Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 22.0

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 22.0

Language
Sanskrit

22.0.1

rati| līlāvatī
dhaṭī (ghaṭo)| strī| valkale| vai.nigha.
jīrṇavastrakhaṇḍe| dhar̤i| me.
dhattūraḥ| puṃ| dhūsūravṛkṣe| rā.ni.va.10
dhanam| puṃ,strī| marice| arthe| vai.nigha.
snehapātre| śa.ra.
dhanakam| klī| dhānyake| dhaniyā| vai.nigha.
2bha. sarvvasva.ci.gur̤acyādiḥ
dhanacchaḥ (cchūḥ)| puṃ, strī| pakṣiviśeṣe
dhāṃnama pākhī, karkaṭiyā pāṃkhī| vikā.
dhanañjayaḥ| puṃ| arjunanakṣatre| rā.ni.va.6
vai.nigha.2bha.ajī.ci.padmādicūrṇe| agnau| ama.
citakavṛkṣe| ra.mā.| sarpabhede| me.
dhanadaḥ| puṃ| hijjalavṛkṣe| rā.ni.va.10
dhanadāyo (n)| puṃ| agnau| śabdara.
dhanadātrī| strī| pāṭalavṛkṣe| rā.ni.va.10
latākarañje| rā.ni.va.8
dhanapiśācī (cikā)| strī| tṛṣṇāyām
vikā.| hārā.
dhanapriyā| strī| kākajambū kāvṛkṣe| vana jāṃma
rā.ni.va.11
dhanasūḥ| puṃ| dhūṣyāṭapakṣiṇi| phiṅge pāṃkhī
vai.nigha.
dhanastha (sva)kaḥ| puṃ| gokṣurakavṛkṣe| śa.ca.
dhanaharaḥ| puṃ| granthiparṇavṛkṣe| gaiṃṭhaunā
pārasīkamayānyām| vai.nigha.| cīrakanāma-gandhadravye| bhā.
dhanaha (hā)rī| strī| pārasīkayamānyām
granthiparṇabhede| ama.| corake| śa.
dhanahṛt| puṃ| caṇḍālakande| vai.nigha.
dhanā (nau)| strī| ārdradhānyake| vai.nigha.
dhānyake| vai.nigha.2bha.vā.vyā.ci.ṣaḍaśītiguggulau
ati raśyāna.2bha.
dhanikaḥ| puṃ| dhānyakavṛkṣe| dhaneṃ gāṃcha| rā.
ni.va.6| klī| dhānyake| dhaneṃ| ca.da. tri.yo.
sannipātajva. aṣṭāṅgakvāthe| “tiktendravaujadhanikaiḥ”
dhanikā| strī| dhānyake| dhaneṃ| ani.raśyāna.
priyaṅgutāyām| śa.ca.| yuvatīstriyām
dhaniāṃ| śa.ra.
dhanīṭkam| klī| ārdradhānyake| dhānyake

22.0.2

dhanuḥ (s)| puṃ| bhallātakavṛkṣe| cārar̤ace
niśrāṃśāla| me.| śarāsane| śabdara.
dhanuḥpa (ṣya)ṭaḥ| puṃ| priyālavṛkṣe| rā.ni.va.
11| ama.
dhanuḥśākhā| strī| mūrdhvāyām| mūrgā| śa.ca.
dhanuḥśreṇī| strī| mūrvvāyām| pa.su.
vāruvṛkṣām| bar̤a māṃkāla, trāthālaśaṃśā| rā.ni.
va.3
dhanurguṇā| strī| mūrdhvāyām| śa.ca.
dhanurdrumaḥ| puṃ| vaṃśe| dām̐śa| rā.ni.va.7
dhanurmālā| strī| mūrdhvāyām| śa.ca.
dhanurvyāsaḥ| puṃ| durālabhāyām| pa.su.
dhanurlatā| strī| somavallagdām| somailatā
rā.ni.va.3
dhanurvātaḥ| puṃ| vātavyādhiviśeṣe, yatra sarvvasandhiṣu
vedanāharuciśca bhavati| “anicchatyannatāṃ yastu
upabhuṅkte paraṃtviyaṃ| balādākramya sa naraḥ
sarvvasandhiṣu vedanāṃ| tīvrāmāpnotyarucimān
dhanurvātavṛtī bhavet||” iti karmmavipākaḥ
dhanustambharogi
dhanurvījaḥ| puṃ| bhallātakavṛkṣe| rā.ni.va.11
dhanurvṛkṣaḥ| puṃ| dhamanavṛkṣe| dhāmani gāṃcha
ra.mā.| rā.ni.va.6| vaṃśe| bhallātakavṛkṣe
cañcalavṛkṣe| rā.ni.va.11
dhanuṣaḥ| puṃ| kukkure| vai.nigha.
dhanuṣyaḥ| puṃ| vaṃśe| dām̐śa| rā.ni.va.7
dhanustambhaḥ| puṃ| vātavyādhiviśeṣe| dhanuṣṭaṅkāra
sa vāhyābhyantarāyāmabhedāddvividhaḥ| lakṣaṇaṃ—“dhanustulyau namedyastu sa dhanustambhasambhitaḥ| vivarṇavaddhavadanaḥ sannāṅgo naṣṭacetanaḥ| prakhinna'śca dhanustambhī
daśarātraṃ na jīvati||” mā.ni
dhanūḥ| strī| dhanuṣi| ja.
dhanecchūḥ| puṃ| kapeṭūpakhiṣi| [bha.
dhaneyakam| klī| dhanyāke| dhaniyā| a.ṭī.
dhanaiṣaṇā| strī| eṣaṇāsu narasya dvitīyeṣaṇāyām| dhanārthārthanā| “prārthebhyo hyanantaraṃ dhanameva

22.0.3

paryyeṣṭavyaṃ bhavati| tadupakaraṇāni ca kṛṣipāsupālyavāṇijyarājñīpasevādīni| yāni cānyānyapi
satāmavigarhitāni karmmāṇi vṛttikarāṇi
vidyāt|” ca.sū.11a.
dhanyaḥ| puṃ| aśmakarṇaśāle| laṭā śāla| rā.
ni.va.6| klī| dravye| vai.nigha.| kaivarttamustāyāṃ
ja.da.12bha.| dhanyāke
dhanyavattaḥ| puṃ| aśmathavṛkṣe| vai.nigha.
dhanyā| strī| dhanyāke| dhaneṃ| he.ca.
upamātari| vai.nigha.| āsalakām| me
nirjalapradeśe| vai.nigha.
dhanyākam| klī| (Coriandrum sativum.) Coriander plant. खनामख्यातpaṇyadravyaṃ| pa.su.| dhaneṃ| hiṃ dhaniyā| teṃ koṃcimiraceṭṭu, dhaniyalu| tā. koṭamaḷli| tatparyyāyaḥ,
—chattrā, vitunnakaṃ kāstumbarū (a.), dhanyaṃ, dhanyākaṃ,
tumburū, dhanikaṃ, dhanoyakaṃ, kastumbarī, dhānyākaṃ,
dhanvā, tumbarau, dhaneyakaṃ (bharatadhṛtavaktavyo.)| dhānakaṃ,
dhānyaṃ, dhānidhaṃ, dhanikā, kuvādhānyaṃ, sugandhi, śākayogyaṃ, sūkṣmapatraṃ, janapriyaṃ, dhānyavījaṃ, vījadhānyaṃ,
khavarikā, vedhakaṃ (rā.), ugā (kai.), dhainikā
bhā.| ca.da.sannipātajva.ci.nāgarādiḥ| “dhanyākaṃ
hṛdyatodyam|” vi.jya.ci.| “dhūpitaṃ dhanyākajālam|” pi. klīsamva.ci. gur̤ūcyādiḥ| guṇāḥ—
tuvaraṃ snigdham amnayaṃ mūtralaṃ laghu tiktaṃ kaṭūṣṇavīryyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ jvaraghnaṃ rocakaṃ grāhi svādupākaṃ
tridoṣaghnaṃ tṛṣṇādāhavamiśrvāsakāsa kārśyakrimighnañca
ārdraṃ tat tadguṇamapyatra svādu viśeṣataḥ pittaghnañca
bhā.pra.1bha.| mada.va.2
dhanvaḥ| puṃ| durālabhāyām| vai.nigha.
dhanvaktaḥ (gaḥ)| puṃ| dhāmanavṛkṣe| ca.da. meha.ci.
“pāṭhā'rjunadhanvakānāṃ|” [viśiṣṭe
dhanvaṅgaḥ| puṃ| dhāmanavṛkṣe| dhāmanā gāṃcha

22.0.4

gaṇāḥ—“dhanvaṅgastu dhanurvṛkṣe gotabalcaḥ sutejanaḥ
dhanvaṅgaḥ kaphapittaghnaḥkāsahṛttuvaro laghuḥ | vṛṃhaṇo
balakṛdrucyaḥ sandhikṛdvaṇaropaṇaḥ||” bhā.pra.3 bha.prame.
ci.| daṃśe| vai.nigha.| [7a.
dhanvacāro| tri| nirjaladeśacāriṇi| vā.ci.
dhanvajā| strī| sarṣapāyām| ā.
dhanvataruḥ| puṃ| somavallagrām| vai.nigha.
dhanvadurgam| klī| nirjaladurge| purāṇam
dhanvanaḥ| puṃ| dhāmanavṛkṣe| dhāmanā gāṃcha
ra.mā.| hiṃ dhāminī| saṃ dhamātu| kaṃ uḍuve
tatparyyāyaḥ, —picchilatvak (rā.), raktakusumaḥ,
dhanaṅgaṃ caḥ, mahābalaḥ, rujāmahaḥ, picchilakaḥ, rucasvāduphalaḥ| guṇāḥ—kaduḥ uṣṇaḥ vāṣāyaḥ kaphaghnaḥ
dāhaśothakaraḥ saṃgrāhī kaṇṭhadoṣahṛnna| rā.ni.va.6
etatphalaṃ kaṣāyaṃ himaṃ svādu vātakaphaghnañca| sū.sū.
46a.
dhanvantariḥ| puṃ| vaidye| citau āyurvvedapraṇetari
devavaidye| tatprādurbhāvaḥ—“ekadā devarājasya
hastirnipatitā bhuvi | tatra tena narā dṛṣṭā
vyādhibhiḥ paripīr̤itāḥ|| tān dṛṣṭā hṛdayaṃ tasya
dayayā paripīr̤itam| dayārdahṛdayaḥ śakro dhanvantarimuvāca ha|| dhanvantare suraśreṣṭha bhagavan kiñci
ducyate | yogyo bhavasi bhūtānāmupakāraparī
bhava|| upakārāya lokānāṃ daiva kiṃ na kṛtampurā
cekīñcādhipatirviṣṇū rakṣantyevādvipannṛvān|| tasmātvaṃ
pṛthivīṃ yāhi kāśīmadhyaṃ nṛpo bhava| pratīkārāya
rogāṇāmāyurvvedamprakāśaya|| ityuktvā suraśāddūlaḥ
sarvvabhūtahitetsayā| samasamāyudhau vedaṃ dhanvantarisupādiśat|| adholya cāyuṣau vedamitrāddhadhanvantariḥ
purā| āgatya pṛthivīṃ kāśyāṃ jāto vāhujaveśmani
nāmnā tu yo'bhavat khyāto divodāsa iti citau

22.0.5

bāla eva virakto'bhūccacāra sumahattapaḥ|| yatnena
mahatā brahmā taṃ kāśyāmakarīnnṛpam| satī
dhanvantarirlaukaiḥ kāśirājo'bhidhīyate|| hitāya
dehināṃ svīyā saṃhitā vihitā'munā| ayaṃ
vidyārthino lokān saṃhitānāmapāṭhayat|” bhā.
cikitsādīpakanidānaviṣaghaṭādipraṇetari
dhanvantarigrastā| strī| kaṭukī| kaṭuko
śa.ca.| [viśiṣṭe
dhanvantaripañcakam| klī| dhanvantarikhyātadravyadhanvantaribhāgaḥ| puṃ| auṣadhakaraṇārthaṃ vaidyalabdhauṣadhādibhāge | siddharasānī

Linked texts (1)