Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 20.8
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 20.8
- Language
- Sanskrit
20.8.1
śna.) pādāvaśiṣṭena kāthena maī yet | rasa. kau.
jvarāpahā | strī | vilvaśalāṭau | bha.
velaśum̐ṭha
jvarāriḥ | puṃ | gur̤a cyām | rā ni. va. 23
anyaḥ - pāradaḥ 1bha.
gandhakaḥ 2 bha. hiṅgulaṃ 3 bha. dhustūrabījaṃ 4 bha.
dantīkāthena maīyet | rasa. kau
jvarāri (abhram) | klī | jīrṇajvare rasaḥ
abhraṃ tāmraṃ pāradaḥ gandhakaḥ viṣaṃ, eṣāṃ samabhāgaḥ
dhustūravījam ekabhāgāpecayā dviguṇaṃ trikaṭu militapañcagavaṃ jalena vaṭī kāyyī | abhra, tāmrā,
pāṃrā, gandhaka, viṣa pratyeka samabhāga, dhūturāra bīja 2 bha. trikaṭu milita 5 bha. jale
মাড়িতে| ra. sā. saṃ.
jvarāśaniḥ | puṃ | viṣamajvare rasaḥ | rasaḥ gandhakaḥ
samvayaṃ viṣaṃ tāmraṃ pra. samabhāgaḥ, sarvvasamaṃ lauhacūrṇaṃ
lauhasamam abhram | lauhapātre lauhadaṇḍena
nirgūṇḍīrasena samparthya tena saha pāradasamabhāga
maricacūrṇa nimaśrayet | rasa, gandhaka, saindhava, viṣa,
तामा pratyeke samabhāga. sarbbasamāna lauhacūrṇa, lauhasamāna abhrabhasma. lauhapātre
lauhadaṇḍe niśindārase mār̤iẏā tāhāra sahita
pārāra samāna maricacūrṇa miśrita karibe.
ra. sā. saṃ.
jvariḥ | puṃ | jvararoge | rā.
jvaritaḥ | tri | jvarānte | rā.
jvarī (in) | tri | jvarayukte
jvalaḥ | puṃ | ke | agniśikhāyām
jvaladyabhā (ntī) | strī | kṛṣṇāsarṣape | ve.
nigha.
jvalanaḥ | puṃ | citrakavṛkṣe | dhana. | bhā. 4bha.
nār̤īvraṇa-vi. | agnau
jvalanātmā (śman) | puṃ | sūryyakāntamaṇau
pa. su. | rā. ni. va. 13
jvalanābhaḥ | puṃ | gandhatṛṇe | ve. nigha.
jvala(li)nī | strī | mūrcchāyām | mūrcchā
rā. ni. va. 3 | agniśikhāyām | he.
20.8.2
jvālā | strī | dhātakauvṛce | citrakavṛkṣe| vai.
nigha. | dagdhānne | 'pra ca
jvālākharagadaḥ | puṃ | jālagāī bhakaroge
ni. 2
jvālāgardabhakaḥ | puṃ | jālagāī bhakaroge
jvālājihnaḥ | puṃ | bhanau | he.
jvālānalarasaḥ | puṃ | ajīrṇādhikāre sañjivāraḥ yavakṣāraḥ pāradaḥ gandhakaḥ pañcakolam iti
nava dravyaṃ pra. samaṃ, sarvaitulyā jathā (rikti)
jayā'ṅkiṃ triyulakaṃ (majināra chāṇa) cūrṇa | jayādhriyuciñcakaśvaśurajārasena pra. dinatrayaṃ bhāvayitvā
guñjaḥ laghupūṭena pācyaḥ | ur̤ala bhādaikara sena ৩
bhāvanā deṃyāḥ | ra. sā. saṃ | matāntare ṭaṅgaṇamapi
grāhyam| bhāvaprakāśe cāravayaṃ pāṭhaḥ
jvālāmaricakaḥ | puṃ | kaṭuvīrāyām| gām̐cha
marica | See kaṭuvīrā
jvālāsukharasaḥ | puṃ | grahaṇyādhikāre| “gujamṛtaṃ samagandha suvarṇa maricaṃ samaṃ | raktacitrakajaidrāvaiḥ nalamakapikādvayaiḥ | dinaikaṃ marddayet khalla
caturguñjāñca bhakṣayet ||” pārā, gandhaka, svarṇa,
jvālāmukho | strī | sūryāvatte | ke. | anisakhyām | ulkāmukhaunāma śṭagālabhede
jvālārāsabhakaḥ | puṃ | jālagāī bhakaroge
rā. ni. va. 20
jhaṭā (āmalā) | strī | bhūmyāmalakyām
ভুঁই আমলা | sā. ni. | vai. nigha.
jhāṭiḥ | puṃ | kṣudravṛce | ḍa.
jhāṭo | stro | kundavṛce | he. nigha.
jhampākaḥ (kaḥ) | puṃ | vānare | markaṭe | vai.
nigha. | śpra. ra.
jhampāśī (in) | puṃ | jalakāke | pānarakor̤aী
vai. nigha. | matsyaraṅge | jaṭā.
jhampo (in) | puṃ | vānare | śna. ra.
jharaḥ | puṃ | (rā, ro) strī | nirbhare | a.
jharjharaḥ | puṃ | sugandhidravyabhede | śabdaviśeṣe | a.
nadaviśeṣe | me.
20.8.3
jharjharikā | strī | dhūmrasyām | dvātanra rūṭī
guṇāḥ dhūmrasauśabda mṛgyāḥ
jharjharīkaḥ | puṃ | śarīre | uṇā.
jhālā | strī | jhillikāyām | vai. nigha.
jhāliḥ | strī | kramuke | śupārī | ve. nigha.
jhājhakagaṭhaḥ | puṃ | pārāvate | hārā.
jhājhikā | strī | udaīnamaṭe maṭi ca | me.
jhaṣaḥ (saḥ) | puṃ | matsre | ama. | jalacarabhede
vā. u. 5
jhaṣalocanā | strī | matsyācyām| vai. nigha.
jhasaśreṣṭhaḥ | puṃ | rohitamatsye
jhaṣā (sā) | strī | gīracataṇḍu lāyām, nāgabalāyām | pa. su. | ama.
jhaṣāśanaḥ | puṃ | śiśusāre | śnikā.
jhāṭaḥ | puṃ | braśamājane | me. | ghaṇṭāpāṭalavṛce| śabdara.
jhāṭalaḥ | puṃ | ghaṇṭāpāṭalāyām | ghaṇṭīpāruna
ama.
jhāṭā (āmalā) | strī | bhūmyāmalakyām
ama. | jvarakuñjarapārondreraso mṛgyā | yūthikāyām
যুঁই| śna. ca.
jhāṭikā (ṭo) | strī | bhūmyāmalakyām
śpra. ca. | jātopuṣpavṛce | vai. nigha.
jhāmakam | klī | dagdheṭakāyām | jhām̐mā īṃṭa
hārā.
jhāliḥ | strī | vyañjanabhede, bhārīti bhāṣā
tatsādhanaṃ yathā - “āmanrāphalaṃ viṣṭa' rājikālavaṇānvitaṃ | bhraṣṭaciṅgur̤ataṃ pūtaṃ gholita bhālirucate | bhāliīrati jihvāyā kuṣṭhatvaṃ kaṇṭhaśodhanī | mandaṃ mandaṃ nipautā sā rocanī vahnibodhanī ||” bhā.
jhāṣaḥ (jhaḥ, kā) | puṃ, strī | vṛkṣaviśeṣe
jhām̐u gām̐cha | śna. ra. | tatparyyāyaḥ, - picculaḥ,
jhāvaḥ, jhāḍuḥ (śabdara.), jhākalaḥ, bahugranthiḥ (śpra.)
jhiṅgākam | klī | vakaṃṭībhede | phalaśākaviśeṣe | jhaিঙā gām̐cha | khaṭūra, jhinanauti pāśrātye
guṇāḥ-tikta madhuram āmavāta-mandāgnikarañca
rāja. 3 pa.
jhiṅginī (ṅgī) (ṅgī) | strī | nimḍingyām
20.8.4
jhaিঙে| bhā. | vai. nigha.
jhiñjhinī| strī| jhiṅgicyām| jhim̐u
vai. nigh
jhiñjhiriṣṭikā (ṣṭā) (rauṭā) | strī
khanāgnāvattacupaviśeṣā jhām̐jhirauṭā iti loke
tatpayryāyaḥ,–phalā, pītapuṣpā jhiñjhirā, romāśvayaphalā, hastā| guṇāḥ—śītā kaṣāyā raktatisāraghnī sanmapañcī ikṣvā maṇḍūṣīdṛgbhavarḍanī ca
rā. ni. va. 4
jhiṇṭikā (ṇṭau) (roṭikā) | strī
puṣpavṛkṣaviśeṣe | jhām̐ṭi gām̐cha, kulajhām̐ṭi | hiṃ
kaṭasaraiyā | tatpayryāyaḥ,–sairīyakamaḥ (a.),
kaṇṭakuruṇṭaḥ, saireyakaḥ, jhiṇṭikā (rā.)| śvetanīla pīta-raktapuṣpabhedena sā caturddhā| saireyakaḥ
śvetapuṣpaḥ saireyaḥ kaṭasārikā| sahācaraḥ sahacaraḥ
sa ca bhinnāpi kathyate || kuruṇṭako'tra pītaḥ syāt
raktaḥ kuruvakaḥ smṛtaḥ| nīlo bāṇādvayorukto dāsī
ārttagalaśca saḥ ||” bhā.| sā. guṇāḥ—kaṭukāḥ
tiktā dantorogaghnāḥ śuklaghnāḥ vātakaphaśophakāsatvagdoṣaśamanasya | rā. ni. va. 10| “saireyaḥ
kuṣṭhavātāsrakaphakaṇḍū viṣāpahaḥ| tiktoṣṇo madhuro'mlaśca susnigdhaḥ keśaraṇjanaḥ||” bhā.| tṛṇadhānyabhede | guṇāḥ śyāmākavat | ca. sū. 27 a
jhillikaṇṭhaḥ | puṃ | pārāvate | trikā.
jhillo| strī | kīṭaviśeṣe | jhim̐jhi | tatpayryāyaḥ,
—jhillikā, jhillaukā, jhillikā, jhirukā,
jhirī, cīllikā, cillīkā, cillī, cīllakā
(śabdara.), cīrī, jhiñjī (a.), cirukā (a.
ṭī.), karīyā (u.), kacchā, jhaurukā (śe)
jhuṇṭaḥ | puṃ | stambaṃ | gulme | jhom̐r̤a | a.
jhūniḥ | puṃ | kramuke | śupārī gām̐cha | me.
jheluṅkaḥ | strī| tannāmakarpūre | rā. ni. va. 5
jhor̤aḥ | puṃ | kramukavṛkṣe | śupāri gām̐cha
bhūripra.
(bhā.), kharṇapācakaḥ (ra.), ṭaṅkaḥ, ṭaṅkaṇaḥ| vai.| rasa.
20.8.5
ra. gṛhadhaukavāṭarase | sa dvividhaḥ sādhāraṇaścaitabhedena | prathamaguṇāḥ – agnikarī rucaḥ kaṭuścaḥ
vātapittakṛcca | bhā. pū. 1bha. dhātuva.| kaṭuḥ uṣṇaḥ
kaphaghnaḥ sthāvarādiviṣaghnaḥ kāsaśvāsaghnaśca | dvitīyaguṇāḥ—snigdhaḥ kaṭuruṣṇaḥ vāta-kaphaghnaḥ āmacayaharaḥ śvāsaviṣakāsamalaharaśca | rā. ni. va. 6
sajhavātaghnaḥ cārarasaḥ tīkṣṇaḥ uṣṇaḥ agnivarddhakaḥ
rucaḥ bhedakaḥ balavarddhanaśca | “ṭaṅkaṇaḥ kṣāmavātaghnaḥ
samyak cāraśca pācanaḥ| subhagau mālatījātau
dravau lauhaviśuddhidaḥ ||” tacchuddhiḥ—“ādau
ṭaṅkaṇamādāya kāñjikānte viniḥkṣipet | ekarāvāt samuddhṛtya raudrayantre vibhāvayet | naramūcagataṃ
ṭaṅka ṃ gavāṃ mūtragataṃ tathā| dinānte tat samuddhṛtya
jambīrāmbu gataṃ tataḥ | jambīrāmlāt samuddhṛtya
nārikelasya pālake | marīcacūrṇasaṃyuktaṃ cālayaicchītalāmvu nā ||” ra. sā. saṃ.
ṭaṅkāṇaḥ (kaḥ) | puṃ | dṛkṣaviśeṣe | tumna gām̐cha
śra. ra.
ṭaṅgiṇī | strī | pāṭhāyām | śa. ca.
ṭaṭṭanī | strī | gṛhagodhikāyām | ṭikaṭiki
ṭaṭṭarī | strī | paṭahavādye | me.
ṭaṇṭukā | puṃ | pītakhīṃse | vai. nigha.
ṭalanam | klī | haṭṭīgre | vai. nigha.
ṭā | strī | pṛthivyām | ekākṣarako.
ṭāṅkamādhvaukam | klī | madyabhede | “śatāvarī
ṭaṅkamūkhaṃ lakṣmapaṇapramèva ca| madhunā saha sambhānāt
ṭāṅkamādhvīkamīritam |” talr
ṭāraḥ | puṃ | aśtre | śa. ca.
ṭiṭi(ṣṭi)bhaḥ (kaḥ)| puṃ | pakṣibiśeṣe
tiuira pākhī| śra. ṭī.| tatpayryāyaḥ,–
ṭīṭībhakaḥ, ṭiṭṭibhakaḥ (śabdara.), ṭiṭṭibhaḥ (ke.),
ṭiṭṭibhakaḥ, koyaṣṭikaḥ (a.), ṭiṭṭibhakaḥ (a.ṭī.)
ṭiṭṭinikā (nī) | strī | jalaśiroṣe
bhā.
20.8.6
ṭiṣṭakaḥ | puṃ | śyoṇākavṛkṣe | vāṃ. u. 27a.
pītallodhre | vai. nigha.
ṭiḍkiṇmaḥ | puṃ | ḍiṇḍime | ṭam̐r̤abhaṃ | hiṃ
r̤her̤abhī, bhiruḍo, rāmataraḍū | bhā.
ṭīṭibhakaḥ | puṃ | ṭiḍḍibhapakṣiṇi | śa. ra.
tuṇṭu(ṇṭu)kaḥ | puṃ | śyoṇākavṛkṣe | ama.
śyoṇākabhede | rā. ni. va. 23 | ja. da. 12 a.
ca. da. māṣataile | kharṇalīhace | som̐ṇālū
vai. nigha. | pacciviśeṣe | ṭūnaṭūnī pākhī
śa. ra.| kṛṣṇakhadire | śa. ca.
tuṇṭukā | slau | pāṭhāyām | ākanādi
ṭaṅginīdvace | śa. ca.
ṭunākā | strī | tālamūlyām | śa. ca.
tendu kaḥ | puṃ | śyoṇākavṛkṣe | bhām̐ṇā, som̐ṇālū
vaidyakam
ṭeraḥ (kaḥ) | vi | kāṇe | vakranece | ṭerām̐
śra. ra.
ṭolāphalaḥ | puṃ | madhūkavṛkṣe | vai. nigha.
ṭaḥ | puṃ | vāmane | pāde | me.
ṭam | puṃ | karaṅke | nārikaṭalanera bhaunām̐
ṭakaṭeśīyaḥ | puṃ | vāstūkaśāke | ci. | laṅgāyām | śabdara.
ṭagaraḥ | puṃ | ṭaṅkaṇacāre | mohāṃgām̐ | ci
kaṃkarāce | me.
ṭaṅkaḥ (kaḥ) | puṃ | dharaṇī, śāṇamāne, 24 rattike
vā | pa. pra. 1kha. | klī | naulakapitthe | me.
guṇāḥ— “śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ṭaṅka mārutalahuru |”
su. sū. 46 a. | ṭaṅkaṇacāre | me. | jva. ci.
pañcavaktārase | laṅgāyām | he. ca.| rājāmrdhe
śosa āṃma | bhā. | rajatamudrāyām | pāṣāṇadāraṇe
ṭaṅkaṇaḥ | puṃ | ṭaṅkaṇacāre | mohāṃgām̐ | he. ca.
vai. nigha. jva. ci. mṛtasañjīvantyām
ṭaṅkadeśajaḥ (śeyaḥ) | puṃ, klī | vāstūkaśākaviśeṣe | ṭaṅkadeśīya beṭo | pa. su.
ṭaṅkanalaḥ | puṃ | ghāse | vai. nigha.
ṭaṅkā | strī | laṅgāyām | me.
ṭaṅkānakaḥ | puṃ | vṛkṣaviśeṣe | brahmadāruvṛkṣe
tūm̐da gām̐cha | śa. ca.
20.8.7
ṭaṅkārī| strī | khanāgnāva prasiddhe cupaviśeṣe
ṭakārīti bhāṣā | guṇāḥ— “ṭaṅkārī vātajittiktā
śaṃ śastrī dīpanī laghuḥ| śauthodaravyathāhṛtlī hvisā
pauṭhavisarpiṇām ||” bhā.
ṭaṅkaḥ | puṃ | klī | ṭaṅkaṇacāre | pra. | caturmāṣakaparimāṇe | vai.| khancitre | laṅgāyām | me.
ṭaṅkaṇaḥ (naḥ) | puṃ, klī | khanijoparasaviśeṣe
mohāṃgām̐ | hiṃ maṃ ṭaṅkaṇacāra | tatpayryāyaḥ,–
pācanakaḥ, mālatīsaurabhaḥ, lohaśodhaṇaḥ, rasaśodhanaḥ (he.), ṭaṅkaḥ (me.), ṭaṅkaṇacāraḥ, raṅgaḥ,
cāraḥ, raṅkadaḥ, rasādhikaḥ, lohadrāvī, rasaghnaḥ,
subhagaḥ, varṇūlaṃ, kanakaṃ, cāraṃ, mathinaṃ, dhātuvallabhaṃ,
kanakacāraḥ (rā.), drāvakaḥ, lohavṛddhikārakaḥ
ṭhaḥ | puṃ | śive | candramaṇḍale | sūryyamaṇḍale
mahādhvanau | ekācarako.
ṭhakkadeśīyaḥ | puṃ | vāstūkai | trikā.
ḍa
ḍaṅka(ṅkā)riḥ(ro)
ḍaṇḍimatsyaḥ
ḍamaruyantram
ḍaṅkakam
ḍalyaṇaḥ
ḍahuḥ (hūḥ)
ḍāṅgaraḥ (ro)
ḍālimaḥ
ḍāñcakaḥ
ḍāñcukaḥ
ḍiṇḍimaḥ
ḍiṇḍi(ṇḍi)māṇakaḥ
ḍiṇḍaḥ (ḍiṇḍakaḥ)
ḍiṇḍimaḥ
ḍiṇḍi(ṇḍī)raḥ
ḍiṇḍiśaḥ
ḍiṇḍoramodakam
ḍitikā
ḍimbhaḥ (mbhaḥ)
ḍimbhikā
ḍimbhā
ḍuṅgarī
ḍuṇḍuḍūḥ
ḍuṇḍubhaḥ
ḍuṇḍulaḥ
dundubhāḥ
ḍumburaḥ
ḍumburaparṇī
ḍuliḥ
ḍulikā
ḍūlī
ḍor̤ī
ḍor̤i(ṇḍi)kā
ḍorar̤o
ḍolāphalam
ḍha
ḍhaḥ
ḍhakkaḥ
ḍhakkā
ḍhaṅgaṇam
ḍha(ḍhā)marā
ḍhālam
ḍhiṇṭiṇikā (ṇī)
ḍholaḥ
ḍholamudrikā
ta
taḥ
takilam (lā)
takkolam
takram
cittāsaddhīṣe naitaddyāt sutikāryā viśeṣāt ||”
iti varjyāsthānam | “takraṃ ke śānvitaṃ tandrā nidrājāḍyapradaṃ guru | arddhāvaśiṣṭaṃ sāmānyaṃ nirjalaṃ laghu
pathyadam ||” rā. ni. va. 15 | “samuddhṛtaghṛtaṃ
20.8.8
takraṃ pathyaṃ kapha viśeṣataḥ | balyaṃ strīkoṣṭha tadbhūtaṃ
guru hyadhaṃ kaphāvaham | adyuddhṛtaghṛtaṃ sāndraṃ guru
puṣṭiphalapradam ||” iti uddhṛtānuddhṛtalakṣaṇībhū talakṣaṇaguṇāḥ | āmapakva takraguṇāḥ-“takramāmahaphaplīhe hati kaṣṭaṃ karoti ca | pīnasaśvāsakāsādau
pakvameva prayujyate ||” gavyāditakraviśiṣṭaguṇāḥ“yāvyuktāni dadhīvyaṣṭau takraṃ tasmādādiśet |”
bhā. | “udaśvit kaphahṛdvalyaṃ śramaghnaṃ paramaṃ matam
kaṣikā śītalā laghvī pittaghnāgrāhiṇī | vātanut kaphakṛn sā tu dīpanī lavaṇānvitā ||” iti
takrabhedaguṇāḥ
takrajananī | strī | ghoṃla | vai. nigha.
takrajanma | klī | dadhani | vai. nigha.
takraparyāyā | strī | takrānupai | rā.ni.va. 4
takrapiṇḍaḥ (piṇḍakā) | puṃ, strī | takrakūrccikāyām | chāṃnā | naṣṭadadhipiṇḍe | naṣṭa dudha
iti deśabhede | lakṣaṇaṃ yathā—“dadhnā takreṇa vā
naṣṭaṃ dugdhaṃ vastre suvāsasā | dravabhāvena sahitaṃ takrapiṇḍaḥ sa ucyate ||” guṇāḥ-taṣṇaḥ hacchasraḥ balavarddhanaśca | bhā.
takrabhit | puṃ | kapilavṛkṣe | vai.nigha.
takrāmṃsam | klī | yavanadeśaprasiddhavyañjanaviśeṣe
‘esagī’ iti pārasyabhāṣā | tannāmamavidhiḥ‘pākapātre ghṛtaṃ dattvā haridrādihu bharjayet
krāgārthaḥ majaktasyāpi khaṇḍānyapi ca bharjayet
siddhatītyaṃ jalaṃ dattvā paścādbhūtaṃ yathā | jīrakādiyute tatre māṃsakhaṇḍāni bharjayet ||” guṇāḥ“takrāmāṃsantu vātaghnaṃ laghu rucyaṃ balapradaṃ | kaphaghnaṃ
pittakṛtkiñcitplīhāroga pācanam ||” bhā.
takravaṭakaḥ | puṃ | takraprakṣipta piṭakaviśeṣe
gholabar̤ā
20.8.9
tagara (pādika) m | klī, puṃ | (Tabernaemontana coronaria.) जलजातवृक्षkṣupe | tagaragaudar̤ā, śiuli chauṃpa | hiṃ
tagaraccho | taṃ nandivarttanaceṭṭu, gandhitagarapuceṭṭu
uv. pāśipularā | tatparyāyaḥ-kālānusārivā,
vakraṃ, kuṭilaṃ, śaṭhaṃ, mahīragaṃ, nataṃ, jihma, dīpanaṃ,
tagarapādikaṃ (raṃ), vinamraṃ, kuñcitaṃ, cakraṃ, nahuṣākhyaṃ, daṇḍahastaṃ, barhaṇaṃ, picchautanarakaṃ, pārthivaṃ,
rājanarhaṇaṃ, kālānusārakaṃ, cataṃ, dīnaṃ | saca
dvividhe tagaraṃ piṇḍītagarañca | piṇḍītagaraṃ kauṅkaṇadeśe prasiddham | guṇāḥ-uṣṇaṃ snigdhaṃ svādu laghu
viṣāyasmāramūrcchāśirogacidoṣaghnañca | śītalaṃ tiktaṃ
dṛṣṭidoṣaghnaṃ pathyañca | rā.ni.va.10 | tagarabhāve
kuṣṭhaṃ grāhyam | ca.sū.4 a. | ca.da. elādi taile
vā.sū.15a. | āṅgulyucupe | madanavṛkṣe | rā.ni.
va.4
Linked texts (2)
- Ānandakanda — Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha Miśra, Sanskrit