Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 23.3
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 23.3
- Language
- Sanskrit
23.3.1
palāni yathākramaṃ
kaphapittavāteṣu grāhyāṇi | tatrā kalkasya 2 pa,
makathasya 2 tau | rasakṣaurāhvamadhyatrāṃṇa ekaikaṃ
palaṃ grāhyam | iti nirūhavastikalpanāmātrā
jñāyā | ye nivṛcyā chi. ma coktaṃśśamadīptavarūśamanarukhana dūṣapri kalanadhatanaṃvāpanayukkara dhāgamaḍīsaravalimeṭana bahudhā| teṣāṃ lakṣaṇāni tattatkhyādhi
samyāṇāṃ | bhā. | tatra kālādi- “anuvāsya
dvipaptataṃ tṛtīyo'hni niruhayet | madhyāhne kiñcidāhārai prayukte valimaṅgalai | pañcakāsaṃditātsadyahamalaṃ nātibubhucitam | madhunne dṛnkalkavāthakaṣāyāvāpata kramāt trīni ṣaṭ dve daśa coṇi palānyanirūhayogiṇāṃ | pitte catvāri catvāri dve vipadyacatuṣṭayam | ṣaṭ vāṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi
nirūhaṇam ||” ca.da.
nirodhaḥ | puṃ | nāśe | rodhe | me.
nirogyagāliḥ | puṃ | vāpitaśālī | tāṃtā
śāna | guṇāḥ- laghatraḥ śīghrapākā guṇottarā vidāhinaḥ doṣaghnā balyā mūtravarddhanāya | rā.ni.va. 16
niṛtiḥ | strī | bālasya tannāmakramātṛkāyaṅghaviṣṣa | bālagrahaviśeṣe | yathā daśamaṃ dine māsi
varṣa vā bālā gṛhṇāti | taṃna tasya jvaragātrodvejanādi
bhavati | ca.da bālo.ci.
nirgandhaputro | strī | śākhālivṛkṣe | śa.ca.
nirguṇḍī (ṇḍo) | strī | (Vitex negundo.) svanāmakhyātadṛkṣe, sindhuvāradṛkṣa, nirbhindā
gāṃru, siṃḍa uḍoḍaṃvāla, nirguṇḍī | majiṅkura
te nābiliṃceṭṭu, tellava | bam. kaṭṭāri | tā.
nokuci | dāḥ mānvāli | phā. sisuvān gurjaṃ.
nagoḍa | kīdṛśaṃ nirgūḍa saṃnduvāra iti ca
tasparyāyāḥ, - sindhuḥ, sindhukaḥ, indrasuriṣaḥ,
indrasurasa., nisa gaḍo, indrāṇikā, indrāṇī,
nindukaḥ, sinduvārakā, pīlobho, śaṃkrāṇī,
23.3.2
kānanāṃgriṇī sūgmā, cakraprapatraḥ, visandhakāḥ,
sūramā, sinduvājitaḥ, sthirasādhanakaḥ, canantaḥ,
siddhaka., arthāsaddhaka | bhā.| sā caturdhā-śvetā
nīlā cāruṇā kattarī ceti | sa nṛpuṣṇoguṇāḥ“nirguṇḍī kaṭukā tiktā rucā cauṇā kaṣāyakā
smṛtipradā netrahitā pathyā laghupridīpanī | saṃkhyā
varṇyo ca samprāktā gadavātacayāpahā saṃnnipātañca
vātañca śoka āmañca taikṣayā | kuṣṭhañca rūdha plīhāṃ
gulmaḍa ṇḍavrajaṃ tathā | virṣa śūlañcāruciñca jvaraṃ maṃdorujaṃ tathā | gṛhanīñca pratiśyāyaśvāsaṃ śvāsañca
nāśayeta | vittanāśakage proktā parṇamasyā lava
smṛtama | kamināśakaramroktaṃ ......||” naulapuṣpāguṇāḥ- “nolā nirgaṇḍikā tiktā rucā coṣṇā
kaṭuḥ strā tā | cākṣānavātabhadrarahāsa āsaḍapha
haret | vātanāśakarī proktā,...., ||" vai, dravyaguṇaḥ
rā ni.va.4 | kastarīgaṇāḥ- nirguṇḍī kastūrīyuktā
kaṭvī tiktā kaphāpahā | vātakṛcca śūlañca
kaṇḍa duṣṭhañca nāśayet || cāruṇyauḥ rvatakṛśayoḥ guṇāḥ- praukā cāruṇanirgaṇḍau pathyā
pittajvaraṃ haret | viṣañca gṛhaṇīvātaṃ nāgārddhavarṣākāriṇo | parṇaśvāsāstu kaṭukakṣānnidrātrika
laghu | kramīn kaphañca vātañca nāśayeta ......
puṣpaśvāsāḥ kaṭu coṣṇā tiktaṅkamikaphāpadam
plīhāṃ gulmañca vātañca kuṣṭhaṃ śothañca nāśayet
arucernāśakamproktamuṇḍañceva vināśayet ||” vai.
dravyaguṇaḥ | See sinduvāraḥ | nīlanirrguṇḍī
rā.ni.va.4 | su.sū.30a. | nīlaṃśaphālikāyāṃ
śa.ra.
nirghātaḥ | puṃ | cakraviśeṣe
nirghātanam | klī | daśanaṃ tatra vicālya śalloddharaṇarūpe karmmaṇi | su.sū.7a.
nirjaraḥ | tri | jarārahite | klī | sudhāyām
śa.ra.
23.3.3
nirjarasarṣapaḥ | puṃ | daivasarṣape | rā.ni.va 1
nirjarā | strī | gaḍūcyāṃ | tālapayyāṃ | mṛgī
me.
nirbharaḥ | puṃ | gaje śauṇḍau | śa.ra. | tṛṣāmale | mai. | śailani srata jalapravāde | jharanā
tatsa ryāyauḥ, - jhāraḥ, nirjhāro, jhararā, kṣarā
sannanaguṇāḥ, - madhuraṃ pathyaṃ, vahnidauna, kaphaprada
nirjhariṇī (ro) | strī | nadyām
nirṇāthanam | klī | gajāpāde | śa.ra.
nirṇojakaḥ | puṃ | rajake | cama.
nirṇojanam | klī | cākune | dhāvane
nirdam | klī | vakasārai, hastītyāṃte| mai
nidaddanaḥ | puṃ | bhaṅgātakravṛkṣe | klī | tarha jī
rā.ni.va.11
nirdahano | strī | suvvīgām | mugī | ra.
mā. | ca.da.śava.ci. | “tayābhayā nirdahanāñca |”
nirdiṣṭaḥ | vi | valavati. sāsaṃle śa.ca.
nirdeśaḥ | puṃ | vistāravacane | yathā - “śārīramānnu ceti |” su.u.65a.
nirbhatsanam (nā) | klo, strī | bhartsane,
sāchāyām | rā.ni.va.6
nirbhittvāṃbhiṭa; | puṃ | phuṭikāyāṃ | śa ci.
nirbhūṇaḥ | tri | visphārite | sā.ni.
nirmī (mī) dhvā(dhyā) | strī | nalikānāmagandhadravye | rā.ni.va. 12
nimmīlam | klī | katakaphale | nimbolā
aśvake | me. | vi | pavinne
nirmalopalaḥ | puṃ | sphaṭikai | rā.ni.va. 13
nimmāṃlyam | klī | śivanirmālye | ca.da.unmā.
ci. | devīcchiṣṭadravye | purāṇam | [va.12
nimmīlyā | strī | spṛkkānāmagandhadravye | rā.ni.
nirmīṭaḥ | puṃ | vanaspativiśeṣe | vikā.
kharpara | dhāparāṃ | dvārā.
nirmokaḥ | puṃ sarpa kañcake | māṭapatra
(thā kabha | bhā.sa.4bha. garbhāca.
nirṣāṇam | klī | gajāpāṅgadaśe | he.ca.
niryātanam | klī | māraṇe | he.ca.
niryyāsaḥ (kaḥ) | puṃ | tarucaure | gāṃchera
23.3.4
kāṭhā | valkala | chāṃla | ramā. | kaṣāye, kāthe
śa.mā. | lākṣāyām | hai. nigha.
niryā(siḥ) so 'n] | puṃ | śākhoṭakavṛkṣe
pa.su.
niryyapaḥ | puṃ | nirdhāte | śa.mā.
niryyūṣaḥ | puṃ | nirgaudhadhānukasaṛthe | kāthericatha