Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 24
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 24
- Language
- Sanskrit
Contents
- 24.1 — 15 parts
24.1.1
nīlaphalā | strī | jambūvṛkṣe | jāṃma gāṃcha
rā.ni.va. 11 | vārttākuvṛkṣe | vai. nigha.
nīlabhraṣṭaḥ | puṃ | piyālavṛkṣe | piyālaśāla
pa. su. | See khaṣṭaḥ
[ vai. nigha.
nīlabhūmimalakṣāraḥ | puṃ | kharparadhātau
nīlabhṛṅgarrājaḥ | puṃ | nīlapuṣpabhṛṅgarāje
nīla keuriyā | hiṃ bhaṃgeriyā | tatparyāyāḥ, -
mahābhṛṅgaḥ, mahānīlaḥ, sunīlakaḥ, nīlapuṣpaḥ,
śyāmalaḥ | guṇāḥ -tiktoṣṇaḥ cakṣuṣyaḥ keśarañjanaḥ
kaphāmagrīphaśivaghnaḥ rasāyanaśca | ga. ni. va. 4 | [a.
nīlamakuṣṭhaḥ | puṃ | nīlavanamudge | nakula. 11
nīlamañjarī | strī | nīlagirguṇḍīgrāma | vai.
nigha.
nīlamaṇiḥ | puṃ | khanāmakhyātamaṇau | nīlavarṇa maṇi | tatparyāyaḥ, -saurinīlaśmaśma, naulītapalaḥ, kṛṣṇagrāhī, mahānīlaḥ, sunīlaka. | guṇāḥnīlamaṇḍalam | klo | paruṣa kaphale | puṃ
tadvṛkṣe | phalsā | rā.ni.va. 11
nīlamayūraḥ | puṃ | mayūrabhede | guṇāḥ"meghāvṛṣṭiṃ sītavādyaṃ karotyāṭānaṃ śikhī | sa
vātalau tibalakṛt punaḥ kiñcidrasāyanaḥ ||" bhani.
21/5
nīlamallikā | strī | kapilavṛkṣe | rā.ni.
va. 11
[ vai. nigha.
nīlamaccikā | strī | pṛthukṛṣṇamaccikāyām
nīlamāṣaḥ | puṃ | rājamāṣe | ravaṃtau | pa.mu.
kṛṣṇamāṣe | kāla kalāī
nīlamotikaḥ | puṃ | khadyote | ma. mā.
nīlamṛttikā | strī | kṛṣṇamṛttikāyām
puṣpakālīśe | rā. ni. va. 12
nīlamehaḥ | puṃ | pittajanya mehadoge | yasa rogī
saphenaṃ khacchaṃ nīlabra mehati | su. ni. 6a.
nīlayaṣṭikā | strī | kṛṣṇekṣau | kājalā
īkhū | kṛṣṇakuṭaje | vai. nigha.
[ va. 12
nīlaratna (ka)m | klo | nīlamaṇau | rā. ni.
nīlarājā | strī | nīlapuṣparākhāyāṃ | ra. mā.
24.1.2
nīlarūpakaḥ | puṃ | plakṣavṛkṣe | vai. nigha.
nīlaloham | klo | varttalohe, kṛṣṇalohe
rā. ni. va. 12
nīlalohitaḥ | puṃ | nīlaraktamiśritavarṇaṃ
vegune raṃṅ
nīlalohitā | strī | bhṛṅgavṛkṣe | meṭe
jāṃma | śa. ca.
nīlavakaḥ | puṃ | nīlavarṇa-bake
nīlavaṭī | strī | nīlavakhyām | nīlavar̤i
ci.krā. ka. deśarañjane
nīlavarṇam | klo | rasāñjane | ra. mā. | nīlamūlake | parūṣakaphale | vai. nigha.
[ ni. va. 5
nīlavarṣāmūḥ | strī | nīlapunanaṃvāyām | rā.
nīlavallā | strī | vandāyām | paragāṃchā
nīlavallī | strī | bandāka | bāṃnar̤ā | ra. mā.
nīlabījaḥ
nīlavṛkṣā
nīlavallabhā
nīlavṛntakam
nīlavṛṣā
nīlavṛkṣaḥ
nīlaśigruḥ
nīlaśikhikā
nīlaśukaḥ
nīlaśodhanī
nīlaṣaṣṭikaḥ
nīlasampadā
nīlamasyam
nīlasahācaraḥ
nīlasāraḥ
nīlasāndukā (kā) (vāraḥ)
nīlasinduvāraḥ
nīlasyandā
nīlā
nīlākhyaḥ
nīlāṅgaḥ
nīlāṅguḥ
nīlāñjanam
nīlāñjanacchadā
nīlāñcala
nīlāñjano
nīlāṇḍakaḥ
nālādrikarṇī
nālāparājitā
nīla bham
nīlābhram
nīlāmbaram
nīlāmbujam (mha)
nīlāmlānaḥ
nīlāmlī
nīnāliḥ
nālāluḥ
nīlāśro
nīlāśmajam
nālāśmā
nīlāsanaḥ
nīlāhvā
nīlāhvaḥ
nīlikā
nīlinī
nīlinephajam
nīlī
nīlīphalam
nīlīmāṣaḥ
nīlotvacākṛtiḥ
nīlotpalam
'titiktaṃ surabhi raktapittañca nāśayet ||” dravyaguṇāḥ | ca.annaṃ.ci. | tasya laghuguṇāḥ- guru tridoṣi
śītalañca | rāja.35.| puṃ| nīlamaṇau
nṛpakandaḥ | puṃ
nṛpataruḥ | puṃ
nṛpadrumaḥ (pādapaḥ) | puṃ
nṛpapriyaḥ | puṃ
nṛpapriyaphalā | strī
nṛpapriyā | strī
nṛpabadaraḥ | puṃ
nṛpamāṅgalyakam | klī
nṛpamāṣaḥ | puṃ
nṛpavallabhaḥ | puṃ
nṛpavallabhaghṛtam (tailam) | klī
nīlotpalinī (lī) | strī
nīlodaraḥ | puṃ
24.1.3
nīlopalaḥ | puṃ
nīvaram | klī
puṃ
nīvāraḥ | puṃ
za sativa. tṛṇadhānyaviśeṣe
taṃ nivarivaṭu | tatparyāyaḥ, - tṛṇadhānyaṃ,
vanavrīhiḥ, āraṇyadhānyaṃ, muṇidhānyaṃ, tṛṇodbhavaṃ,
araṇyaśāliḥ | guṇāḥ-madhuraḥ snigdhaḥ laghuḥ
pavitraḥ pathyadaya | rā.ni.7.15 | “nīvāraḥ
śītalo grāhī pittaghnaḥ kaphavātakṛt | bhā.bhā.na.
tasyaguṇāḥ-“nīvārabhakto rucido laghurdīpanakṛdguruḥ | vātakārī gurustṛṣṇādoṣanāśanapraśāmanaḥ |”
vai.nigha. | raktapitte hitaḥ | si.yo.ra.pi.ci.
khakhakhārthī
nīvāratuṣikkā | strī
nīhāraḥ | puṃ | dvime | śiśira | tatparyāyāḥ,nihāraḥ, mihikā, avaśyāyaḥ, tuṣāraḥ, tuṣinaṃ,
himaṃ, prāleyaṃ, mahikā, khajalaṃ, niśājalam
sa ca kapha-vātavarddhakaḥ | “praśāmikaḥ samīhāraḥ
savidyutsanatilūvān | rāja.25.
nuttaḥ | puṃ
nūtanagur̤aḥ | puṃ
nūdaḥ | puṃ
nṛdantā (ntau) | strī
nṛpaḥ | puṃ
nṛpavallabhā | strī
nṛpavṛkṣaḥ | puṃ
nṛpātmajaḥ | puṃ
strī (jā)
nṛpānnam | klī
nṛpāmayaḥ | puṃ
nṛpārham | klī
nṛpāvarttaḥ | puṃ, klī
nṛpāhvayaḥ | puṃ
nṛpeṣṭaḥ | puṃ
nṛpocitaḥ | puṃ
nṛmāṣṇam | klī
nṛsā (da) raḥ | puṃ
netā | puṃ
netram | klī
darśanendriye | cakṣuḥ | rā.ni.7.
18 | netraparīkṣā yathā - vātena rūkṣaṃ dhūmramaruṇañca
pittāt pītaraktaharitavarṇaṃ sadāhañca | kaphena śvamalaṃ
jyotirhīnañca | bhā. | taduktaṃ - “vidyādvāṅgulabāhulyaṃ svāṅgulīdarasammitaṃ | dvyaṅgulaṃ sarvvataḥ sārthaṃ
bhiṣaḍnayanabudbudaṃ | suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvvabhūtaguṇodbhavam | jalaṃ suvo'gnito raktaṃ vātāta kṛṣṇaṃ
24.1.4
sitaṃ jalāt | ākāśādaśrumārgāṃśca jāyante netrabudbude | dṛṣṭiścātra tathā yakṣmī yathā brūyādvicakṣaṇadaḥ | netrādhāmavibhāgantu kaṣāṇaṇḍalamucyate
kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭi dṛṣṭiviśāradāḥ
maṇḍanāni ca sarvāṇi paṭalāni ca locane |” su.u.
17. | tarumūle | gāṃchera śikar̤a | rā.ni.7.2
ca.da.vi.jva.ci. | “doṣaidhapakvakarṇoṣṇanetram |'
vastiśalākāyām | śalā iti loke | yathānetrāṇi, suvarṇarajatarūtyāyīrītidalaśaṅkhaśuktiśaktasāramayāni ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākārāṇi
ṛjūli guṭikā mukhāni | tadabhāve nalavaṃśaśikhasambhavā | netrapraṇidhānadoṣāḥ ṣaṭ, pārśve'vapīr̤itaṃ
malayuṣṭimasamavastaṃ tiryyakchinnaṃ calitaṃ viracitamiti | atisthūlaṃ karkaśamavanatasamra bhinnaṃ sannrikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇikaṃ sūkṣmāticchidramatidīrghamatihrasvamitye kādaśa netradoṣāḥ | su.ci.35a. | See
anuvāsanabastiḥ
netrakarma (prasādhanam) | klī
saptavidhanetropacāreṣu | yathā - “sekaścāścotanasnigdhau
piḍālastarpaṇastathā | puṭapākogjananaṃ netre yathāsvayaṃ
prayojayet ||” tor̤a. | bhā.
[ bhama.
netracchadaḥ | puṃ
netrajalam | klī
netradhāvanam | klī
tasya vidhiḥ
-“dantūrddhamadhī pṛṣṭā prātataḥ siceñca locane
toyapūrṇamukhaścena dṛṣṭirāśu prasīdati ||” rāja.14.
netranemailpakārī | puṃ
netraparyyantaḥ | puṃ
netrapākaḥ | puṃ
lakṣaṇaṃ“kakṣūpardahācayutaḥ pakīduṣparakhannibhaḥ | saṃkho
pacyate yastu netrapākaḥ sa śothajaḥ ||” mā.ni.
netrapāṣāṇaḥ | puṃ
netrapiṇḍaḥ | puṃ
netrapuṭam | puṃ
netrapuṣkarā | strī
netrabalam | klī
netrabhūṣaṇam | klī
netramaṅgalakārī (in) | puṃ
netramalam | klī
24.1.5
netramolā, strī, yavatikālatāyām | rā.
ni. vaśca
netrarañjanam, klī, añjane | kājana
netrarogaḥ, puṃ, dṛṣṭimataroge | cakera roga
tasya nidānaṃ-stabdhadoṣekṣaṇekoṣaśokābhighātādibhirvātādayaḥ kupitā netravikārān janayanti | te ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ | yathā-vātajā
daśa, pittajā daśa, kaphajāstrayodaśa, raktajāḥ
ṣoḍaśa, tridoṣajāḥ pañcaviṃśati vātau dvau | te
ca puna ṣaṭsaptatiprakārā avayavabhedena ṣaṭsaptatirbhavanti | yathā—sandhyāśrayā nava, vartmajā ekaviṃśatiḥ śuklā ekādaśa kṛṣṇājjananāraḥ sarvagatāḥ
saptadaśa, dṛṣṭijāḥ dvādaśa, vahirjātau dvau ceti
bhā. ni. | athāsya netrarogā yathā-"toyasrāvaḥ
prathamāṅgo naktāndhyaṃstamirastathā | muñjako muñjajālaśca
paṭalañca duhailathā || pṛthagbhāvaśca kācāṃśco raktāsrāvastathaiva ca | cipiṭī vartma rogaśca abhiṣyandāstathaiva ca
vātapittakaphadvaṃdva nairnarogā bhavantyamī | vijña'
cikitsitaṃ teṣāṃ pravakṣyāmyanupūrvvaśaḥ ||” na. da.
netrarogaghnā, puṃ, dṛṣṭikāśyāṃ | bihyāṃti
rā. ni. va. 8
netraroma, klī, netrapakṣmaṇi | hai. nigha.
netravatī, strī, paścimadeśaprasiddhabhāratavarṣīyanadyām | etajjalaguṇāḥ - sumadhura kāntijanakaṃ pathyaṃ
puṣṭikaraṃ dīpanaṃ pācanaṃ balyañca | rā. ni. va. 14
netravallaṃ, klī, dṛśau, netre | vai. nigha.
netravatsabandhaḥ, puṃ, vaiṇarogaviśeṣe | vai. nigha.
netravarttiḥ, puṃ, netre vattidānaprakaraṇe | "netrarocaṃ parityajya sārddhañca daśanaṅgulam | sarvvataścāpi
camasaṃ jalaṃ dattvā pramṛṣṭa yet || tena picche nākhvālaṃ
dṛḍha' samvivarjitam | alākhavālaṃ dṛkprānte
24.1.6
gulphabhāgaṃ draveṇa vai | pūrayecca yathāpakṣma pūritamvaiva jāyate | netre pacma prakurvīta vikāśantu tathaiva
ca || svastaṃ kaphe rucirīge māvā pañcaśataṃ vidaḥ
kaphe vāte hyatharoge mātrā saptaśataṃ matā
dṛṣṭirīge'ṣṭaśataṃ cādhirathe ṣaḍvaṃśakam | mukte'ti
truṭiste rūkṣaṃ syāt dvādaśapratī matā || pittarīge
navaśata saṅkhyaṃ vātadoṣiṇām | ekohe vā gataṃ
vāpi paścāttaṃ ceṣṭate'thavā || dravasthāpāṅgatau nītvā
nīladravya' viśodhaye ca | sukhaṃ nirocayet paścāt
netravattividhismṛtam || nirvattiyīṃvidhānemya
kriyālāghavameva ca | samyak rīge sukhaṅgatairviśeṣyaṃ
varṇapāṭavam || śrīkāyuṣātaguratā bandhe bhrūmāditarpite | rukṣāvilaṃ saraktañca netraṃ syādvetarūpittaṃ
rūce snigdhaḥ kramaścāva prayojyaḥ sampradāyataḥ |”
tor̤a | See su. u. 18 ṣa.
netravibhūṣaṇam, klo, gobhāñjane | vai. nighaṃ.
netravaimalyakāro (in), puṃ, kharparadhātau
vai. nighaṃ.
netrābhiṣyandaḥ, puṃ, netrasarvarogarīge | (netraśūla vā ḍho ka uṭhāṃ | sa caturvidhaḥ bātābhiṣyandaḥ,
pittābhiṣyandaḥ, kaphābhiṣyandaḥ raktalakṣyati | asya
rīgaḥ prāyeṇādhimanyādisarvvavidhanetrarīgāṇāmākaraḥ
lacaṇaṃ yathā- "prāyeṇa sarvve nayanāmayāste
bhavantyabhiṣyandanirittamūlāḥ | vātātpittāt kaphādraktādabhinyandacaturvidhaḥ | prāyeṇa jāyate ghoraḥ
sarvveṣāṃnayanāmayaḥ || nimtodagaśnaśiromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirobhitāpāḥ | viśuṣkabhāvāḥ śiśirāśrutā
ca vātābhiṣannaṃ nayane bhavanti || dāhaprapākī
śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamudbhavaśca
uṣṇāśrutā pītananetratā ca pittābhiṣane nayane
24.1.7
bhavanti || uṣṇānibhandā gurutā'kṣiśophaḥ kaṇḍūḥ pradehāvatiśītatā ca | snānī suduḥ picchila eva cāpi
kaphābhiṣanne nayane bhavanti || tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca | pittasya
liṅgāni ca yāni tāni raktābhiṣanne nayane
bhavanti ||” su. u. 6 ṣa.
netrāmayaḥ, puṃ, netraroge | rā. ni. va. 20
netrāmayahaharaḥ, puṃ, kṣī, kharpare | vai. nigha.
netrāmbu, klī, aśruṇi | ḍhakara jala | cama.
netrāriḥ, puṃ, kuṣṭhīdṛce | manasā gācha | rā.
ni. ṣa. 8
netrārttaḥ, strī, adhimātārtti | tacca narlādharodhaḥ vedanāstrāvī darśananāśaya | su. ni. 24.
nelāśri, strī, nayanādhiṣṭhāne śothākhyākṣibadhe | ca. śā. 7 ṣa.
netro, strī, nāyāṃ | śa. ra.
netrodakam, klī, netrajale | aśu
netrāpamaḥ, puṃ, bātāmī | bādīma | bhā.
netropamaphalaḥ, puṃ, bātāmahakṣe | bhā.
netrauṣadhī, strī, añjanaśyāmrau | pīta putrī,
ṭoṃgī | pa. sa. | ra. mā. | ko | nevahitauṣadhamātre | puṣpakāñjīṣe | nīlāñjane | nīla
śaitrāñjam | rā. ni. va. 15
netravargaḥ, puṃ, cakṣurhitakaradravyagaṇe | yathā—
"vidhā rakṣācanammokṣāṃ viphalā līdhrakhaḍyaṃ
kumārikā ca vimalā gaṇo'yaṃ netrasaṃjñakaḥ ||”
arka ci.
nediṣṭhaḥ, puṃ, ṣar̤īdṛṣṭace | jaṭā.
nepaḥ, puṃ, udake | jana
nepā, strī, navamallikāyām | seutī | rā.
ni. ṣa. 10 | kastūryām | vā. u. 5 a | manaḥśilāyām | vai. nigha. dvikā. ci. dhūsrai
nepālaḥ, puṃ, kṛṣṇaucau | vai. nigha. | [ ni. va. 1 śa]
nepālakam, klī, tāmradhātau | tāṃmrā | rā.
nepālanimbaḥ, puṃ, kirātatikte | cirāṃttā
ciraitā nepālanimbuḥ cirāite iti ca loke
24.1.8
tatparyyāyaḥ, -nepālaḥ, chatranimbaḥ, jvarāntakaḥ,
nār̤ītiktaḥ, kidāriṣṭaiḥ, sannipātadruḥ, sannipātanut | guṇāḥ-"nepālanimbaḥ śītoṣṇo yogavāhī
kaphāpahau | tikto'vikāpavittāmabīphala śvājarāpahaḥ |” rā. ni. va. 8
nepālamūlakam, klo, gajadantākāri mūlakabhede | bhā. pa. 1ma. bhā. va.
nepānamuṣṭī, strī, nepāladeśīyagrahaviśeṣe
nepālagautra nauya miṭho viṣa | guṇāḥ- "nepālamuṅgau
nepāla' chān sā kaphanān gadān | bātanāśilvilāṃścāpi saśrutātāṃśca jvaram | cāmavātaṃ
sadābāvaṃ hadīgarūpa dāruṇam |” khani.
nepā·la(lā)kā, strī, sīsalatāyām
vai. nigha. | mana.śilāyām
nepālīlam, klī, tāmne | vai. nigha.
nepālekṣuḥ, puṃ, puṇḍakecau | pūm̐r̤i īkha
rā. ni. va. 17
nemiḥ (mī) (in), puṃ, śakrakhadire | rā.
ni. va. 8 | cakravākapakṣiṇi | ca. i.1 a. | tiniśavṛce | cama. | ra. mā.
nemivṛkṣaḥ, puṃ, bhūrttakhadiravṛkṣe | rā. ni. va. 8
naiṛtavāyuḥ, puṃ, dakṣiṇapaścima-koṇavāhisamīraṇe | tadguṇāḥ- "naiṛto na vidāhakṛt |”
naikubham, klī, jepālabīje | sā. kau. | puṃ,
jaipālavṛce
naigameśaḥ, puṃ, pitṛṣaṣṭhasaṃjñake bālaroge
sadāviṣṭe lakṣaṇaṃ yathā- "yaḥ phenaṃ vamati vinamyate
ca madhyaṃ dīnaṃ vipalati cauhumīkṣamāṇaḥ
vvaye̍ta pratatamatho vasāsagandhiniḥsannī bhavati hi
naigameśajuṣṭaḥ ||” naigameśastu pārvvatyā sṛṣṭo meṣānanī gṛhaḥ | kumāradhārī devasya guhasyātmasamaḥ
sakhā | su. u. 37 a.
naigameśāpahṛtaḥ, puṃ, nāgodare | nāṃgodara
su. śā. 10 a.
naiciko, strī, uttamāyāṃ gavi | cama.
naiculam, klī, hijjalabauje | ca. sū. 25 ṣamaśra.
naidānikaḥ, tri, nidānaśāstrajñasale
24.1.9
nepālaḥ, puṃ, nepālanimbe | ciretā' | rā.
ni. va. 8
[ guṇāṃ
nepālamūlakam, klo, har̤atamūlake | bar̤a
naipālikam, klī, sāmradhātau | rā. ni. va. 12
naipālī, strī, mana śilāmide | nepāli
manachāla | mai. | sānci. 25 a | manaḥśilāyāṃ
ra. sā. | ga. ni. ṣa. 16 | naulvāṃ | śa. ra. | navamallikāyām | seutī | vaśantī nevāroti loke
bhā. | rā. ni. va. 10 | śephālikāyām | mai.
dugdhadeṭi, nepārūco | guṇāḥ-vātakaraḥ kaphapittaghnaḥ kaṣāyā vidāhī ca | su. sū. 5 a.
naiyagrodham, klī, vaṭavṛkṣaphale | baiṭaphala
cama.
nairjharajalam, klī, niśka̍ravāgiṣi tṛṇīra
jala | "śailasānusravahārapravāha nirjharo bharaḥ
sa tu prasravaṇādapi tajjñaṃ nairjharaṃ jalam |” bhā.
naiṣadhakaḥ, puṃ, miṣaṣa.śīye śālidhānyabhede
guṇā - śālivat | ca sū. 27 ṣa.
nodayantī, strī, navamallikāyāṃ | ra. mā.
nomālo, strī, navamallikāyām
nyakkāruḥ, strī, viṣṭhākīṭe
nyakkārukā, strī, pataṅgaviśeṣe, viṣṭhākoṭī
hārā.
nyagrodhaḥ | puṃ | vaṭavṛkṣe | vaṭa gāṃcha | rā.ni.
2.2121 | su.ma.380-nyagrodhādiḥ | gugguluvṛkṣāmākhukarṇīlatāyām | muyākānī | rā.ni.4.23
pramodake | me. | viṣaparṇyāṃ | mochananābhauṣadhī
viśva. | [ viśeṣe || śa.mā.
nyagrodhaparimaṇḍalā | strī | sundarīstrīnyagrodhapuṭapākaḥ | puṃ | vaṭakalkādisādhyapaṭapāke | yathā- “nyagrodhādisya kalkena pūrayedugoratintiraiḥ | niranyasudaraṃ samyak puṭapākena
tatpacet ||” asya raso madhunā sarvvātisāre hitaḥ
śāṅga.ma.kha.1a. | [ hetudravyāṇau
nyagrodhā | strī | ākhukarṇīlatāyām
nyagrodhādigaṇaḥ | puṃ | tadādidravyavarge
24.1.10
yathā- “nyagrodha'padmakasadāphalaroghrapūgabhaṃ jambūdvayārjuna-kapītana-bhomavalkala-plakṣamañjula-priyālapalāśa nanṭīko lokradambaviralāmadhukaṃ madhūkam |"
iti dravyāṇi | asyaḥ—"nyagrothodumbarāśvatthaplacamadhūka-kapītanāśrukubhavojāsaṃcorakapattajabvū dvayapriyāla-madhūkarohiṣo-vajula-kadamba badarī-tindukībhallakośeṣavāvarīprabhbhṛtikaṣāyakaṣāya 'nhṛtta yaṃti
guṇāḥ- "nyagrothādirgaṇo braṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhakaḥ | raktapittaharo dāhamedaghno yonadoṣahṛt ||” vā.sū.15a. | su.sū.38a.
nyagrodhikā | strī | ākhukaṇīlatāyām
rā.ni.4.3
nyagrodhī | strī | dravanyām | bar̤a nadī| rā
ni.4.5 | ākhukaṇailatāyām | mutaye mthām
rā.ni.4.4 | ghulakaroti kañcit | ama bha.
nyaṅkuḥ | puṃ | śambaramṛge | śāmbara iti bhāṣā
hiṃ varāhaśikṣā | māṃsaguṇāḥ - svādu laghu valyaṃ
hṛdyaṃ tridoṣaghnañca | bhā.māṃsava. | maṇiviśeṣe | me.
nyaṅkabhūruhaḥ | puṃ | cāragvadhavace | vai. nigha.
śroṇākarace | śoṇogāṃṭhī | cikā.
nyaccham | klī | kṣudrarogabhede | tallakṣaṇaṃ"maṇḍalaṃ mandakaṇḍū vā śyāvaṃ vā yadi vā sitaṃ
sahajaṃ nīrujaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate ||”
su.ni.13a.
nyañcaḥ | puṃ | gaṇḍake | gaṃvāra | ve. nigha.
sacipe | klī | ghāso, tṛṇe | me.
nyāyyam | klo | abhirrjatataṇḍule | mūr̤i | śa.ca.
nyādaḥ | puṃ | bhojane | āhāre | ama.
nyujaḥ | puṃ | roge | vyathāyām | kuśe | vai. nigha.
haṃ.ca. | tri | kubje | kum̐ṭja| | me. | rujābhugne
śrama. | klo | karṣāruce | kāmarāṃgā | me.
nyūnapañcāśadbhāvaḥ | puṃ | janmama unmādagraste
pāgala | kā.purāyeṃ
nyūnāṅgaḥ | tri | hīnāṅge | khaṅge | [ ga.vi.
24.1.11
nyūnendriyaḥ | tri | amparyyendriye, khagvādī
paḥ | puṃ | bāyau | pabane | ekārya. kī.
pakaḥ gai | strī | ṣṭhacaṅace | pāṃkūr̤a gāṃcha
vai. nigha.
pakka(kta) paur̤aḥ | puṃ | barddhanabace | ḍhiṃ pakhor̤ā
tatparyyāyāḥ,-pakkathyaḥ, paścancakaḥ, varddhanaḥ
guṇā - duṣṭavranavidhau śastaḥ kaṭuḥ opañjaracanna
rā.ni.va.8
paktā(tṛ) | tri | svayaṃ pākāṃrttari | puṃ | acau
paktiḥ | strī | gaurave | pāke | me. | pākaśaktau
va.i.śitrāṇye
paktiśūlaḥ | puṃ, klo | pariṇāmaśūlaroge | rā.
ni.4.20 | See annadravaśūlaḥ
pakvaḥ | tri | kathite śṛte vā (vastuni) | ra.mā.
pariṇate | pākā | ama.bha. | klī | svinnasaṇḍulādau | purātram | [ pācakre | vai. nigha.
pakkāṛtu | puṃ | nimbavṛce | śa.ca. | tri.
pakvapātram | klī | pakkaśarāve | vā.u.5a.
pakvamāṃsam | klo | pākasiddhamāṃse | pāka
karā māṃsa | guṇāḥ - hitaṃ balavaīna voyevarddhanaca
rā ti 4.10 | vṛhahṛdare | sada.va.6
pakvarasaḥ(sikaḥ)| puṃ | madye | śa.ra.
tīkṣṇamadyabhede, śaudhau | guṇāḥ - balavarṇakaraḥ saraḥ
śīghragaḥ vātaghnaḥ pāke madhuraḥ hṛdyaḥ indriyabodhanaśca
su.sū.45a. | "rocano dīpano hṛdyaḥ śīghraśīghrāpraṃśo hita. | grahaṇo pāvikāraghno varṇyaḥ pakvaraso
mataḥ ||” ca.sū.27a.
pakvavāri | klo | uṣṇajale | kāñjike | śa.ca.
pakvaśasyasamonnatiḥ | puṃ | rājakadambe
vai. nigha. | [ dravye
pakvānnam | klī | pācittānne | ghṛtādipakvabhakṣyapakvāśayaḥ | puṃ | nābheraṇadhobhāge | pām̐kāśaya
"pakvāśayo hyadho nābheḥ |" rā ni.4.18 | apica
"nābhisanāntaraṃ jantorāhāmāśayasaccitaḥ | āmāśyādadhaḥ pakvāśayādūrddhantu pākalaḥ| pakvāśayastvadhau
24.1.12
nābhirurddhanāmāśyaḥ smṛtaḥ ||” bhā.
pakkoṣṭhakā | strī | dagdhaiṣṭakāyām | vai. saṃgrahaḥ
paklothar̤aḥ (paur̤aḥ)| puṃ | pakkapor̤avace
śaṭhor̤a | rā.ni.va.8
paṅkaḥ | puṃ | kaī me | kām̐dā | guṇāḥ- pakācadāhanāśimaṃ bhadraśrathavidala himatvañca | rāja.
śīyalatvaṃ saratvañca | bhā.
paṅkakavvaṃṭaḥ | puṃ | komalakahe me | thitana
gani | vikkā. | [ pām̐thī | vikkā.
paṅkakoraḥ | puṃ | koyaṣṭikapakṣiṇi | ṭiṭiṣṭha
paṅkakroḍaḥ | puṃ | grāmyaśūkane | vai. nigha.
paṅkagaṇḍakaḥ | puṃ | (Magrognathus,)
paḍālamatsye, cchadramatsyabhede | śauṃkāma mācha
tatparyyāyaḥ, -gavāṭo, paṅkagatiḥ, aṅgo | cikkā.
paṅkagatiḥ | puṃ | paḍālamatsye | śa.mā.
paṅkagrāhaḥ | puṃ | śiśśumāre | vai. nigha. | makare
dvārā.
paṅkajam (nma) | klī | padme | pa.su.
paṅkajātaḥ | puṃ | bhṛṅgarājavṛce | bhīmarāja
vai. nigha. | [ padmeśvara jhār̤a | vai. nigha.
paṅkajinau | stro | padmākhye, kamalinyām
paṅkaparyyaṭo | strī | dambapañjāti parpaḍhākāre
cīrādṛkṣacitābhāve dṛyaṃ grāhyā | ra.mā.
paṅkamaṇḍūkaḥ | puṃ | jalamuktau | vai. nigha.
śambūke | śāṃkūka | dvārā.
paṅkarūṭ (rum) | klī | padme | rā.ni.va.10
paṅkavāri | klī | kāñjike | vai. nigha.
paṅkavāsa. | puṃ | karkaṭe | rā.ni.va.16
paṅkamuktiḥ | strī | śuktau | śiyuka | vikkā.
paṅkarū(ṣū, srū)raśaḥ | puṃ | padma kande | śāluka
vikkā.
bispinosa.) jalajadravacaviśeṣe, kaṣṭaka saṃvalayāṃ
kāṃṭāṃśeur̤au | me.
paṅkilaḥ ! vi | paṅkamaye | maline
paṅkīraḥ | puṃ | ṭiṭṭibhapakṣiṇi | ṭiṃṭiṣṭha pām̐khī
vai. nigha.
paṅkeru(ruha)m | klī | kamale | rā.ni.va.10
puṃ | sārasapakṣiṇi
24.1.13
paṅktikaṇṭakaḥ | puṃ | apāmārgavṛce | rā.
ni.va.4
paṅktāktakandaḥ | puṃ | mālā kande | rā. ni.va.7
paṅkticaraḥ | puṃ kurarapakṣiṇi | rā. ni.va.
16| krauñcapakṣiṇi | śa.ci.
paṅktivojaḥ (kaḥ) | puṃ | varvūravṛkṣace
bābulā gāṃcha | rā.ni.va.8 | āragvadhavace
karṇikāravṛcce | śonāla, cītanera varavī gāṃcha
rā.ni.va.6
paṅktiśūlaḥ | puṃ, klī | pariṇāmaśale | nidānalakṣaye | "srairnidānaiḥ prakupito vātaḥ sannihato
yadā | kaphapitte samāhṛtya śūlakārī bhavedvalo
sukta joryyati yacchralaṃ tadeva pariṇāmajam | tasya
lakṣaṇamathau tat samāsenābhidhīyate | ādhmānāṭopaviṣṭambha, vavibandhārttivepanaiḥ | snigdhoṣṇīpaśamaprārthaṃ
vātikaṃ tadviniddiśet | tṛṣṇādāhāratikkhaṃ dakadudgamalavaṇottamam | śūlaṃ śītaśamaprārthaṃ paittikaṃ tadvadedviṣak | hadidrahmyāsasaṃśoṣakharūpandīrghasanmatiḥ
kaṭutiktopaśānto ca vijñeyaśca kaphātmakam ||”
ityādi
paṅguḥ | puṃ | bātavyādhiviśeṣe | “paṅguḥ sakthroiyorvvātāt |” su.ni.1a.
paṅgurva(lya)kṣāriṇī | strī | bhṛṅgaḍīvṛce
rā.ni.va.4 | [ vyodiḥ | ekāthaṃ
paṅgulaḥ | puṃ | eraṇḍavṛce | vā.sū 15a.vidāpaṅktvam
pacataḥ
pacatpuṭaḥ
pacanam
pacampacā
pacā
paciḥ
pacelukaḥ
pacyamānajvaraḥ
pacchaḥ
pacchakadvayam
pacchakandāḥ
pacchakapittham
pañcakarma
pañcakarmendriyam
pañcakaṣāyaḥ
pañcakīraḥ
pañcakat (tyaḥ)
pañcakṛṣṇaḥ
pañcakolam
pañcakolaghṛtam
pañcaguṇāḥ
pañcagavyam
pañcagavyaghṛtam
pañcaguptaḥ
pañcaguptā (ptiḥ, rasā)
pañcajaṭā
pañcajanaḥ
pañcatattvam
• pañcatā (tvam)
pañcatiktāḥ (kāḥ)
pañcatiktāghṛtam
pañcatiktāghṛtagugguluḥ
pañcatṛṇam
pañcathaḥ
pañcadīrgham
24.1.14
pañcanakhaḥ
pañcanakharaḥ
pañcanidānam
pañcanimbam
pañcapacā
pañcapaṭu
pañcapattaḥ
pañcapatrikā
pañcaparṇī (ṇa) kā
pañcapallavam| klī| āmrajambūkapitthabījapūrabilvapallaveṣu| āma, jāma, kaet, ṭām̐bā o
belapatra | "āmra-jambū-kapitthānāṃ bījapūrakabilvayoḥ | gandhakarmmaṇi sarvvatra patrāṇi
pañcapallavam ||" pa.pra.358
pañcapittam| klī| matsyamahiṣavarāhaśaśūracchāgapitteṣu | mācha, mahiṣa, śūkara, mayūra, chāga
īhādera pitta | "varāhacchāgamahiṣamatsyamāyūrapittakam | pañcapittamiti khyātaṃ sarvvakarmva hi
karmmasu ||" vai. saṃgrahaḥ | teṣāṃ śuddhiḥ - maṇḍūkādipittaṃ
nimbūdrāvairvibhāvitaṃ śuddhimāyāti | sā.kau.
pañcaprāṇāḥ | puṃ | prāṇāpānavyānodānasamānākhyeṣu pañcavidhadehāntarvāyuṣu | sa.
pañcabalā | strī | balātibalānāgabalārājabalāmahābalāsu | hai. nigha.
pañcabuddhīndriyam | klī | pañcajñānendriyeṣu
sparśanaṃ rasanaṃ ghrāṇaṃ darśanaṃ śrotrañceti | ca.
pañcabhadram | klī, puṃ | guḍūcīparpaṭamustakirātatiktabheṣajeṣu | ghunañce, kṣetrapām̐par̤ā, mūtā,
cirātā o śuṃṭha | "guḍūcī parpaṭaṃ mustaṃ kirātaṃ
viśvabheṣajam | pañcabhadram |” ci.yo.ca.da.jva.ci.
pañcabhūtam | klī | kṣityādijonabraddīmasu | ca.
pañcabhṛṅgama | klī | devatār̤a śamībhaṅgāratālīśanirguṇḍīṣu | devatātār̤ā, śām̐ī, siṃddhi, tālīśapatra o nisindā | vai.nigha.
pañcaratnam 1 klī | maithune | tantram
pañcamakāram | klī | madyamāṃsamatsyamudrāmaithunarūpe
makārapañcake | tantram
pañcamāsyaḥ | puṃ | kokile | śa.ra. | [4.19
pañcamukhaḥ | puṃ | siṃhe | piṅgalasiṃhe | rā.ni.
24.1.15
pañcamukhī | strī | vāsakavṛkṣe | bāṃsaka gām̐cha
rā.ni.4.4 | javāpuṣpabhede
pañcamuṣṭiḥ (kaḥ) (ṣṭe!) | puṃ, strī | sannipātikajvare yuṣaviśeṣe | āhārām̐ḍvā viśeṣa
sa ca yavavadarīphalakulatthamaṅgakāṣṭāmalakānāmekaikāṃ
muṣṭiṃ gṛhītvā laghuyatīthe pakkaḥ | ca.da.sannipātajva.ci. “yavakolakulatthānāṃ mudgamūlakaśuṇṭhayoḥ
ekaikasṛṣṭimagrāhya paceddaśaguṇe jale | pañcamuṣṭikaityeṣa vātapittakaphāpahaḥ | śūle praśasyate gulme
kāse śvāse caye jvare ||” 8 to0kai | vai.nigha.
bha.cakra.ci.sūtaprabhāyāṃ | sukhādyām | vai.nigha.
pañcamūtram | klī | mūtrapañcake, tadya gardabhīgomahiṣīgomahiṣījabhimūtramūle | "gavāmajānāṃ
meṣīṇāṃ mahiṣīṇāñca mikṣitam| mūtreṇa gardabhīnāñca
tantrataṃ mūtrapañcakam ||” rā.ni.4.22 | guṇāstattacchabde jñayāḥ
pañcamūlam (lo) | klī, strī | pañcānāṃ mūlānāṃ
samāṭī | tāni ca bṛhatsvalpālpa-mattāvarī-jīvanabalā-gokṣura-guḍūcyādikāni navavidhāni pratyekaṃ
pañcapañcamūlātmakāni bhavanti
24.2
“bilvaśyoṇākagāmbhārīpāṭalāgaṇikārikā |” iti bṛhatpañcamūlam | ṣa.da | su.sū.38a.
24.3
śālaparṇī
pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā gokṣarañca | svalpapañcamūlam | guṇāḥ - śramaharīharam | valagnidīpanam
cakra.ci. | See laghu pañcamūlaṃ
24.4
kuśakaṇaśadarbhaśareṣumūlanāmakaṃ tṛṇapañcamūlaṃ pittakāsacīrapāne
grāhyam | si.yo. kāsa-ci.śroka24
24.5
śatāvarīvidārīkanda-jīvantī-viṣāṇī-jīvakātmakaṃ śatāvartyādipañcamūlaṃ | guṇāḥ - stanyakaraṃ guru vṛṣyaṃ
balyaṃ śītalaṃ kāntidamāgneyañca
24.6
jīvakarddhaṣakamedā mahāmedājīvantīṣu | jīvakādipañcamūlaṃ
guṇāḥ- vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ dhātuvarddhanaṃ balyaṃ dāhapittajvarataṣṇāghrañca
24.7
balāpunarnavairaṇḍamudgaparṇīmāṣaparṇīṣu | balādipañcamūlaṃ | guṇāḥ- medakaṃ
śophaghnaṃ jvaraghnañca | vai.nigha.
24.8
gokṣuravadarondravāruṇīkāsamarda sarṣapeṣu | gokṣurādipañcamūlaṃ
24.9
guḍū cīśaṣapaṅgaśaṅkhinidrāviḍārīvṛddhitrāsu | vallīpañcamūlaṃ
Linked texts (5)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Vṛṣarājīya — Vāsavarāja, Sanskrit
- Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva 1688, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit