Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 25

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 25

Language
Sanskrit

Contents

25.1.1

karamaddvikaṇṭakakṣarīyaka bām̐ṭi)
śatāvarīśatranakhīṣu | iti kaṇṭakapañcamūlaṃ | su.
sū.38a. | guṇāḥ-tattattathārthe jñeyāḥ
pañcamulyādiḥ | puṃ | jvarātisāre kaṣāyaḥ
“pañcamūlī-balā-bilva-guḍūcī musta-nāgaraiḥ | pāṭhābhūnimbovairekuṭa jalatkaphalaiḥ śṛtam ||” ca.da.
pañcaratnam | klī | svarṇamauktikamāṇikyahīrakarājapaṭṭepu | anyacca - “kanakaṃ caurakaṃ nīlaṃ padmarāgañca mauktikam | pañcaratnamidaṃ proktamṛṣibhiḥ
pūrbvadarśibhiḥ ||” ratnānāñcāvyabhāve tu svarṇaṃ karṣāddhaṃmeva ca | suvarṇasyābhāve tu ājyaṃ jñeyaṃ vicakṣaṇaiḥ ||”
hemā.
pañcarasaloham | klī | vasaṃllohe | vai.nigha.
pañcarasā | strī | harītakyām | mada.va.1
āmalakyām | dvārā.
pañcarakṣakaḥ | puṃ | pattaukhavṛkṣe | rā.ni.4.8
pañcarājiphalaḥ | puṃ | paṭolalatāyām
rā.ni.4.4
pañcalavaṇam | klī | kāca-saindhava-sāmudra-(kurukaṭha)-viḍasauvarcalalavaṇeṣu samabhāgiṣu | “kāca saindhavasāmudravir̤asauvarcalaiḥ samaiḥ | syāt pañcalavaṇam |”
rā.ni.4.22 | “sauvarcalaṃ saindhavañca viḍamaudbhidameva
ca | sāmudreṇa sahaitāni pañca syūnrlavaṇāni ca ||”
pa.pra.358 | tadguṇāḥ- “madhuraṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ niṣprasūkṣmaṃ balāpaham | vīryyoṣṇaṃ dīpanaṃ tīkṣṇaṃ kaphapittavivarddhanam ||” śāṅgaṃ.ma.6a.
pañcalakṣaṇaḥ | tri | vātapittakaphasannipātāgantūnāṃ
lakṣaṇayukte | vraṇasya gandhavarṇasrāvavedanākṛtikarūpalakṣaṇayukte | su.ci.1a.
pañcaloha(ka) m | klī | saurāṣṭraka lauhe | hai.
ca. | suvarṇarajatatāmravaṅganāgarūpeṣu pañcasu dhātuṣu

25.1.2

"suvarṇa rajataṃ tāmraṃ vayametaccilīhakam | baṅganāgasamāyuktaṃ tanmāhuḥ pañcalauhakam |” iti prathamam
samabhāgasvarṇarajatatāmrasayaklṛśāyasepu | “suvarṇaṃ
rajataṃ tāmraṃ lapu kṛṣṇāyasaṃ samam | gṛhāṅgemiti vā
dravyaṃ ditīthaṃ pañcalohakam ||' iti dvitīyam
rā.ni.4.22 | vā.u.36a.
pañcavaktā | puṃ | pañcamukharudrākṣe | ṛviḥ
pañcavaktrarasaḥ | puṃ | raso'yaṃ sannipātajvare hitaḥ
"gaṇeśa-ṭaṅka-maricaṃ viṣaṃ dhattūrajairdravaiḥ | dinaṃ
sammada hi śuṣkaṃ pañcavakro raso bhavet | ārdakasya
rasenaiṣa dātavyo raktikāmitaḥ ||” bhā.
pañcavaṭī | strī | vilvāśvatthavaṭāśrīyauṭumbareṣu
vai. nigha.
pañcavarṇakaḥ | puṃ | dhustūrakavṛkṣe | vai.nigha.
pañcavarddhanaḥ | puṃ | pacīr̤akhavṛkṣe | rā.ni.4.8
pañcavalkalam | klī | vaṭāśvatthodumbaraplavapañcavetasam | vetasavakaleṣu | vaṭa, aśvattha,
yajñaḍumura, pāṃkur̤a o vetasa chāla | “nyagrodhodumbarāśvatthaplacavetasavalkale | sarvvaraikatra militaiḥ
pañcavetasamucyate |” rā.ni.4.22 | śirīṣapippalavaṭaplakṣavetaseṣu | vā.u.36a. | guṇāḥ- “tvakpañcakaṃ himaṃ grāhi vraṇaśothavisarpajit |” bhā.
apica "nyagrodhodumbarāśvatthapārīṣaplavapādapāḥ
pañcaite cīriṇo vṛkṣāsteṣāṃ tvak pañcavalkalam
cīravṛkṣā himā vartyā yonirogavraṇāpahāḥ | rūcāḥ
kaṣāyā maṃdaughrā visarpāmayanāśaniḥ | śophapittakaphāsrāḥ santyā bhagnāsthisaṃdhijakāḥ ||”
pañcavojam | klī | karkaṭītrapuṣadār̤imapadmakapikacchūjeṣu pañcabījeṣu | kām̐kur̤a, śaśā, dār̤ima,
padma o ānākuśīra bīja | rājikājamodājīra katilakhasakhaseṣu | rāim̐śaviryā, yamānī,
jīrā, tila o posta

25.1.3

pañcabuddhīndriyam | klī | cakṣuḥśrotraghrāṇajihvāspargendriyarūpe indriyapañcake
pañcaśasyam | klī | dhānyatilamudgayavaśvetasarṣapeṣu
pañcaśākhaḥ | puṃ | haste | rā.ni.4.18
pañcaśikhaḥ | puṃ | siṃhe | likā
pañcaśulāḥ | puṃ | saumya kīṭajātī | su.kalpa.8
a. | See kīṭaḥ
pañcaśūraṇam | klī | śūraṇapañcake atyamlaparṇīkāṇḍeramālā kandaśūraṇāraṇyaśūraṇātmake | "atyamlaparṇī kāṇḍeoramālā kandadviśūraṇaiḥ | prauḍhau bhavati
yogo'yaṃ pañcaśūraṇasaṃjñakaḥ ||” rā.ni 4.22
pañcaśairīṣam | klī | śirīṣavṛkṣasya phalapavatvaṅmūśeṣeṣu samabhāgipu | “śairīṣaṃ kusumaṃ mūlaṃ phalaṃ
patraṃ tvagityathaṃ | kīṭādiḥ kathito yogaḥ pañcaśairīṣakābhidhaḥ ||” rā.ni.4.22
pañcasarpiṇī | strī | auṣadhiviśeṣe | lakṣaṇaṃ“maṇḍalaḥ kapileścitaiḥ sarpābhā pañcasarpiṇī
pañcāranipramāṇā |” su.ci.30a.
pañcasāra(rākhya) pānakam | klī, puṃ | pānakabhede | pānāviśeṣa | sa cāminavamanthāvasthaḥ
kadalīpanasamiśrīdrakṣarasamiśrayaḥ| taduktaṃ - "drākṣāmadhūkakharjūrakāramathaiḥ sapakarūkaiḥ | tulyāṃśaiḥ
kalpitaṃ pūtaṃ śītaṃ karpūravāsitam |" vā.sū.5a.
kāsyauramadhūkharjūramṛdvīkāphālasāphalaṃ | teṣāṃ jalaṃ
gṛhītvā tu ekīkṛtya cipadenmūn | cāturjātendumaricaśarkarādhārdrākadikān | vastreṇa gālayitvā
tat pañcasārākhyapānakam | guru vṛṣyaṃ dhātukaraṃ
pittadṛṭśamadāhṛnut |" vai.dravyaguṇaḥ
pañcasārākhu | klī | khajjūrāraśambuni | “madhu
kharjūramṛdvīkāparūṣakasitākhasā|” vā.ci.27.
pañcasiddhauṣadho| strī | pañcakandātmakasiddhauṣadhiṣu | “tailakandaḥ śuṣkākandaḥ krīr̤akanda-rudantikāḥ

25.1.4

sarpanetrayutāḥ pañca siddhauṣadhika saṃjñakāḥ||” rā.ni.
4.22| See siddhauṣadhī
pañcasugandhikam| klī | karpūrakaṅkolalavaṅgajātīphalapūgeṣu | “karpūra kaṅkola lavaṅgapūgaguvākajātīphalapañcakena | samāṃśabhāgena ca yojitena
manoharaṃ pañcasugandhikaṃ syāt ||” rā.ni.4.22
pañcacāram| klī | yavapalāśasarjatilamuṣkakajakṣāreṣu | “yavamuṣkakasarjjānāṃ palāśatilayostathā | kṣāraiśca pañcabhiḥ proktaṃ pañcakṣārābhidhī
gaṇaḥ||” rā.ni.4.22 | pañcalavaṇe | vai.nigha.
pañcakṣīravṛkṣaḥ| puṃ | vaṭāmbatthaplakṣaraktavaṃṭīgardabhāṇḍeṣu | vaṭe, aśvatthe, yajñoḍumbare, pāṃkūr̤e,
gaūmūr̤he | si.yo.yathā-ci.sarpinyuṃḍe | anyaḥ—
uḍumbaravaṭāmbatthavetasaplakṣeṣu varttate | “udumbaro
vaṭī'śvattho vetasaḥ plakṣa eva ca|” pa.pra.68.
See kṣīravṛkṣaḥ
pañcāṅgam | klī | yogaviśeṣaḥ | sa caikasya
vṛkṣasya samabhāgamilitatvakpatraphalamūlapuṣpātmakaḥ
“tvakpatrakusumaṃ mūlaṃ phalamekasya sādhitam| ekatra
militaṃ tattu pañcāṅgamiti saṃjñitam ||” rā.ni.
4.22| puṃ| kacchape| śa.mā.
pañcāṅgagugguluḥ| puṃ | kacchape | trikā.
pañcāṅgikapañcagavyaḥ| puṃ | svalpamahatpañcavallīkaṇṭakasaṃjñakeṣu pañcamūleṣu | si.yo.hadhmā.ci.
pañcāṅgīvandhaḥ| puṃ | pañcāṅgākāravraṇabandhaviśeṣe | “cibuke cāpi pañcāṅgī hanusandhī visambhite | svedathilā sthite sandhau kuryātpañcāṅga jārutim||” su.śā.8.| su.ci.18.
pañcāṅgulaḥ | puṃ | śvaitairaṇḍe | eraṇḍakṣupe | rā.
ni.8.8| klī| tejapatre | vai.nigha.
pañcāṅgulī | strī | tannāmrupe | rā.ni.4.4
jaīanuanaśrasya bandhagaviśeṣe | su.sū.188.

25.1.5

pañcājyam | klī | chāgadadhyādipañcake| vai.nigha.
24. jordhana.ci.
pañcātmā | puṃ | śarīrātmavārthī| yathā—“prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ|” nidā.
pañcānanaḥ| puṃ | śive | siṃhe | me.
pañcānanarasaḥ| puṃ | chaṭīgadhikāāre rasaḥ
pāṭhaḥ—“sūtañcandhau dravairdhvātvā marddayedvīsanodravaiḥ
yaṣṭikhañjīrasalilairdinaṃ chadrīgajidrasaḥ| dhātrīcūrṇe
sitāñcānnaṃ pibedrogānupattaye ||” rasa.ci.
pañcāmṛtam| klī | dugdhādipañcavidhadravyasamavāye | guḍūcīgokṣuratā lamūlīsruhikṣāśatāvarīṇāṃ
militasamabhāge | “guḍū cī gokṣuracaiva muṣalī
sruhikā tathā| śatāvarīti pañcānāṃ yogaḥ pañcāmṛtābhidhaḥ ||” gulañca, gokṣura, tālamūlī,
mūśaunnī, śatamūlī | rā.ni.4.22 | idamauṣadhaṃ
pañcāmṛtamucyate | dvitīyaṃ devapūjanārtham | ghṛtamadhuśarkarādadhidugdheṣu | ghṛta, madhi, śuta, cini, maḍū
pañcāmṛtaparpaṭī | strī | grahaṇyādhikāre
gandhakaṃ 8 to. rasaḥ 2 to. lauhaṃ 1 to. abhraṃ 4
mā. tāmraṃ 4 mā. parpaṭīvat pākaḥ | rasa.ra.
pañcāmṛtapiṇḍaḥ | puṃ | abhrasya balapuṣṭikārapiṇḍaviśeṣe | “kaṭukā ca jayantī ca bhramarī surasā
ghanaḥ| pañcāmṛtamayaḥ piṇḍaḥ......||” nakula.
138
pañcāmṛtayūṣaḥ | puṃ | kulatthādipañcadravyakṣasa
yūṣaviśeṣe | kulattha, mūga, arahara, māṣakalāṃya,
barvaṭī (vā rājaśiśvīra vīja) | yathā—“kulitthamudgamaṣakāṇāṃ niṣpāvasuktañca kṛtohi yūṣaḥ
sandīpanaḥ pācanaghāturuddhikārī laghuḥ syādarucipraṇāśaḥ | jvaraṃ valāsaṃ kṣayamanramandaṃ jayeta
pañcāmṛtayūṣakau'yam ||” vai.nigha.
pañcāmlam | klī | tadākhya dravyapañcake | yathā—

25.1.6

“amlamekaṃ pitumahaṃ mekaṃ navīdhamekaṃ daśa pṛthajātīḥ| ḍe iṃ tathā dār̤imamātuluṅgaṃ pañcāmla-vāpī narakaṃ na yāti ||”
pañcāmla (phala) m | klī

25.2

samabhāgamiśrita koladār̤imatantir̤īcukakāmlavetaseṣu| kūla,
dār̤ima, teṃtūla, cuhala, amlabetasa

25.3

samabhāgamilita 'mbīranāraṅgāmlavetasatintir̤ībījapūrakeṣu | goṃr̤ā, nāraṅgā, amlabetasa, teṃtūla,
ṭovālimbū

25.4.1

“koladār̤imbavṛkṣāmlacukrakāmlavetasāḥ | phalamañcāmlamuddiṣṭamañcapañcaphalaṃ vṛtam ||”
4| “jambīranāraṅgasahāmlavetasaiḥ satintir̤īkaiśca
savījapūrakaiḥ | samāṃśabhāgena tu ceviteridaṃ dvitīyamuktañca phalānnapañcakam ||” rā.ni.4.22 | bhā.
5 | “koladār̤imavṛkṣāmlacunnīkājulikārasaḥ
pañcāmlakī sukhe lepaḥ sadā tṛṣṇāṃ niyacchati ||”
sā.kau.
pañcāravindam| klī | aravindasya mṛṇālavisakesarapatravaujeṣu | vā.u.385.
pañcālakaḥ | puṃ | agnaprakṛtikīṭaviśeṣe | su.
kalpa.88.| See kīṭaḥ
pañcāvasthaḥ| tri | mṛte
pañcāvikam| klī | meṣīdadhidugdhaghṛtamūtramaleṣu | vai.nigha.24.jīrdhana.ci.
pañcāsyaḥ| puṃ | siṃhe | bhrama.
pañcendriyam | klī | indriyapañcake | cakṣūḥ,
karṇa, nāsā, jihvā, tvak | vākpāṇipādapāyūpastheṣu
pañcopaviṣam | klī | kuccārkakaravīralāṅgaliviṣamuṣṭikeṣṭha | manasā, ākanda, karavī, vikhalāśūli, viṣamuṣṭi | ‘sañcārkakaravīrāṇi lāṅgalī
viṣamuṣṭikaṃ | etānyupaviṣāṇyāhuḥ |' rā.ni.4.22
pañcauṣaṇam | klī | pañcakole | pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśūṇṭhīṣu | vai.nigha. jva. ci.
arkādiḥ
pañcocchāsaḥ| puṃ | śarīrāttaḥpañcavidhadhātṛkāciṣu | yathā—“bhīmāyyāgneyavāyavyāḥ pañcīśvāsaḥ
sanāśrayāḥ | pañcāhāraguṇān khān khān
pārthivādīn pacantyasau | pārthivāḥ pārthivānevaṃ
śeṣāḥ śeṣāṃśca dehagān ||” sā.kau.
pañcaraḥ (ṇaḥ) | puṃ | paṭīle | kolakande
rā.ni.7.7 | klī| śarīre | śarīrāsthisamūhe
rā.ni.4.7 | klī | śarīre | śarīrāsthisamūhe
cikā.
pañcarāsthi | klī | pañcarasya caturviśatyasthiṣu
ca.śā.78.
paṭam | klī | bhūṭave | garmatṛṇa | ra.nā.| puṃ

25.4.2

kārpāse | vai.nigha. | priyālavṛkṣe | me. | ra.4.2.
vāja.ci.
paṭacaram | klī | jīrṇavastre | vai.nigha.
paṭadaḥ| puṃ, strī (dā) | kārpāsakṣupe | ra.nā.
paṭarakaḥ | puṃ | gundaṭaṇe | rā.ni.4.8
paṭarañjanam | klī | pattaṅge | vakamakāṭhe
paṭalaḥ| puṃ | kāsamaheṃ ṣṭace| kārpāsavṛkṣe | vai.
nigha. | paṭīlavṛkṣe | laci | ṣṭhak | bhā. | klī
dṛṣṭāvarakacchadirūpe netraroge, timirādau | bhā.
ni. | taccaturvidham | tatra prathamaṃ bāhya' paṭalaṃ
rasaraktāśrayam, dvitīyaṃ māṃsāśrayaṃ, tṛtīyaṃ medaḥsaṃśrayaṃ, caturthañca kālakāsthisaṃśrayam | “adhastādupariṣṭādvā paṭalaṃ yasya jāyate | rūṣaṅgi nayane sadyaḥ
......||” ja.da.108. | See timiraḥ
paṭavāsaḥ| puṃ | piṣṭātake | āvaura
paṭākaḥ | puṃ | pakṣibhede
paṭālukā | strī | jalīkāyām | trikā.
paṭiḥ (kā) | strī | kṛbhikāhvayaṃ | me. | vastre
paṭīram | klī | mūlake | bhā.ma.24.asma.ci.
candane | pa.mu. | puṃ | khadiravṛkṣe | udare
uṣā. | vaṃśalocane | sañjivāyau | vai.nigha.
paṭuḥ (kaḥ) | puṃ | paṭolalatāyām | pa.mu.
kāravellāṃ | uchche gāṃr | rā.ni.4.3 | śigrau
rā.ni.4.18 | conakarpūre | corakanāmadravyadravyaṃ
rā.ni.4.12 | lavaṇai | me | klī | paṭolapate
viśva. | pāṃśulavaṇeṣe | pa.mu. | jīrake | vacāyāṃ
valla' | kikriyām | him̐ceṭā | vai.nigha.| strī | (kā)
paṭolaviśiṣṭe | tri | rīgayukte | rā.ni.4.20
paṭutūla (tṛṇa) kam | klī | lavaṇaṭaṇe
rā.ni.4.8
paṭudvayam | klī | lavaṇadaye, viṭsaindhavasauvarca lalavaṇeṣu | vai.nigha. 24. saṃyaḍaṇpoci.
paṭupañcakam | klī | lavaṇapañcake | pañcalavaṇa
See pañcalavaṇam

25.4.3

paṭupatrikā | strī | cīrikāṃyāṃ | cuicuṅkṣupe
rā.ni.4.4.
paṭuparṇikā | strī | cauraṇīkṣupe | śiṅgraī
rā.ni.4.4
paṭuparṇī | strī | kharbacīryām | jorṇāthirūī,
śvetāgarkāṭau | bhrama. | [ 46 ]
paṭubhedikā| strī | kṛṣṇajīrake | rā.ni.
paṭhulakā | strī | nāgavallībhede | pīṭakalibaiti cāmyaṃ | rā.ni.4.11| See nāgavallī
paṭūttamam | klī | saindhavalavaṇe | rā.ni.4.6
paṭorakam
paṭoṭajam
paṭolaḥ
paṭolakaḥ
paṭolapatram
paṭolādiḥ
paṭolikā (lī)
paṭṭaḥ
paṭṭī
paṭṭar(ṅga)m (rakṣaka[na, ka]m) (rāgam)
paṭṭaśākaḥ
paṭṭikāḥ
paṭṭikā (khyaḥ)
paṭṭikāro (la) dhraḥ
paṭṭilaḥ
paṭṭiloghraḥ (kaḥ)
paṭṭī (ḍūn)
paṇaḥ
paṇadā
paṇasaḥ (saḥ)
paṇāsthikam
paṇikāvantaḥ
paṇḍaḥ (kaḥ)
paṇyavilāsinī
paṇyā
paṇyāndhaḥ (ndhā)
patagaḥ
pataṅgaḥ (maḥ)
pataṅgamaḥ
pataṅgikā
pataṅgā
patatram
patatriḥ (bo)
patatreokaḥ
patamaḥ (saḥ)
patākā
patiḥ
patikāveram
patimbarā
patiśyāyaḥ
pateraḥ
pat
patta (tra) ṅgam
pattūraḥ (rā)
pattvam
patrakaḥ
patrakalkama
yat peṣvaṃ varttitam | dīyate gandhadravyārthe patrakalkaṃ
taducyate ||” ca.da.vā.vyā.ci. mahāsugandhitaile
patrakaiṭaḥ | puṃ | śālivṛkṣāke
patraguptaḥ | puṃ | suhīvṛkṣabhede | (tekaum̐ṭāsijū
śa.ca
patragha(dha)nā | strī | sātalāyām, sehuṇḍe
manasā gām̐cha | rā.ni.va.8
patrajāsavaḥ | puṃ | paṭolatālapatrītyāsave
ca.sū.25a.
patrataṇḍulā (lī) | strī | yavatiktāyām
rā.ni.va.7
patrataruḥ | puṃ | viṭakhadiradṛkṣe | rā.ni.va.8
patratālakam | klī | vaṃśapatraharitāle | vai.
nigha.
patradārakaḥ | puṃ | krakacaṃ | kurām̐ta | trikā.
patradrumaḥ | puṃ | tālīvṛkṣe

25.4.4

patranār̤ikā | strī | tāmbūlīśirāyām,
patraśirāyām | jaṭā.
patranāmakam | puṃ | tejapatre | vai.nigha.
patraparaśuḥ | puṃ | śastraviśeṣe | (chanī
patrapānaḥ | puṃ | vṛkṣacchurikāyām | śa.ca.
patrapālo | strī | annaviśeṣe | kām̐ṭhi | hārā.
patrapiśācikā | strī | vārivāyāṃ | (ṭaukām̐,
ṭokā | trikā. | hārā.
patrapuṣpaḥ | puṃ | (Ocymum pilosum)
raktatulasīvṛkṣe | śa.ca.
patrapuṣpakaḥ | puṃ | bhūrjavṛkṣe | śa.mā.
patrapuṣpā | strī | (Ocymum Sanctum)
tulasīvṛkṣaviśeṣe | śa.mā.| kṣudrapalatulasyāṃ | ra.mā.
patrabhadrā | strī | vṛhajjīvantyām
patramālaḥ | puṃ | vetasavṛkṣe vai.nigha.
patrayauvanam | klī | navāṅkure | jaṭā.
patrarathaḥ | puṃ | pakṣiṇi | ama.
patralam | klī | patraladugdhe | vai.nigha. | drāṃ
pām̐talā naī | he.ca.
patravarṇaḥ | puṃ | saptaparṇavṛkṣe | rā.ni.va.12
patravallī | strī | patraracanāyām | he.ca.
rudrajaṭāyām | padmāśrīlatāyām | rā.ni.va.3
patraviṣam | klī | viṣapatrikādau | tāni ca
viṣapatrikālāvantaraṅgakakañcukaṭaṅgamahākarambhāṇīti
pañca | guṇāḥ- “jṛmbhāṅgodvepamaśvāsā jñeyā patraviṣeṣu tu |” su. kalpa.2a | “jṛmbhaṇaṃ vepanaṃ śvāsaḥ
tṛṣṇāṃ patraviṣairbhavet |” bhā.
patravṛścikaḥ | puṃ | tannāmakāgrimaprakṛtikoṭe
su.kalpa.8a | See koṭaḥ
patraśaṅkhaḥ | puṃ | saptaparṇavṛkṣe | śālim
patraśākaḥ | puṃ, klī | bhakṣyaśākañcamātraṃ | tacca
ṣaḍvidham | “patraṃ puṣpaṃ phalaṃ nālaṃ kandaṃ saṃsvedajaṃ
tathā | śākaṃ ṣaḍvidhamuddiṣṭaṅguru vidyādyathottaram ||”

25.4.5

rāja, patraśākagaṇī yathā-kākamācīkāsamaddepunarnavā-pūtikā paṭolapatra meghanāda-śāliñca-hillamocikāpālaṅkavaniṣvañcakaniti | “vivāstūkaṃ dviḥ
pītako nirmamaṃrūkṣalodhaka | dvidhā polakkathi
dvedhā paṭathā kālaśākakam | karavo lolikā
ghonṭī cañcuśāṅgiricūkrikā | suniśaṇakagoṇikādroṇapuṣpīpaṭolakam | śatapuṣpā bhethī | ca kuñjarasaucyaṇakaṭakaḥ | dhānyakaṃ digdhakañcorvvī jīvantī
kākamācikām̐ | parpaṭaḥ kāsamaddardya dvidhā rājagirautakaḥ | ......vidhā kīṭaḥ patraśākagaṇasmṛtam ||”
arka.
[ dvārā
patraśirā | strī | parṇanāḍyāṃ | pām̐nera śirā
patraśṛṅgī | strī | mūṣikakarṇīkathāyām, hendravaruṇī | vai.nigha.
[ rā.ni.va.3
patraśreṇī | strī | mūṣikaparṇīyām | dravyatvām
patraśreṣṭhaḥ | puṃ | vilvavṛkṣe | rā.ni.va.19
patrasundaraḥ | puṃ | grīṣsasundarake | grīmāśāṃka
patrasūciḥ | puṃ | kaṇṭake | trikā.
patrahimam | klī | hime | durdine | trikā.
patrākhyam | klī | tejapatve | śa.ca. | tālīśapatre | rā.ni.va.6
patrāṅgam | klī | (Soymida febrifuga
khyātakṣatavidhacandanāṃnyatamacandane | pataṅge | varūm,
roṃgan | hiṃ vakam pataṅga | teṃ cevamattu
guṇāḥ-kaṭu-rūkṣāstra-śītaṃ vāta-pitta-jvarītsādavisphoṭakrañjaca | rā.ni.va.12 | asya tvakakāthaḥ
udarāmaye raktātisāre ca pariṇate hitaḥ | raktacandane | ama. | bhūrjapatre | padmakāṣṭhe | me. | See
pataṅgam
patrāḍhyam | klī | tṛṇākhyāvṛkṣe | śaṃkha
tṛṇaviśeṣe | patraistadvatī | rā.ni.3.8 | patrāṅgacandane | rā.ni.va.12 | pippalīmūle | rā ni.va.6
vaṃśapatraharitāle | tālīśapatre | hai. nigha.
patrāglā | strī | cukrikāyām | cūkā pām̐laṅga

25.4.6

bhā | See cukā
patrātluḥ | puṃ | vṛddhadārmalage | rā.ni.va.8
kāsālo | rā.niva.7
patrāvaliḥ (lī) | strī | gairike | śa.ca.
īśvarīlatāyām | vai.nigha.
patrikam | klī | tejapatre
patrikā (kṣā) | strī | jātīpatryām
jaśvitrī | vai.nigha.2ma.asi.ci.suvartta cādicurṇeṃ
patrikākhyaḥ | puṃ | karpūrabhede | rā ni.va.12
patrikāmalam | klī | tālīśapatre | hai.nigha.
patrikhī | strī | navāṅkure | pallave | śa.ca.
patrī (in) | puṃ | śālivṛkṣe | ra.mā. | pakṣiṇi
haṃsaṃ | śyeṇapakṣiṇi | me. | strī | damanakacupa
danā | ca.da mahāsugandhasaile | gaṅgāpalāśāṃ | rā ni.
va.10 | durālabhāyām | khadiravṛkṣe | tākhavṛkṣe
jātāpatrayām | vai.nigha. | mahātejapatre | ca.da.vā.
vyā. ci. mahārājaprasāriṇītaile
patvailā | strī | elāyām | vai.nigha.
patvopaskaraḥ | puṃ | kāsamaddacupe | hārā.
palāṇaṃḥ | puṃ | śyoṇākavṛkṣe | ama. | pītakṣīrī
vai.nigha. | aśokavṛkṣa | klī | pītakṣīriśe | ama.
palākṣāsaḥ | puṃ | puṇḍrakalikṣāyām | vai.nigha.
pārthikā | strī | kṛṣṇādṛśāyām | rā.ni.va.1
pathidrumaḥ | puṃ | śuṣkakhadire | rā.ni.va.8
khadiravṛkṣa jaṭā.
pathyam | klī | pādāhāre | “pādāhāraṃ pathya
māhuḥ |” rā.ni va.20 | saindhave | vai.nigha. | sāmudralavaṇe | hitabhojanaṃ | śaca. | puṃ harītakīvṛkṣe | śa.mā. | taṇḍulīyaśāke | vai.nigha.
pathyakārī | strī kṛṣṇaśālau | rā.ni.va.16
pathyakā | strī | maithikāyām | vai.nigha.
pathyakārī (in) | puṃ | ṣaṣṭikadhānye | rā.ni.
va.16
pathyabhojanam | klī | hitabhojane | bhā.
pathyaśākaḥ | puṃ | taṇḍulīyaśāke | nāṭiyā
śāṃka | rā.ni.va.5
pathyasundaraḥ | puṃ | harītakīvṛkṣe

25.4.7

pathyā | strī | harītakyām | mā.pū 1bha. | rā.
ni.va 11 | ca.da.vi.vva cāturthake | bibhaṭāyām
babhyākarkaṭikyām | śṛgādanyām | rā.ni.va.23
pathyāpathyam | klī | rogāṇāṃ hitāhitadravye
pathyāpathyavidhiḥ | puṃ | rogāṇāṃ pathyāpathyanirṇayagrantha
[ bastani | me.
padan | klī | pāde | rā.ni.va.19 | vākye
padakam | klī | niṣkamitasvarṇe | vai.nigha.
padagaṇḍoraḥ | puṃ | ślīpadarīge
padaṇyāsaḥ | puṃ | gokhuracupe | śa.ca.
padarathī (in) | puṃ | pādukāthās | trikā.
padarogiṇī | strī | vandāke | vāṃndatī
vai.nigha.
[ yāma | vai.nigha.
padavo | strī | jhiṇṭīcupe | jhām̐ṭi | nāgamalāpadākaḥ | puṃ | sarpe | vai.nigha.
padāṅgī | strī | raktalajjālukāthām | vai.nigha.
haṃsapāyām | rā.ni.va.5
padārohī (in) | puṃ | vaṭavṛkṣe | mada.pū.va.
padārthaḥ | puṃ | dravyagatarasavīrthyādau | sa pañcavidhaḥ- “dravyaṃ rasau guṇau vīryyaṃ vipākaḥ śaktireva
ca | padārthāḥ pañca tiṣṭhanti svaṃ svaṃ kurvvanti
karmma ca ||” bhā.| “yo'rtho'bhihitaḥ sūtre pade vā sa
padārthaḥ |” su.sū.65a.
padikā | strī | raktalajjālukāthām | haṃsapādyām | lajjālukāthām | rā.niva 5 | [ 27a.
padendrabhāḥ | puṃ | vividhārapaciviśeṣe | ca.sū.
padmimam | klī | pādmaśītalāyām | vyāka.
padmam | puṃ, klī | Nelumbium Speciosum, Salvadora Indica.) कमलँ । पद्म ।
rā.ni.va.10 | hiṃ kaṃmala | teṃ tammipuvvu | tā.
ambala | satparyāyāḥ, - nalina, aravindaṃ,
sahnotpalaṃ, sahasrapatraṃ, kamalaṃ, śatapatraṃ, kuśeśayaṃ,
paṅkeruhaṃ, tāmarasaṃ, sārasaṃ, sarasīruhaṃ, visaprasūnaṃ,
vārijaṃ, rājīvaṃ, puṣkaraṃ, amabhoruhaṃ, kāvāraṃ,

25.4.8

cāyapatraṃ, vanajogmanaṃ, saroruhaṃ jalajanma,
jalasṛṭ, jalaruhaṃ, sarojaṃ, sarojanma, saroruṭ,
paṅkejaṃ, paṅkajaṃ, abhbhojaṃ, ambujaṃ, sarasijaṃ, grīvāraṃ,
śrīyantraṃ, indirālayaṃ, jalijātaṃ, dhvajaṃ, kañja', nalaṃ,
nālikaṃ, nālīkaṃ, vanajaṃ, aśnānaṃ, puṭakaṃ, abjaḥ
guṇāḥ - vījaṃ vāliharaṃ | patramadhyā śītalā
jvare dāhaharaṃ | puṣpaṃ śuddhasaṃgraharaṃ | 'yatra tu
padmamityukti tatra prāyaḥ padmakeśaraṃ grāhyam|' si.
abhraṅke | ca.da.vā.vi.jva.ci.| See kamalam
mantrakamale| ca.sū.4a. | śauṣaghāto| rā.ni.va.
13 | puṣkaramūle | rā.ni.va.6 | mā.ni.| vai.nigha.2
bha.jva.ci.gur̤ūcyādiḥ| jale | vai.nigha.| padmakāṣṭhe
dharaṇi. | vai.nigha.a.śā.ci.padmādicūrṇe | bheṣa.
kuṣṭha-ci.kandarpasārataile | dhūsūrakalpe| padmakeśare
ca.da.gandhodhakāre madhūkādiḥ | puṃ | guragulaviśeṣe
"padmomāsikamakṣayaḥ |" darvīkarasarpadaṃśe | su.
kalpa.4a.
padmakam
padmakaṇṭakaḥ
padmakandaḥ
padmakarkaṭaḥ (ṭī)
padmakaṇikā
padmakādigaṇaḥ
padmakāṣṭham
padmākāyam
padmakiñjalkaḥ
padmī (in)
padmakoṭaḥ
padmakeśa(sa)raḥ
padmagandhakam (gandhi)
padmacāraṭo
padmacāriṇī
padmatantuḥ
padmottham
padmadaśanaḥ
padmanār̤ikā
padmanālam
padmanecaḥ
padmapatram
padmapatvā
padmaparṇam
padmapuṣkarajam
padmapuṣpaḥ
padmabandhuḥ
padmamadhu
padmamukhī
padmamūlam
padmaraktā
padmarajaḥ
padmarāgaḥ
padmareṇuḥ
padmalāñchanaḥ
padmavatī
padmavarṇaḥ
padmavarṇa (ka) m
padmavaujam
padmavojābham
padmivṛkṣaḥ
padmaśāyinau
padmā
padmākaraḥ
padmāṭaḥ
padmāntaram
padmālayā
padmāvatī
padmāhva(ya)m
padmāhvayā (hvā)
padmabījam
padminī

25.4.9

padminīkaṇṭakaḥ
padmī (in)
padmottama(ra)vikāsaḥ
padmottaraḥ
padmojjvalā
panaśaḥ (saḥ)
panasatālikā
panasā (sikā)
pannagaḥ
pannagakeśaraḥ
pannagī
pannaṅgā (ṅgī)
pannūraḥ
papotā
papuḥ
pamarā
payaḥ
payaḥkandaḥ
payaḥpālinī
payaḥpeṭo
payaḥprasādam (di)
paya.phenā (no)
payaḥsātmyam
payasyaḥ
payasyā
payaskhalaḥ
payāṃkhano
payasto
payā
payomattaḥ }
payodhanaḥ }
payodaḥ
payodhajaḥ
payādharaḥ
payodhi (bdhi) ka [ja] m
payoraḥ
payolotā
payovihārikā(rī)
payo(ṣṭi) ṣṭhiḥ
payoṣṇī
payohetu
parakaḥ
paragranthiḥ
paraṅgaḥ
paraṭuṅga
paradvayyakṣā
parapallikā
parapuṣṭhaḥ
parapuṣṭamahotsavaḥ
parapuṣṭā
parabhṛtaḥ (t)
paramadaḥ
paramapūtikaḥ
paramā
paramāṇuḥ
paramānnam
paramāyuḥ
paramayudhaḥ
parastyuḥ
parameśvaraḥ
parameṣṭhaḥ
parameṣṭhino
pararuḥ
paralā
paralokaiṣaṇā
paravāsikā (nī)
paraśam
paraśuścitraḥ
paraśurāmaḥ
parā
parākpuṣpaḥ (ṣyau) | puṃ | dhūlīkadambavṛkṣe
parāgaḥ | puṃ | padmakesare | karpūrarajasi | vai,
parāgapuṣpaḥ | puṃ | dhūlīkadambe | vai, nigha,
parācīnaḥ | tri | parāṅmukhe | vā, u, 288,
parāṅgaḥ | puṃ | tailaniṣyīḍanayantre | phene | śa, ra,
parājiyaḥ | ulūpaṭakṣe | ūm̐lū | śa, ca,
kāsattṛṇe | vai, nigha,
parādiguṇāḥ | puṃ | parāparatvādī | yathā—
parānasā | strī | auṣadhaprayoge, cikitsittayāṃ
parānnam | klī | pannāne | pākarājaḥ
parāparam | klī | parūṣakaphale | bhā,
parābhidham | klī | kuṅkume | vai, nigha,
parāmṛtam | klī | varṣāpale | vikā,
parāruḥ | puṃ | kāravellake | vikā,
parārukaḥ | puṃ | pāṣāṇe | vikā, | [ nigha,
parārddham | klī | candane | kuṅkume | uśīre | vai,

25.4.10

parāvatam | klī | parūṣakaphale | rā, ni, va, 11
parāvaram | klī | parūṣakaphale | rā, ni, va, 11
parāvaro | strī | vṛhattyām | vyāṃkur̤a
parāśaraḥ | puṃ | tannāmakāyurvvedatantrakāre | See
parāmrayā | strī | mādhavīlatāyām | vai, nigha,
bandhyāyāṃ | gaṃdhabhāṃr̤ā | śa, ca, | [ su, sū, 22 a,
parāsaṅgaḥ | puṃ | avarīdhe | śrītitarīdhe
parikarttanam | klī | adhaścchede | su, sū, 9a,
parikarttikā | strī | karttanavatpīḍāyāṃ | ca,
parikarmī | klī | avyaṅgaṃ | paricaryākaraṇe
parikarmī | tri | sarvvakarmmakarttṛṣu, paricāraparikramasahaḥ | puṃ | chāge | vikā,
parigarbhikaḥ (bhavaḥ) | puṃ | bālarogaviśeṣe
parigrahaḥ | puṃ | striyām | mūle | kande | ama,
parighaḥ | puṃ | tannāmakaśūdragarbhaviśedhe, yatra garbhaḥ
paricaraḥ | puṃ | bhṛtye, sevake | ra, sā,
paricaraṇam | klī | sevākārye
paricaryyā | strau | sevāyām | ama, | śa, ra,
paricārakāḥ | puṃ | sevake | ama, | lakṣaṇaṃ
paricchedaḥ | puṃ | paridhānavastre, ācchādane
parijātaḥ | puṃ | śvetajavāvṛkṣe
parikhataḥ | tri | paripakve | ama,
pariṇāmaḥ | puṃ | paripāke | vikāre | vai, nigha,
pariṇāmaja(śūla)m | klī | paktiśūle | rā
pariṇāhaḥ | puṃ | varttulatāyām | sa, sū, 7a,
paritāpaḥ | puṃ | roge | vai, nigha, | kāsye
paritiktaḥ | puṃ | nimbavṛkṣe | vai, nigha,
paridaraḥ | puṃ | dantamūlagatamukharoge | lakṣaṇaṃ
pāradhūmrāyanam | klī | bhūmīhāre | cam̐ṭoā
paripacanam | klī | tailapāṣanikādhātu
paripākaḥ | puṃ | pariṇāme | bhā,
paripākinī | strī | tiktatāyām | śa, ca,
paripiṣṭa(ka)m | klī | śoṣaṇe | rā, ni, va, 12

25.4.11

pariphuṭanam | klī | pākakaraṇe | vai, nigha,
paripūṣkarā | strī | karkaṭaśrṛṅge, gaur̤akhyātām
paripūtam | klī | apatuṣadhānye | manuḥ | tri
paripellam | klī | kadattatṛṇake | pa, mu,
paripelavam | klī | kuṭamaṭe, jalasrukṣāyām
ripiplam | klī | jalajāvatṛṇaviśeṣe, jalaparipoṭaḥ (kaḥ) | puṃ | karṇapālīgataroge
paripoṣaṇam | klī | chiṅgani | ja, da, 12a,
pariplutā | strī | yonirogaviśeṣe | lakṣaṇaṃ
paribhavaḥ | puṃ | pārirbhikiroge | em̐hum̐r̤ānībhām̐
paribhāvyam | klī | kuṣṭhauṣadhe | kūr̤a
paribhāṣā | strī | vaidyakaśāstradivyavasthāyayrye
parimaṇḍalaḥ | puṃ | maśakajātibhede | su, kalpa,
parimalaḥ | puṃ | sugandhe | maithune | vimarddane
parimāṇam | klī | māne | See mānam
parimārjjanam | klī | khādyabhede | madhūnasakai
parimokṣaḥ | puṃ | malotsarga
parimlānaḥ | puṃ | raktapittonmāde | vai, nigha,
parimlāyitimiraḥ | puṃ | pittajanyāparaparilehī | puṃ | karṇapālīroge | lakṣaṇam—
parivarttanam | klī | pārśvaparyyāye | sā, ni,
parivarttikā | strī | śūkadoṣe, śaiśnagundaroge
parivrāpaḥ (nam) | puṃ, klī | sukhane | me,
parivrvvihitam | klī | haḍau | tri | pariveṣṭite
pariveṣakaḥ | puṃ | pariveṣaṇakarttari | tallakṣaṇam
pariveṣaṇam | klī | bhojanārthe bhojanapātre
pariṣyādhaḥ | puṃ | (Pterospermum acerifolium,) hastītapale | ulaṭu kaśvala
āragvadhavace
parivrājī | strī | āvaṣomaṣṭāvṛte | mūkṣīgrau
pariśuṣka (māṃsa) m | klī | pakkamāṃsabhede
pariśrū(śrū)tam | klī | surāyām | vai.nigha.
pariśramasahaḥ | puṃ | chāge | chāgala

25.4.12

pariṣat | strī | sabhāyām | sā dvidhā jñānapari(rī)ṣekaḥ | puṃ | snāne'pi | śirasi
pariṣekasvedaḥ | puṃ | svedaviśeṣe | yathāpari(rī)sarpaḥ (sarpaṇam) | klī | vīsarpaparisaṃsthā | strī | sevāyām | hai. nigha.
parisiṃhikā | strī | makhavidheghe | vai. nigha.
pariskandaḥ (nam) | puṃ, klī | kandve | hai. ca.
pariskandaḥ | puṃ | caraṇe, khanje | vindūśaḥ
parisrāvaḥ | puṃ | vamanavirecanavyāpadviśeṣe
parisrāvo (in) | puṃ | kaphajabhagandare | lakṣaṇaṃ
parisrāvyudaram | klī | udararogabhede | lakṣaṇaṃ
parisrutaḥ | tri | bindūśaḥ carite | klī | madye
parisrutadadhi | klī | vastragālitadadhani
parisrutā | strī | drākṣāmadye | vai.nigha.
parisrut | strī | madyasāmān‍ye | rā.ni.va.14
paricāraḥ | puṃ | tasyaiva dīpanacanasya paricaraṇe
parihāryyam | klī | kuṣṭauṣadhe | kūr̤a | hai.nigha.
paricepo (in) | puṃ | vātapittajabhagandare
parotiḥ | strī | pṛṣṭhāṅgane | vai.nigha.
paroraḥ | puṃ | kāravelle | klī | tatphale | uṣṇa
parovattaḥ | puṃ | kacchape | vai. nigha.
parīṣṭiḥ | strī | paricaryyāyām | me.
paruḥ | puṃ | aṅgulisandhau | rā.ni.va.18 | vaṃśaparuddāraḥ | puṃ | aśve | śa.mā.
paru(rū)ṣaḥ | puṃ | paruṣaphavṛce | rā.ni.va.11
paru(rū)ṣakaḥ | puṃ | (Zylocarpus Graparūs | klī | paruṣaphale | parūṣa phala | rā.ni.
va.11 | granthau | ama.
parūṣakādiḥ | puṃ | tadādigaṇamuktakaṣāye
pareṣṭukā | strī | bahuvatsāyāṃ gavi | ama.
paraiṣitaḥ | puṃ | kaukile | śa.mā.
paroṭaḥ | puṃ | chatasijrarīṭikābhede | patraṭai
paroṣṇī | strī | tailapāyikāyām | ama.

25.4.13

parkaṭaḥ | puṃ | pañcātāpe | kaucapakṣiṇi | vai. nigha.
parkoṭaḥ (ṭī) | strī | placavṛkṣe | bhā.
parkaṭau (in) | puṃ | placavṛkṣe | pām̐kūr̤a gām̐cha
parjanyo (nyā) | strī | dāruharidrāyām | pa.
parṇam | klī | tāmbūle | rā.ni.va.11 | patre
parṇaḥ | puṃ | palāśavṛkṣe | rā.ni.va.10
parṇakaḥ | puṃ | suniśaṣṇaśāke | bhā.pra. 1bha. śā.va.
parṇakāraḥ | puṃ | vārajīvimi | vām̐ruī
parṇakhaṇḍaḥ | puṃ | tāmbū lakhaṇḍe | vanaspatiparṇacorakaḥ | puṃ | coranāmakagandhadravye
parṇapiṇḍotaḥ | puṃ | madanavṛkṣe | vai.nigha.
parṇabhedino | strī | priyaṅgulatāyām | rā.ni.
va.12
parṇabhojanaḥ | puṃ | kāgapacau | vikā. | ci
parṇamācalaḥ | puṃ | (Averrhoa carambola.) karmaraṅgavṛkṣe | śa.mā.
parṇamūlam | klī | tāmbūlamūle | rāja.25.
parṇamṛgaḥ | puṃ | vṛkṣasarkaṭikāyāṃ, rūkhoti jīve
parṇalatā | strī | nāgavallīlatāyām | rā.ni.
va.11
parṇavallī | strī | nāgaradairakhyātā palāśoparṇaśirā | strī | tāmbūlapatraśirāyām
parṇasiḥ | puṃ | pakṣī | vārigaṭehe | janadūcī
parṇikāḥ | puṃ | suniśaṣṇakaśāke | vai.nigha.
parṇaśaḥ (saḥ) (naḥ) | puṃ | kṛṣṇārjunavṛkṣe
parṇāsaḥ | puṃ | kṛṣṇā'rjake | vai.nigha.
parṇikā | strī | sthalapadmāyām | śulapadma
parṇinī | strī | śākhaparṇyām | vai. nigha. vi.jya.
parṇinīdvayam | klī | māṣaparṇī mudraparṇī
parṇī (in) | puṃ | palāśavṛkṣe | āragvadhavṛkṣe
parṇīcatuṣkam | klī | śālaparṇīpṛśniparṇīmudgaparṇīram | klī | jovare | rānāṃ | vai. nigha.
parṇottamam | klī | karpūrasaile
parhaḥ (nam)
parpam
parpaṭaḥ (kaḥ)
parpaṭa(ṭo)drumaḥ
parpaṭādiḥ
parpaṭī
parpaṭīrasaḥ

25.4.14

parpa(rvva)rīṣaṇam
parpikāḥ
parvyagaḥ
parvyaṅkaḥ
parvyaṅkapādikā
parvyaṇī
paryāyaḥ
paryāstikā (stī)
paryyāgataḥ
paryāptiḥ
paryāptiḥ
paryāyaḥ
paryāyamuktāvaliḥ
paryuṣitam
paryūṣitānnam
parvva
parvvakam
parvvaṇikā (ṇī)
parvvataḥ
parvvatakākaḥ
parvvatajā
parvvatalavaṇam
parvvatanimbaḥ
parvvatabhedaḥ
parvvatabhedī (in)
parvvatamocā
parvvatavāsinī
parvvatāśyayaḥ
parvvatāhvayaḥ
parvvatodbhavam
parvvatodbhūtam
parvvapuṣpikā (ppī)
parvvabhedaḥ
parvvamūlā
parvvayoniḥ
parvvaroṣam
parvvavaṭ
parvvavallī
parvvasandhiḥ
parvvitaḥ
parśukā }
paśū }
palam
palakyā
palaṅgaḥ
palaṅkaraḥ
palaṅkaṣaḥ
palaṅkaṣā
palaṅkāram
palapriyaḥ
palabhid
palalam
palalajvaraḥ
palalapriyaḥ
palalāśayaḥ
palasaḥ
palāśinḥ| puṃ | pitte| hārā
palāṅgaḥ| puṃ | śiśumārè| śloka | hārā
on, Fr. Ognon, mūlaśākaviśeṣe| (pyām̐aja
hiṃ piyāja, piyaja | saṃ śrautakāndā| kaṃ uḷḷi
teṃ noskicehu | tā. veṅgāyaṃ | bam. kānda
pārasa. añjigañjuṅ | tatparyyāyāḥ,-niketanaḥ,
nīcabhojyaḥ, lohitakandaḥ, tīkṣṇakandaḥ, uṣāḥ,
mukhadūṣaṇaḥ, śūdrapriyaḥ, dīpanaḥ, kṛmighnaḥ,
mukhagandhakaḥ, bahupatraḥ, vigandhakaḥ, rocanaḥ,
yavaneṣṭakaḥ, sukandaḥ, sukandakaḥ, sukāndakaḥ,
sujandakā | rā.ni.va.6 | sa ca̍ tahāridravarṇabhedena
dvidhā | tatro hāridrau rakto vā rājapalāṇḍurityucyate | guṇāḥ-kaṭuḥ balyaḥ guruḥ kaphapittaghnaḥ hṛdyaḥ
rocanaḥ snigdhaḥ vātighnaśca | rā.ni.va.7
"palāṇḍustu budhairjñeyo rasonasadṛśo guṇaiḥ
svāduḥ pāke rase'nuṣṇaḥ kaphahannātipittalaḥ| harate
kevalaṃ vātaṃ balavīryyakaro guruḥ ||” bhā. | “vātaharaḥ

25.4.15

snehabhāvāt |” sū.sū.40a. | “palāṇḍu rvatikaphahā
śuklaḥ śūlagurutvanut |” ca.ci.16ca. | balyaḥ,
jvare udare śūle sacitrasaṃjhakāsi pāṇḍyāṃ
kārthyeśūle carutādidarśa ca hitaḥ | dravyaguṇānaram
“palāṇḍu rmṛdupūrvvaḥ syāt śiśiraḥ pittanāśanaḥ
kaphahahonavarṇyaśca vahunidrākarastathā ||” See
rājapalāṇḍuḥ
palānnam| klī | samāṃsaveṣavārādisiddhabhakte
(pām̐lāv | etatsādhanavidhiḥ yathā-chāgamāṃsasya
śarāvaḥ tattulasya śarāvaḥ, ghṛtasya śarāvacaturthāṃśaḥ
lavaṃgālavaṅgadānāṃ pratyekaṃ māṣatrayaṃ maricatejapatrayoḥ
pratyekaṃ tolakadvayaṃ kuṅkumasya māṣakaṃ, ārdrakadhānyayośca pratyekaṃ tolakadvayaṃ lavaṇasya ṣaṭtolakaṃ
drākṣāyāśca palamiti | pākarājeśvaraḥ
palāpaḥ| puṃ | karigaṇḍe | ś.mā.
palāpahā| strī | nevāñjane | vai.nigha.
palārddham| klī | suvarṇakacace | 4to. | ca.kalpa.
12a.
[ ama.
palālaḥ| puṃ | niḥśasyadhānyanāle | (pām̐śāla
palālajaśākaḥ| puṃ, klī | palālajātaśāke
(pām̐śāla chām̐tu | guṇāḥ- “svādupākarasā rucā
dīpanāstu palālajāḥ|” rāja.2pa.
palāladohadaḥ| puṃ | āmravṛce | śa.mā.
palāśam| klī | aṃśuke | তেজপত| rā.ni.
va.6| parṇe| pām̐tā | ama.
palāśaḥ| puṃ | kiṃśukè| শিমুল| sū.sū 38a.
ambaṣṭhādiḥ | ca.sū.2a.yavāgūdravakaraṇe | (Butia
frondosa.) Butia-gum. खनामख्यातम्हाtaruvarṇauyadṛce | palāśa gācha| pa.su. | hiṃ dhārā
maṃ palasa | kaṃ muttalu | taiṃ| moṭuga | ut.
parāśu | bam. khārakī | tā. parasan
tatparyyāyāḥ,-kiṃśukaḥ, parṇaḥ, vātapothaḥ, karakaḥ,
yājñikaḥ, tripatakaḥ, brahmapādapaḥ, samidvaraḥ, triparṇaḥ,
vakrapuṣpaḥ, pūtadaḥ, brahmavṛkṣakaḥ, brahmaupanetā,

25.4.16

raktapuṣpakaḥ, kāṣṭhaduḥ | guṇāḥ- kaṣādhīṇaḥ
kṛmighnaḥ| taddvījaṃ pāmākaṇḍū dṛdaladīpanaṃ kṛmighnaṃ
laghūṣṇaṃ kaṭupāki rūcañca | bhā. | tatpuṣpam uṣṇaṃ
kaṭu kuṣṭhaghnañca | “kaṭutiktakaṣāyaṃ svādupārika |”
rā.ni.va.10 | bhā. | sa ca raktapītaśvetanolapuṣpabhedena caturvidhaḥ| kiṃśukaina guṇasāmye'pi sitau
vinnānadau bhavati | tadvaicaṃ gāndhārītailaguṇaṃ
munipuṣpākhyau | pārībhadrace | palāśa pimūla
aśyāṃ | me. | sū.ci.20a.
palāśakaḥ| puṃ | akhyāṃ | jaṭā. | lācāyām
rā.ni.va.23 | kiṃśukè | শিমুল| sū.sū.38a.
muṣkādiḥ | palāśadṛce | śa.ra.
[ nigha.
palāśagandhajā| strī | vaṃśalocanama̍daṃ | vai.
palāśacchedanam| klī | tamālapatre | vai.nigha.
palāśaturujaḥ| puṃ | komalapalāśapallave
ca.da.pi. jva.lepe | “palāśaturujairdihet |”
palāśataharuśoṇitam) puṃ | taddaniyyasi
palāśaniyyāsaḥ
palāśera āṭa. .
guṇāḥ-“palāśabhavaniryyāso grāhī ca capayeddhruvam | grahaṇoṃ sukhajān vyādhīn kāsān khedātinirgamam ||” kaicit | bhaiṣa.ne.ro.ci.
palāśanaḥ| puṃ | śārikāyāṃ | trikā.
palāśapalī (ṇī) (vallī)| strī | adyagandhāyām | rā.ni.va.4 | palāśrīlatāyām | vai.
nigha.
[ ni.va.7
palāśalocitā| strī | cillīśāke | rā.
palāśavojam | klī | palāśavīje | palāśa
śām̐bar̤ā | rā.ni.va.10 | guṇāḥ - atīsāre śakradattāharam | vā ci.6ca. | See palāśaḥ
palāśā| slo | gandhaśaṣpāyām | śaśyām | pa.su.
kuṣmāṇḍe | palāśīlatāyām | vai.nigha.
palāśākhyaḥ (khyā)| puṃ, strī | nār̤ohiṅgeau
rā.ni.va.6
palāśāntā| strī | gandhapannāyām | rā.ni.
va.10
palāśāndhā| strī | yamānikāyām vai. nigha.

25.4.17

palāśikam| klī | brahmadārśau | palāśapimpūla
palāśikā| strī | palāśrīlatāyām | rā.
ni.va.3 | bhūmikūṣmāṇḍe | rā.mā. | śaśyāṃ
bācāyām | rā.ni.va.23 | āmātakè| kadalīvṛkṣai | vai.nigha.
palāśo (in) | puṃ | caurīḍace | khitti | pa.
su. | dṛcasāmānye | trikā. | strī (śrī) | nāgaradau
prasiddhāyām khanāmakhyātalatāyām, kāśmīre
śaṭauti khyātāyām | uṣā. | tatparyyāyāḥ,patnavallī, parṇavallo, palāyikā, suraparṇī, suparṇī,
daurghavattrī, viṣādanau, annapatrī, dīrghapatrī, rasāktā,
añjikā, aśvāktikā, kāñjikā | guṇāḥmadhurāstrā laghuḥ sukhadoṣārocakārī pittakopanī
pathyā ca | rā.ni.va.3 | lācāyām | rā.ni.
va.23
palikīṃśam| klī | palaparimāṇe

25.64.1

āṭa
chonāṃ
palikrī| strī | vṛddhāyām | ama. | bālagarbhiyyāṃ | trikā.
palighaḥ| puṃ | kācakañcuke | me.
palitam| klo | keśaśukatāyām | rā.ni.va.
1823 | nidāna-lacaṇe - "krodhaśokaśramakṛtaḥ
śarīroṣmā śirogataḥ | pinaca keśān pacati
palitaṃ tena jāyate ||” su.ni.13ca. | śailaje
rā.ni.va.25 | marice | vai.nigha. | puṃ | guggulau
kapālarogè | vai.nigha. | tāpe | kaddame | me.
keśapākī | bṛ.ca. | tri | vṛdde | (tā) vṛddhāyāṃ
jaṭā.
palitagrahaḥ| puṃ | pṛcchavaviśiṣṭe | uśaraphūlera gāṃcha | vai.nigha.
palinī| strī | ṛṇīḍumbare | kām̐k ḍumura
vai. nigha.
palī| strī | gṛhagalikāyām | vai. nigha.
palolaḥ| puṃ | paṭoli
palyaśanaḥ| puṃ | kṣapike | vai. nigha.
pallaḥ| puṃ | palāli | (pām̐śāla | ca.ci.18.ca.
picchāsave
pallakaḥ| puṃ | matsyabhedè
pallavaḥ| puṃ, klī | kiśalaye | trikā. | tejapatre
bhā.sa.1bha.jva.ci. | “candanapallavadā haruṇādyaḥ |”
lācārāgè | balo | viṭape | trikā. | balayè
śū.ra. | aśokapuṣpavṛtte
pallavakaḥ| puṃ | matsyaviśèṣè | ḍalā.
pallavaduḥ| puṃ | aśokavṛce | rā.ni.va.10
pallavādaḥ| puṃ | hariṇamṛgè | vai.nigha.
pallavādhāraḥ| puṃ | śākhāyām | ś.ca.
pallavākhyama | klī | tālīśapatre
pallavitam| klī | lācāraṅge | me.
pallavo (in) | puṃ | hace | ś.mā.
pallikā| strī | saraṭe| godhāyāṃ | vai.nigha.
gṛhagodhikāyām | rā.ni.va.18
pallivāhaḥ| puṃ | tāpyapatrakṣapaviśeṣe | bam.
pokalabhavata | guṇāḥ - padmanāmagaladam | "pallivāhī
dīrghatapaḥ supakvasārvvavarṇakaḥ | ṣaṭ‌ṭuḥ śākapacādiḥ
padmanāmabalapradaḥ ||” rā.niva.8
pallo| strau | gṛhagodhikāyām | ṭikṭīko | rā.

25.64.2

ni.va.18
pallūram| klī | śukamāṃse | pathyāpathyam
pallyaḥ| puṃ | rāśau | gām̐dā | ca.ci.1ca.bhallātajacīre
pallalam| puṃ, klī | svalpasarovare | ama.
lacaṇa yathā - "alpa' saraḥ palvalaṃ syādyatra candrārkayo
rdvau | na tiṣṭhati jalaṃ kiñcit tanmantyaṃ vāri
pallavam || pallavaṃ gulmabhiṣmandi viṣṭambhi doṣalaṃ
param ||” bhā. | See jalam
palvalāvāsaḥ| puṃ | kakaṭe | rā.ni.va.18
palvalodakam| klo | pallavajale
pavaḥ| puṃ | vāyau | ś.ca. | niṣpāve, dhānyādīnāṃ
dīṣā tīkṣṇāyābhi kharābhi ca | nirvarttyanti
pacāṇi tairjūṃṇeṣvapi dṛśyate || utpāṭitaiḥ punaḥ
śāntiḥ pacamirbhīṣajāyate | vātātpānajavego
padmakopaḥ sa ucyate ||” su.u.38.
pakṣmāyukā
pakṣmorodhaḥ
pakṣmaśrātaḥ
pakṣmāḥ
pacchi (cchī) kā
pacmotsaṅgaḥ
pāṃśavaḥ
pāṃśuḥ
pāṃśukam
pāṃśukā
pāṃśukāsīsam
pāṃśukhuraḥ
pāṃśucatvaram
pāṃśucandanaḥ
pāṃśucāmaraḥ
pāṃśujam
pāṃśupaṭṭu
pāṃśupattram
pāṃśaṃbhavam
pāṃśubhintā
pāṃśuraḥ
pāṃśurāgiṇī
pāṃśulaḥ
pāṃśulavaṇam
pāṃśulā
pāṃśuvāpyaḥ
pāṃśutcāraḥ
pāṃsavam
pāṃsuḥ
pāṃsuka(ja) m
pāṃsujttāraḥ
pāṃsulaḥ
pāṃsulavaṇam
pāṃsulā
pākaḥ
pākakṛṣṇāḥ (-phalaḥ)
pākajam
pākataṇḍo
pākanār̤ī
pākapātram
pākapuṭī
pākaphalaḥ
pākabhāṇḍam
pākamatsyaḥ
pākarañjanam
pākalam
pākaliḥ (lī)
pākaśālā
pākaśulāḥ (lā)
pākasthālī
pākātyayaḥ
nevarīge | lakṣaṇaṃ- "uṣṇā'nupātaḥ pir̤akā ca
harṣo yasmin bhavet kṛṣṇanibhañca śukraṃ | tadadhyuṣārthaṃ
pravadanti kecidanyacca yacchittarapacatyutthaṃ | saṃchādyate
śce taninaina sarvvairdoṣaiśca yasyāsitamaṇḍalaṃ tu
tamakṣipākātyayamacirīṇaṃ samutthitaṃ tīvrarujaṃ
vadanti |” su.u.6a.

25.64.3

pākāriḥ | puṃ | śvetakāñcane | pa.su. | ra.mā.
pākimaḥ | tri | pakke | su.ci.16a. | “lavaṇaṃ
tvatha pākimaṃ |”
pākukā | puṃ | sūpakāre | uṇā.
pākyam | klī | pāṃgulavaṇe | phūlā navana
ra.mā.ca.vi.8a. | sauvarcalalavaṇe | tri | śṛte
vā.ci.1a.
[ śrama.
pākyaḥ | puṃ | yavakṣāre | yabakhāra, śorā
pākyajam | klī | kācalavaṇe | rā.ni.va.6
pākyakṣāraḥ | puṃ | yavakṣāre | pa.su.
pākyā | strī | sajjikṣāre | yabakṣāre | śorā
sauvarcalalavaṇe | mṛttikājavaṇe | vai. nigha.
pākyāpaṭu | klī | pākyalavaṇe | vai. nigha.
pākyāṅgaḥ | puṃ | yavakṣāre | vai. nigha.
pāgalaḥ | puṃ | vātule
[ sīmaḥ
pāṅktaḥ | puṃ | sīmalakṣābhede | su.ci.26 | See
pāṅkhyam | klī | pakṣa tāyām | vai.nigha.
pācakaḥ | puṃ | agnau | hulā | sūpakāre
pitte, tannāmakāryau, yau. bhuktaṃ pacati | tacca tilapramāṇaṃ-“pācakaṃ tilamātraṃ syāt |” vā. | tasya
sthānaṃ pakvāmāśayamadhyastham | su.sū.21a. | sa
āhāraṃ pacati, doṣarasamūtrapurīṣāṇi pṛthak
karoti | bhā. | “tataścāmeva svaśaktyāśeṣāṇāṃ
pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmyaṇānugrahaṃ karoti,
tasmin pitte pācako'bhiriti saṃjñā ||” su.sū.21
a. | See agniḥ
pācakā | strī | karkaṭikāyām | vai.nigha.
pācakāśayaḥ | puṃ | agnyāśaye | pakvāśaye
pācanam | klī | āmapāka ke avikṛti dravye,
nāgakeśaracitrakādau | pācakadravyavargeḥ yathā“pāṣāṇabhedo maricaṃ yavānī jalaśīrṣakam | gucchī
cavyaṃ gajakaṇā śṛṅgarādiḥ pācano gaṇaḥ ||” cakraṃ.
pācakakaṣāye | pām̐cana | "prayuktaṃ pācanāddānaṃ
yadyatpācanamucyate |” vā.ci.1a. | “daśaraktikamānena gṛhītvā karṣakadvayaṃ | dagdhābhnaḥ ṣoḍaśaguṇaṃ

25.64.4

grāhyaṃ pādāvaśeṣitam ||” pa.pra.1kha. | jvare
tasya dānakālamāha cakrapāṇiḥ | “jvaritaḥ ṣaḍ'hotīte laghvannapratibhojitaṃ | samājñātyarato'vyakte
sāmi syāt pācanaṃ jvare ||” iti | ca.da. jva.ci.
praṇīpakramaviśeṣe | tacca virecanādi | su.
ṣaḍūrviviṣṭakāye | "pācanī'havivodhastu |” rā.ni.
va.20
pācanaḥ | puṃ | cakratāyām | amaṅgaprama | he.ca.
agnau | me. | rakṣorakṣe | rā.ni.va.8 | vi
pācake | me. | ṭaṅkaṇakṣāre
pācanakaḥ | puṃ | ṭaṅkaṇakṣāre | hai.ca.
pācanī | strī | harītakyām | me.
pācalāḥ | puṃ | agnau | śra.ra. | pākakarttarau
vāthau | śra.ra. | klī | pācane | me.
pācī | strī | khanāmakhyātapadmabhāke | pāṭī,
pañce iti mahārāṣṭrādau | tatparyāyā;bharakatapacī, haritalatā, haritapatrikā, patnī,
surabhiḥ mālāriṣṭā, garutamapatrikā | guṇāḥ“pācī kaṭūktitīkṣṇā sakaṣāyā vātadoṣahantrī ca
gṛhabhūtavikārakarī tvagdoṣapraśamanī vraṇeṣu hitā ||”
rā.ni.va.10
pācīkaṭakaḥ | puṃ | cinakavṛkṣe
pājaḥ (s) | klī | bale | uṣā.
[ me.
pāñcajanyaḥ | puṃ | śaṅkhe | makhyabhede | agnau
pāñcaprasṛtikī | strī | peyāviśeṣe | “sapiṃ
stailaṃ vasā majjā taṇḍa laprasūtaiḥ śṛtā | pāñcaprahatikī peyā peyāstrehanamicchatā ||” ca.sū.13a.
pāñcālaḥ | puṃ | deśaviśeṣe | “kurucetyānvayise
tu tathācottarabhāgataḥ | indraprasthātsahemāni daśayojanakadvayaṃ | pāñcāladeśaḥ.... |” śaktisaṅgamatantraṃ
pāñcālī | strī | pippalyām | vai.nigha.
pāṭaḥ (kaḥ) | puṃ | vistāre | (kaḥ) visarke
pāṭanam | klī | chedane
pāṭalaḥ | puṃ | nādeyamasrabhede | See matsyaḥ
jīna raktavarṇai | ghana. | punnāgadṛce | pāṭakabrohī

25.64.5

vikā. | su.sū.46ca. | klī | tannāmakapuṣpaṃ
pām̐karū phūla | ana. | rīḍhiphalace | vai.nigha.
pāṭalacchadaḥ (drumaḥ) | puṃ | surapunnāgavṛkṣe
rā.ni.va.10
pāṭala(lā)brīhiḥ | puṃ | varṣāpākībrīhibhede,
sāṭhyadhānyaṃ | āuśa dhāna | “pāṭalaḥ pāṭalapuṣpavarṇakī vrīhirucyate |” bhā.pū.1bha.gha4va. | guṇāḥ
- "balapyo bahuniśyandī pāṭalāstu vidīpakat |”
rāja.3pa. | “bahumūtrapurīṣoṣmā vidīṣannatha
pāṭalaḥ |” ca.sū.27a.
pāṭalā ([ṅga]liḥ) | strī, puṃ | (Stereokhanāmakhyātadṛce | pām̐rūna gācha | ama. | viṃ
pada | naṃ pār̤alī | ka chādari | taṃ kalagorū,
kaligīdu ceṭṭu | ut. pāṭur̤i | lā. paḍiṃ
tatparyāyāḥ,-pāṭaliḥ, amoghā, kācasthālī,
phaleruhā, kṛṣṇahantā, kuberākṣī, ambu vāsinī,
kālavṛntā, toyapuṣpī, karpūrā, tāmrapuṣpī,
kumbhikā, supuṣpikā, vasantadūtī, sthālī,
sthiragandhā, ambū vāsī, kālavṛnto, kāmadūtī,
kubhī, tīrthādhivāsinī, alipriyā | pāṭalā
pītapuṣpaśvetapuṣpabhedena vidhā | sā. guṇāḥ - tiktā
kaṭūṣṇā kaṣāyatanvī śothā bhānavamiyā sasannipātaghnī
ca | rā.ni.va.10 | ghaṇṭāpāṭalakāṣṭhapāṭalabhedana
ca vidhā | sā. | guṇāḥ - tuvarā tiktā śītalā
tridoṣaharā tṛṣāruciśvoyaraktakaphi hikkāt śvāsānī
tatpuṣpaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ himaṃ hṛdya' kapharaktahṛm
tatphalaṃ pittātisāraghnaṃ hikkāraktapittahṛdgh
madhumaddhi taṃ vikāśam | bhā. | su.sū.38a.
ca.da.sanniśatajja.ci. | "pāṭalā gambhikārikāḥ |”
vā.sū.15a. āragvadhādiḥ | “āragvadhendrayavapāṭalikākatiktāḥ |” śvetapāṭalavṛkṣe | vai. nigha.
raktalodhe | ma.ca. | muṣkakavṛkṣe | ama. | śāli
dhānyabhede | rā.ni.va.23 | viddhadāniti khyāte

25.64.6

picchilabījaviśeṣe | “pāṭalā picchilā proktā
sā sigdhā kāṃsavāriṇī | bhimrayonīśvīrīṃ dṛḍhāṃ
aśadāhanivāriṇī ||”
pāṭalādiḥ | puṃ | villādidaśamūlakaṣāye
ayaṃ śothaharakaṣāyaḥ | ca.sū.4a.
pāṭalāpuṣpaḥ | puṃ | surapunnāgavṛkṣe | chalanā
vai. nigha.
[ nigha.
pāṭalāpuṣpavarṇakam | klī | padmakāṣṭhaṃ | vai.
pāṭalāpuṣpasannibham | klī | padmakāṣṭa
padmakāṣṭhaṃ | rā.ni.va.12
pāṭalābhaḥ | puṃ | raktāḷuke | vai. nigha.
pāṭalikrā | strī | raktakaravīravṛkṣe | vai.nigha.
pāṭilipiṇḍakā | strī | mahāśvetakiṃśiprauṣadhe | vai. nigha.
pāṭalī | strī | pāṇḍu raphalyām | rā.ni.va.5
pāṭalāvṛkṣe | kṛṣṇakaṭabhīvṛkṣe | kṛṣṇamuṣkake | rā.
ni.va.2. | bhūmicampakavṛkṣe | raktapāṭalihace
raktalobhre | vai. nigha.
pāṭalīkusumaḥ (puṣpaḥ) | puṃ | punnāgapuṣpadṛce | vai. nigha.
pāṭalopamaḥ | puṃ | sarjakase | dhūnāṃ | vai. nigha.
pāṭalopalam | klī | mākṣikaṃ | vai. nigha.
pāṭalam | klī | ārogye | rā.ni.va.20
padutāyām
pāṭārcakā | strī | guñjāyām | dārā.
pāṭitam | klī | kāṣṭhabhagnāsthibhede | “pāṭitamaṇubahuvidāritaṃ vedanāvacca |” iti lakṣaṇam
su.ni.15ca.
pāṭī (in) | puṃ | pāṭhīnamatsye | (vāśola
mācha | vai. nigha.
pāṭī | strī | balāyām | devar̤alā
pāṭīraḥ | puṃ, klī | vaṃśalocane | baṅge | candanavṛkṣe | vāyurogabhede | vai.nigha.
pāṭeyakam | klī | lavaṇaviśeṣe | ca.ci.8bha.
pāṭhyam | klī | padmakāṣṭe | pāṭhaiśāruka | rāja.
pāṭhaḥ | puṃ | pāṭhāyām | vai. nigha.
pāṭhakaḥ | puṃ | cittakavṛkṣe | he.nigha.
pāṭhamañjarī (śāṅginī) | strī | sārikāpakṣiṇi | śa.mā.

25.64.7

folia.) khanāmakhyātāviddhakarpīlatāyām | īpaṭrīmaśā śvetapuṣpapucchā ceti ḍa. | cakrapāḍhā iti
deśaviśeṣe khyātā | āṃkanādi, ārthoṇi
chiṃ nimukkā | teṃ pāḍaceḍḍu | ut. akanāvindhi
tatparyāyāḥ, -ambaṣṭhā, ambaṣṭhokā, prācīnā,
pāpacelikā, yūthikā, sthāpanī, śreyasī, viddhakarṇikā, ekāṣṭhīlā, kucelī, dīpanī, vanatiktakā, tiktapuṣpā, bṛhattiktā, śiśirā, chatrī,
mālatī, varā, devī, vṛttaparṇī, tiktā,
ekīṣṭhikā, vakrā, ambaṣṭhā, vanatiktā, rasā,
pāpacelī, viddhakarṇā, paṭikā, aviddhakarṇī,
kucelā| guṇāḥ-tiktā gururuṣṇā vātapittajvaraghnī
bhagnasandhānakarī pittadāhātīsāraśūlaghnī ca
rā.ni.va.6 | apica,-"ambaṣṭhā bālikhā bālā
śaṭhāmbā bālikāmbikā | ambā ca sācikā caiva
dṛḍhavalkā mayūrikā || gandhapatrī citrapuṣpī śreyasī
sukhavācikā | chinnapatrī surimalī viśrayā
pīḍaśāmvayā || ambaṣṭhā sakaṣāyāmnā kaphakaṇṭharujāpahā | vātāmaya-valāsaghnī rucikṛddīpanī
parā ||" bhā.
pāṭhā(ṭhe)kuṭaḥ (ṭhaḥ)
pāṭhādaśakam
pāṭhādikaṣāyaḥ
pāṭhādyacūrṇam
pāṭhādyam
pāṭhāmaḥ
pāṭhāsaptakaḥ
pāṭhikā
pāṭhī (in)
pāṭhonaḥ
pār̤ino
pāṇiḥ
pāṇijaḥ
pāṇitalaḥ
pāṇinī
pāṇindhaḥ
pāṇipṛṣṭham
pāṇibhuk
pāṇimaṇṭhikā
pāṇimanthaḥ
karṇakasannipātajva.ci.
pāṇimarddaḥ (kaḥ)
pāṇimānikaḥ (kā)
pāṇiyāluḥ
pāṇiruhaḥ
pāṇiśaṅkhaḥ
pāṇītalam
pāṇīsaryā
pāṇḍaram
pāṇḍarapuṣvikā
pāṇḍavaḥ
pāṇḍavikaḥ (kā)
pāṇḍiḥ
pāṇḍuḥ
nidānalakṣaṇe-"pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ | caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇāttṛdaḥ
vyavāyamamla lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapramatīva
tīkṣṇaṃ | niṣevamāṇasya vidūhya raktaṃ kurvyanti

25.64.8

doṣāstvaci pāṇḍubhāvam ||" śanidānasaṃprāptiḥ
pūrvvarūpaṃ lakṣṇotpādaudikaṃ bhavati | vātaja lakṣaṇaṃ“lakṣaṇavamanādīnāṃ rucakampāvaśātmatā | vātapāṇḍvāmaye kampatodānāhaśramabhramāḥ | pītamūtraśaknneco dāhatṛṣṇājvarānvitaḥ | bhinnaviṭpītatiṣotābhaḥ pittapāṇḍvāmayī naraḥ | kaphaprasekabhūyastvandrālasyātigauravaiḥ | pāṇḍurogī kaphācchuktaḥ lakṣṇavamathanānanaiḥ | jvarārocakahallāsaccharditṛṣṇāklamānvitaḥ | pāṇḍurogī tribhirdoṣaiḥ tyājyaḥ cīṇī kṛtendriyaḥ | mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ
kaṣāyā mārutaṃ pittamuṣarā madhurā kapham |”
pāṇḍukaḥ
pāṇḍukaṇṭakaḥ
pāṇḍukambalaḥ
pāṇḍukarkaśā
pāṇḍukarmī
pāṇḍutaruḥ (drumaḥ)
pāṇḍunāgaḥ
pāṇḍupatnī (tnī) (putrī)
pāṇḍupucchī (chan)
pāṇḍuputrā
pāṇḍuprahāriṇī
pāṇḍuphalam
pāṇḍuphalā
pāṇḍuphalo
pāṇḍubhūmiḥ
pāṇḍumatsyaḥ
pāṇḍumṛt (ttikā)
pāṇḍuraḥ
pāṇḍuraṅgaḥ
pāṇḍuracchadaḥ
pāṇḍuradrumaḥ
pāṇḍuraphalo
pāṇḍurā| strī| māṣaparṇyām | śaṃśānī
rā,ni,va,3| śuklākhyiḍhakace| karkaṭikāyām
vai,nigha,
pāṇḍurāgaḥ| puṃ | damanakavṛkṣe | danāṃ| rā,
ni,va,10
pāṇḍurāgapriyaḥ | puṃ | vakulavṛkṣe | vai,nigha,
pāṇḍureṇuḥ| puṃ| śvetecau | rā,ni,va,14
pāṇḍulomaśā (śā)| strī | māṣaparṇyām
jaṭā,ra,bhā,| [ vaidyakam
pāṇḍuśarkarā| strī| tannāmakarogaviśeṣe
pāṇḍusūdanarasaḥ| puṃ| pāṇḍurogahararasaviśeṣe | ‘rasaṃ gandhaṃ mṛtaṃ tāmraṃ jayapālañca guggulam
samāśamānyasaṃmadaryya gur̤ikāṃ kārayenmitām | ekaikāṃ
khādayeccaidyaḥ śothapāṇḍupadattaye | śītalaṃ ca jalaṃ
cānnaṃ varjjayet pāṇḍu sūdane|’ pāradaḥ gandhakaḥ
jāritatāmraṃ jaipālabījaṃ gugguluḥ pra, samaṃ | ghṛtena

25.64.9

vaṭī kāryyā| rasa,saṃ, | bhaiṣa,
pātam | klī| haritāle | ra,sā,saṃ,ra,sa,pra,
pātanam| klī| urddhādhaḥstiryagrūpe trividhe
pāradanikṣāśanaprakāre| prathamadvaye tatsatpaparyārtha
paśya | śaiṣe pāradaśabdaṃ paśya
pātayantram| klī | pātanayantre| ra,sā,saṃ,
pātā (tṛ) | puṃ | gandhapaleṃ | dām̐duī | śa,ca,
pātālagarur̤ākhyaḥ| puṃ| pātālagarur̤īlatāyām | vai,nigha,
pātālagarur̤ī| strī| tiktālābyām
tit lāu | ra,sā,saṃ,brahmaraso | chilihiṇṭavṛkṣe
śilinṭā | hiṃ kevar̤ā | teṃ dūsaratoṃge
tatparyāyāḥ,—vatsādinī, somavallī, tiktāṅgā,
mocakāṅgā, mīcakābhidhā, tārkṣī, sauparṇī,
gārur̤ī, dīrghakāṇḍā, dṛr̤hakāṇḍā, mahābalā,
dīrghavallī, dṛr̤halatā | guṇāḥ—“chilihiṇṭaḥ paraṃ
hṛdyaḥ kaphaghnaḥ pavanāpahaḥ|” bhā,pra,1bha,gu,va,
pātālagarur̤o hrasvā pittadāharaktadoṣaviṣadīpanau
rucyā stanyaṃṇau ca| rā,ni,va,3 | mada,
pātālanṭapatiḥ| puṃ | śrīphale | śaiśa
sa,kau, | bhaiṣa,vā,ra,ci, dvādaśāthaśe | rasa,ra,
pātālayantram | klī | bheṣajapākāya yantraviśeṣe | pām̐tāla yantra | lakṣaṇaṃ yathā—ūrddhabhājapatale
vahnirmadhye tu rajasaṃyadaḥ| pātālayantrametaddhi
śroṣyate sūtakādikam ||’ rasagranthaḥ
pātālavāsinī| strī | nāgavyaṅganām | vai,
nigha,
śiśumāre | śuṃśoka | śa,sā,
pātitam | klī | śarīrotpatitasadyīvraṇe | vā,
u 24a
pātram (pāttrāpātram) | klī | bādakaparimāṇe

25.23.1

pa, | pa,pra,1kha, | ca,ci,1a,
śarīre | mākhī | vai,nigha,
pātraṭaḥ| tri| kaṅkākṣe| vai,nigha, | puṃ | karpaṭake | śa,ra,
pātraṭoraḥ| puṃ | kāke | śa,ra, | lauhakiṭṭe
krauñcapakṣiṇi | vai,nigha, | kaṅkapakṣiṇi | śa,ra,
pātham (s) | klī | vāriṣi | ne, | rā,ni,
va,4| bālake | bāṃlā | bhā,ma,1bha, raktaṣṭhīvījva,ci, | “madhukamadhukapaṣkarūthapāthaḥ |”
pāthisu| klī | locane | uṣā, | puṃ | samudre
pāthojam (ruham) | klī | kamale | padma
rā,ni,va,10
pādaḥ| puṃ | caraṇe | rā,ni,va,18| tarumūle
rā,ni,va,2 | caturthāṃśe | śrama
pādagaṇḍi(ṇḍī)raḥ,| puṃ | aupadarīge
pām̐yera gām̐da | vikā,
pādacatvaraḥ| puṃ | chāge | vanyaśvavṛkṣe | saikate
mai,
pādatradhāraṇam| klī | upānaddhāraṇe | jūtā
pannā | guṇāḥ—“pādarīgaharaṃ dṛṣṭyaṃ rakṣoghnaṃ
prītivarddhanaṃ | sukhapracāramaujasyaṃ sadā pādapradhāraṇam ||” su,ci,24a,
pādatrāṇam| klī | upānahādau | jaṭā,
pādadārikā (rī) | strī | pādarogavṛdrīge
pām̐yera talā phāṭā roga | lakṣaṇaṃ—parikramacchaṇīlasya vāyurhatvāpradūrddhayoḥ | pādayoḥ kurute dārīṃ
sarūjāṃ talasaṃśritām ||” su,ni,12a,
pādadāhaḥ| puṃ | pādarogaviśeṣe | ām̐ jñālā
lakṣaṇaṃ—“pādayoḥ kurute dāhaṃ pittaraktavahnitī'nilaḥ | viśeṣātañca kramaṇāt pādadāhaṃ tamādiśet |” bhā,ni, | su,vā,vyā,ci,1a, “vātaraktakramaṃ
kuryāt pādadāhe viśeṣataḥ | masūravidalaiḥ piṣṭaiḥ
ghṛtaśītena vāriṇā | dharaṇīṃ lipayet samyak
pādadāhapraśāntaye | navanītena saṃliptau vahninā
paritāpitau | sudhṛte caraṇau kṣipraṃ paritāpāt
sudāruṇāt ||” saṃgrahaḥ
pādapaḥ| puṃ | drumītṛpalo | vai,nigha, | vṛkṣe
ama,

25.23.2

pādaparuhā | strī | vandākavṛkṣe | rā,ni,va,5
pādapuṣpakaḥ| puṃ| bhūmikṣampakavṛkṣe | vai,nigha,
pādapṛṣṭham | klī | pādapṛṣṭhabhāge | te ca dve
ca,śā,7a,
pādapotpalaḥ| puṃ | karṇikāravṛkṣe
pādaprakṣālanam | klī | pādadhāvane | pām̐ dhoyā
guṇāḥ—“pādapracālanaṃ pādamalarogaśramāpaham
cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivarddhanam |”
su,ci,24a,
pādamūlam | klī | caraṇādhobhāge | he,ca,
pādarogaḥ| puṃ | pādagataroge, cipīpanakhakunakhādau | su,ni,12a,
pādaroga(hi)ṇaḥ| puṃ | vaṭavṛkṣe | vaṭagāṃcha
rā,ni,va,11
pādaroghiṇī| strī | vandāyām | vai,nigha,
pādarohī (in) | puṃ | vaṭavṛkṣe | vai,nigha,
pādavalkokam | klī | aupadarīge | rā,ni,
va,20
pādavidārikā | strī | agrasya pādarogaviśeṣe | lakṣaṇaṃ—“pārṣṇijā picchikā yasya dṛśyate
tīvravedanā | tasya vidyādbhiṣag vyādhiṃ dhīraṃ
pādavidārikām ||” ja,da,36a,
pādavirajā | strī | carmyapādukāyām | vai,nigha,
pādahastaḥ| puṃ | meṣaśṭaṅgām | vai,nigha,
pādaśalākā| strī | śalākākhyādasthani
pām̐yera nali | te ca dve | ca,śā,7a,
pādaśākhā| strī | pādāṅgaye | pām̐yera pām̐tā
vai,nigha,
pādaśiṣṭajalam | klī | caturthāṃśāvaśiṣṭa
pakvajale | tadguṇaḥ vidīpanābhilamc | rā,ni,va,14
pādaśṭaṅgā| strī | meṣaśṭaṅgām | | hai,nigha,
pādaśīthaḥ| puṃ | pādagataśophe | gām̐dagothā
yathā—“anandhīpadavṛddhantaḥ śīthaḥ pādasamutthitaḥ
puruṣaṃ hanti nārīñca mukhajī guhyajī dvayam ||”
bhā,ni,
pādasuptiḥ| strī | pādasyaśṭaṇyatā | pām̐
asāṃr̤u huā| vai,nigha,
pādasphoṭaḥ| puṃ | pādarogaviśeṣe | pādasphoṭau | ām̐ phuṭiyā yom̐vā| rā,ni,va,20

25.23.3

tatparyyāyāḥ,—vipādikā, sphūṭiḥ | lakṣaṇaṃ—
“khitkhasāithyāmānasya kaṇḍū rakta kaphor̤avāḥ
kacchū pranāsata; kṣipraṃ sphīṭaḥ sāvaśva jāyate ||”
su,ni,12a, | pādagatacudrakuṣṭhabhede | lakṣaṇaṃ—
“kacchūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagataiva
meva |” su,ni,5a,
pādaharṣaḥ| puṃ | tannāmakāpādarogaviśeṣe
pām̐yera khikkhinī | lakṣaṇaṃ—“hṛṣyete caraṇau yasya
bhavataśca prasuptakau | pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ | pādaharṣe tu karttavyaḥ kaphavātaharo
vidhiḥ ||” su,ni,vā,vyā,ci,1a,
pādahīnajalam | klī | caturthāṃśena hīne
pakvajale | vātajarogabhāle hitam | rā,ni,va,14
pādahīnā| strī | ākāśalatāyām
āloka latā | vai,nigha,
pādāyam| klī | prapade | “pādāyaṃ prapadaṃ
matam |” rā,ni,va,18
pādābhyaṅgaḥ| puṃ | pādayostailamarddane | “śītasāṃ
māddū'vakaraḥ kaphavātavināśanaḥ | dhātūnāṃ puṣṭijananī vṛjāvarṇavalapradaḥ || nidrākarī dṛkasukhaḥ
kharavyaḥ pādarogahā | pādalakṣaṇadakarttā ca pādābhyaṅgaḥ praśasyate ||” tīr̤a,
pādikandaḥ| puṃ | mālā kande
pādinaḥ (vargaḥ) | puṃ | kumbhīrādijalajantuṣu | te
ca kumbhīrakūrmanakrīgādhamakaramaṇḍūkamahiṣaprabhbhṛtayaḥ
“kūrmmakumbhīra karkaṭakaśaṅkaśaṅkanakhaśiśumāraprabhṛtayaḥ
pādinaḥ |” su,sū,46a, | eteṣāṃ māṃsaguṇāḥ—
“pādino'pi ye te tu kīṣākṣāṇāṃ guṇaiḥ samāḥ ||”
pādukā | strī | carmakṛtapādatrāṇe | jūtām̐
taddhāraṇaguṇāḥ—upānaddhāraṇaśabde magyāḥ
pādūṃ
pādautyalaḥ
pād
pādyam
pānam
pānakam
pānakarpūraḥ
pānakī
pānagoṣṭhikā
pānapātram
pānavaṇik
pānabhājanam
pānamātā
pānavibhramaḥ
pānasam
pānājīrṇaṃḥ
pānātyayaḥ
pānilam
pānīyam

25.23.4

pānīyakukkuṭaḥ
pānīyacūrṇikā
pānīyataṇḍulam (lī)
pānīyanakulaḥ
pānīyapṛṣṭhajaḥ
pānīyaphalam
pānīyabhaktavaṭikā
pānīyamūlakam
pānīyavarṣikā
pānīyaśāruḥ
pānīyaśālā (likā)
pānīyaśirodhikā
pānīyābhā (śrā)
pānīyāmalakam
pānīyāmlā
pānīyāluḥ
pāpaḥ
pāpaghnaḥ
pāpaghnī
pāpacelikam (kā) (lo) (celā)
pāpanāśinī
pāparogaḥ
pāpaśamanī
pāpodakam
pāmā
pāmaghnaḥ
pāmaghnī
pāmanaḥ
pāman
pāmaroddhārā
pāmā (n)
pāmāghnaḥ
pāmāghnī
pāmāriḥ
pāya (yya) m
pāyanā
pāyasaḥ
pāyuḥ
pāyyam
pāraḥ
pārakya (ṅka)
pāraṭīṭaḥ
pāraṇaḥ
pārataḥ
pāratantryam
pāradaḥ
pāra [ 660 ] pāra
baladaśca | dravyānarammiśritasya sa sarvvarogaghno
baladāyuruṣaśca | rīgarogacalāvalyārada ucyate
tallakṣaṇaṃ-“antaḥsunīlo bahirujjvalī yo madhyāhnasūryyapratimaprakāsaḥ | ślotīya mṛcvaḥ paripakva rūpaṃ
śśivau na yodhyām̐ rasabandhasiddhau || rasadīpaḥ yathā—
“nāgī vaṅgī malo vahniśvāyalyañca viṣaṃ giriḥ
asahyāgnirmahādīpā nisargāt pārade sthitā
iti | doṣahīno yadā sūtastadā mṛtyujvarāpahaḥ
śuddho'mṛtasamaṃ sākṣāt doṣayukto rakhī viṣam ||”
ra.sā.saṃ | “śivāṅgāt pracyutaṃ retaḥ patitaṃ dharaṇītale | tad dṛṣṭvā'jātalā laṅkāmlacchambhavañca tat |”
pāradasya caturddhā kṛṣṇādye tapīsaraktabhedāt | teṣu
rasāmba rasasindūraṃ, kṛṣṇabhakṣa kajjaliya pradhānato
vyavahāryyaḥ, śubho'praśastaḥ | “śvetabhedena vijñeyaṃ
śivabīryyaṃ caturvidham | śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ
tasu bhavet kramāt |........śvetaṃ śastaṃ rujāṃ nāśe
raktaṃ kila rasāyanam | dhātuvādaṃ ca tat pītaṃ
khegatau kṛṣṇameva ca ||” guṇāḥ-“yogavāhī

First 38 of 58 passages. Read on

Linked texts (8)