Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 26.12
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 26.12
- Language
- Sanskrit
Contents
- 26.12.p1 — 16 parts
26.12.1
kaṣṭakīkarañje | “kaṣṭakīviṭapakarañje |”
su.sū.39a.kaphaśamane | ḍa. | ca.sū.1aḥphalinīva.
prakuñcaḥ | puṃ | pale | 'to | pa.pra. 1kha.
prakulam | strī | sundaradehe | trikā.
prakṛtiḥ | strī | śaktau | bhiye | yonau
sikā. | āhārāśrayadravyāṇāṃ svābhāviko guṇodiguṇayoge | ca.vi.1a. | ākāśādipañcatanmātvaṃ
buddhiḥ mūlaprakṛtirahaṅkāraścetyaṣṭamahāsabhūtasamudāyarūpe
kāraṇe | ca.śā.1a. | aṣṭarūpamakhilasya jagataḥ
sambhavaheturavyaktaṃ nāma | mahattattvādayaḥ sapta mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāceti | prakṛtimahāmahaṅkāraḥ
pañca tanmātrāṇīti aṣṭa prakṛtayaḥ | prakṛtipuruṣasādhamrmyam - anāditvam anantatvam avilṛtvaṃ
nityatvaṃ sarvagatatvañca | vaidharmyaṃ yathā-sā ca acetanā
triguṇā vījadharmmiṇī prasavadharmmiṇī amadhyasthadharmmiṇī ceti | puruṣastu tadviparīttadharmmāti
tayā guṇāḥ - satvarajastamāṃsīti | bhā.pu.1bha.
svabhāve | vātādibhedena prakṛtayaḥ sapta | “śukraśoṇitasaṃyoge yo doṣastūtakaṭo bhavet | prakṛttirjāyate
tena......||” su.śā.4a. | “śukrāsṛggarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhapravṛttaye | yaḥ syāddoṣo'dhikastena
prakṛtiḥ saptadhoditā ||” teṣu - jāgarūko'lpakeśaśca
vātaprakṛtiḥ | akālapalitrādiḥ pittaprakṛtiḥ
śyāmakeśādiḥ śleṣmaprakṛtiḥ | evaṃ dvitruṣādidarśane
viprakṛtiḥ | vā.
prakṛtibhojanam | lī | svābhāvikādvāre
ca.sū.15a.
prakṛtivarṇaḥ | vi | gātrasavarṇaṃ | ca.sū.18a.
prakṛtivighātaḥ | puṃ | prakṛtervikṛtijanakīpayoge | sa ca kaṭutiktakaṣāyacāroṣṇānāṃ
dravyāṇāmupayogarūpaḥ | yathānyadapi kiñcit śleṣmapurīṣapratyanīkabhūtaṃ tatyāditi | ca.vi.7a.
26.12.2
prakoṣṭhaḥ | vi | pūtibhāvānnaṃ | paṭhā | “prakīṣṭhodakāvagāhanāt |” su.ci.24a.
prakopaḥ(nam) | puṃ, strī | caume | cāñcalye
vai. nigha. | vātādīnāṃ saṅgobhavatau | te ca bahudhā
tava vātasya prakopanaṃ balavadvigrahādi | pittasya
krodhāśaucabhayādi | kaphasya divākhapādi | pittaprakopanameva pittasyeti | ṛtubhede vātādiprakopo
yathā- “varṣāvāyuḥ kupyate'nyaḥ bharattu līno
vāyuḥ kupyate pittarone | līyait pitta graiśire
śleṣmakuca hemante vā cīyamānastathāpi | kopaṃ yāti
śleṣmarīgo vasante taccācchāntiḥ śleṣmarīgasya
cīṇo | pittaṃ yāti kopitāṃ grīṣmakāle dṛṣṭā
śāntiḥ paittikī vārṣike ca ||” atha vāyuprakopaḥ
- “tathā vātamūtrapurīṣasya rodhāt kaṣāyātiśītāśriyājāgareṣu | vyavāye'tha vāṅmanasādātibhūtyādhvani
prāṃgramī bhāṣaṇenātibhītyā | suruceraticcāratikteḥ
kaṭubhistathā dolāṇakoddhyairttanasnānaṃ | rathe vā khare
kuñjare mandire vā bhavenmārutasya prakopo narasya
suśīte dine duddine sānapīte parāhne niśājāgare
vāsare ca | varṣāsu vai kevalaṃ yāti kopaṃ sakṛtt vitī
yāti vai bhuktajīrṇe | masūrarāḥ kalāyāśca niṣpāvakāśca
mahāmāṣamudgā yathāśāmalāḥ syuḥ | sahā cāmalā
kṛṣṇakādyāḥ pradiṣṭā dvijāḥ kaṅgunīvāraraktāśa
śālyāḥ | tathā koradūṣaśca śyāmāka etaiḥ kṛta
caudanañca yathāśūktaṃ vā | kaliṅgāna vai vāstukacillīkapūrtyāḥ palālañca sadyā gañjanaṃ cāndraśākam
imān sevitānprathemeti prakīpaṃ samīraṇya cīktaḥ
surāsaṃbhavastu | catī yatnato rakṣaṇīyaṃ manuṣpaiḥ śamaṃ
vaidṛṣṭe tvaṃ sadā rogaśāntim ||” atha pittaprakopaḥ
26.12.3
- “atyuṣṇakaṭvamlaru cairvidāhaiḥ dravyaiḥ sasimpusurāsevanena | gharmeṇa krodhena vā saṃhanena vyāyāmena vā
yāti kopañca vittam | kulatthādakīyaprabhūlārkapriyuśaṭīsarpaporājikāśmārkameva | niśājāgareṇāpi
yuñje bhṛśe vā ghanānte śaratsu prakīpaḥ pradiṣṭaḥ
ahnena vā cauśakāle śaratsu bhṛśe vāsare madhyame vā
niśīthe | jīrṇe rase bhuktamātraṃ prakīpaḥ pradiṣṭaḥ
kovidaiḥ sāmpattikoyaḥ ||” atha kaphaprakīpaḥ -
“niśājāgare vāsare vātinidrāsuśītodakasevane
śītale vā | payaḥpānagoyūm̐ve cchimittailaistu tathā
mṛñjanaiḥ cāndrabhākairathāpi | atisnigdhasaṃsevane
bhojane ca pradiṣṭaḥ kaphasya prakīpo vasante | dinānte
prabhāte niśānte narasya prakīpaḥ pradiṣṭo'pabhuktau
na jīrṇe | pradiṣṭau budhaiḥ kovidaireva rīgaḥ
kaphotyattijandhau hi kaṣṭaprayuktaḥ | saśīte'thavā
śītakāli niśānte narasya prakīpaḥ pradiṣṭo'pi
bhuktau | na jīrṇe pradiṣṭaḥ sudhī rīvavegaiḥ nidānaṃ
kaphasyeti cauktaṃ sudhībhiḥ ||” atha vandrajaprakopaḥ
-“yadā viparthyayagate ṛtau ca prakīpanaṃ yasya
yathā pradiṣṭaṃ | tasye vaśānyasya narasya rīgaḥ syādvandajo
nāma vikārakārī | yasmin ṛtau vātavikāra
uktastasmin yadi śleṣmavikopanāni | saṃsevate vā
mahuṇasadāsyū bhavet prakīpaḥ kaphapittayośva
yasmin marutkupyati sevate yaḥ pittasya kopaprakarāṇi
yāni | viparyyayau vā ṛtudhānyayośva sa pittavātaprabhavassadā syāt ||” atha sannipātotpattiḥ“viparyyāsāgate kāle rase viparivarttite | tadā
syāt sannipāto hi rogīprapavakārakaḥ ||” iti
abhi.5a.
prakoṣṭhaḥ | puṃ | kūrparapāṇimadhyabhāge | rā.ni.va.
26.12.4
18 | kūhūīyera nīcera hastatala paryyantu
prakriyā | strī | auṣadhādikriyāyām | cikitsāyām
praklinnaḥ | tri | atikli dyukte
praklinnavarmma | puṃ | netrarīgaviśeṣe, klinnavartmarīge | bhā.
prakśedaḥ | puṃ | ārdratāyām | bhā.4a.nā.rī.ci.
“prakle damāyāti ca dhūyyate ca |”
prakathitaḥ | tri | bhṛte | pramathyārūpeṇa bhṛte
vā.ci.8a.
prakharaḥ | puṃ | sannāhe | trikā. | kukkure | aśvatare | me.
pragaṇḍaḥ | puṃ | kūrparrāsamadhyabhāge | kūhūī
haīte varṇala paryyantu | rā.ni.va.18
pragatajānuḥ (kaḥ) | tri | dūragatajānau
pragandhaḥ | puṃ | parpaṭake | rā.ni.va.5
pragrahaḥ | puṃ | jhasārakhaḍgavandhe | me. | su.kalpa.7
a. | tulāsūtre | ama. | haste | suvarṇe | vai.nigha.
karṇikāravṛcce | rā.ni.va.9
pragrāhaḥ | puṃ | tulāsūtre | me.
praghaṇaḥ | puṃ | tāmpāle | līhamuṅgare | me.
praghanaḥ | puṃ | suddhajātibhede | vai.nigha.
pracaṇḍaḥ | puṃ | śukrakaravīre | me. | tri | atyuṣṇe
pracaṇḍamūrttiḥ | puṃ | varuṇavṛce | śa.ca.
pracaṇḍā | strī | śvetadūrvvāyām | rā.ni.va.8
pracayaḥ | puṃ | uccaye | bhā.
pracalaḥ | puṃ | mayūre | vai. nigha. | (kaḥ)
śauvyakīṭaviśeṣe | su.kalpa.8a.
pracalā | strī | saraṭe | girigiṭau | vai.nigha.
pracalākaḥ | puṃ | sarpe | mayūrapucche | me. | su.
ci.18a.
pracalākī (in) | puṃ | sarpe | mayūre | vikā.
pracalāṅgaḥ | puṃ | mayūraśikhāyām | va. nigha.
pracalitaḥ| puṃ| khadyotapakṣiviśeṣe | vai.nigha.
pracāraḥ| puṃ | aśvasya sesikājirauge | lakṣaṇaṃ
—"pracchādayati yaddṛṣṭiṃ māṃsaṃ paryantavarddhitam
pracārakākhyaṃ taṃ vidyānnaṃ carīṇaṃ kaphālitam |” ja.
da.10a.
26.12.5
pracetasī| strī | kaṭuphalavṛkṣe | rā.ni.va.9
pracelam| klī | pītacandane | śa.ca. | pītamudge
vai.nigha.
pracelakaḥ | puṃ | śvaśūre | śa.mā.
pracelukaḥ | puṃ | mānabhede | pāli| ṭikā.
pracoda(di)nī | strī | kaṇṭakāryām | dhana
durālabhāyām | vai. nigha.
praccharddanam | klī | vamane | bhaiṣa.
praccharddikā| strī | vāntau | he.ca.
pracchādanam | klī | netracchade | ja.da.2a.
uttarīyavastre | he.ca
pracchānam| klī | chedane, raktasrāve | su.kalpa.
1a. | su.ci.35do.ci.“pracchānairvā jalaukābhiḥ|”
prajananam | klī | garbhadhāraṇe | yonau | me.
prajalpaḥ | puṃ | atibhāṣaṇe | vai.nigha.
prajā | strī | santatau | jane | ama.
prajātā | strī | prasūtāyām | dhana.
prajādā| strī | pṛcrndālīlatāyām | rā.ni.va.4
prajādānam | klī | raupye | śa.ca.
prajāhitam | klī | jale | śa.mā. | [ 16
prajñāvipriyaḥ | puṃ | ṣaṣṭikadhānye | rā.ni.va.
prajñāparādhaḥ | puṃ | ahitasevanātivyavāyādau
tadvru— “dhīdhṛtikṛtivibhraṣṭaḥ karmma yat kurute'śubham | prajñāparādhaṃ taṃ vidyāt sarvvadoṣaprakopanam
karmmakālātipātañca mithyārambhañca karmmaṇām
śrātānāṃ svayamarthānāmahatānāṃ niveśanam |” ca.
praṇā(nā)la(lo)saḥ| puṃ | jīvaśāke
vāsūke | pa.su.
praṇālikā (lī)| strī | jalanargamamārge
dhārā | nayanalikāyām | naña divāṃra nali
ca.da.nasādhikāre
pratatiḥ (tī)| strī | latāyām
pratanā (no)| strī | gojihvāyām | [gojihyām̐
śāṃka | rā.ni.va.4 | vāgvālke | vai.nigha.
pratamakaḥ | puṃ | śvāsadoṣabhede | tamakaśrvāsa
lakṣaṇaṃ— “jvaramūrcchāparīttasya vidyāt pratamakantu
26.12.6
tam | udāvarttarajīrṇābhyāṃklinrakāyamirodhanaḥ
tamasā varddhate'tyarthaṃ śītairāśu praśāmyati | majjatastamasīvāsta vidyāt pratamakaṃ tu tama ||” mā.ni.
prataraḥ (sandhiḥ) | puṃ | grīvī'dhogatasandhī | sa
ca grīvāpṛṣṭhadaṇḍayoḥ sandhiḥ | bhā. | su.śā.5a.
pratalaḥ | puṃ | saṃhataviṣṭavāṅgulikare | śaṭevara
ṭhelo| rā.ni.va.18
pratānavān | puṃ | sīmalatābhede | su.ci.29
a.| See somaḥ
pratānikā (ninī)| strī | prasāraṇyām
gaṃḍavāchuliāṃ | śārivāyām | anaṃtamūla
rā.ni.va.5
26.12.p1.1
pratāpaḥ (vān) | puṃ | arkavṛkṣe | gulākai
rā.ni.va.10
pratāpatapanaḥ (rasaḥ) | puṃ | sannipātajvarādhikāre rasaḥ | “gandhakaṃ ḍiṅgulaṃ sūtaṃ tālakaṃ lohaṭaṅkaṇau | kharparaṃ sācikākṣāraṃ mañjiṣṭhāṃ hiṅgulaṃ
samaṃ | rasena madditaṃntriskha nirguṇḍīhastiśuṇḍayoḥ
ṣaṣṭhayāmandhyecchūpāṃ nirudhya sikatādvaye | tataḥ
siddhaṃ samādāya rattikāmādrakeṇa ca | seveta
...... ||” rasa.kau.
[ dhana.
pratāpasaḥ | puṃ | śvetākai | śveta āṃkanda
pratikarmma | klī | pratikriyāyām | upāye
su.kalpa.5a. | prasādhane | ama.
pratikā | strī | avāpuṣpaṣṭace
pratikoṇaḥ | tri | malādibhyāte | ca.da.
pratikhuraḥ | puṃ | mūrddhanabhadee | "niḥsṛtahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī pratikhuraḥ|” su.śā.8a.
pratigandhā | strī | somarājyām | rā.ni.va.4
pratighaḥ | puṃ | mūrcchāyām | śa.ra.
pratighnam | klī | ahrr | śa.ca.
praticchāyā | strī | jalādarśāpādiṣu pratiphalitaśarīracchāyāyām | prativimbita śarīrasya
chāṃyāṃ | pratimāprasthānā jalādarśātapādiṣu
chāyā yā sā praticchāyā yā ca varṇaprabhāprathā ||”
ca.i.7a.
pratijihvā (hnikā) | strī | mukhajihvāyām | jāṃnajivhā | rā.ni.va.18 | ḍhikā.
pratijñā | strī | sādhyavacane | “pratijñā nāma
sādhyavacanaṃ, yathā nityaḥ puruṣa iti |” ca.vi.
8 a.
pratijñāhāniḥ | puṃ | pūrvvapratigṛhītāyāḥ
pratijñāyāḥ paryyanuyogena parityāge | ca.vi.8a.
pratinantrasiddhāntaḥ | puṃ | siddhāntaviśeṣe
See siddhāntaḥ
pratitūṇī | strī | vātavyādhiviśeṣe | lakṣaṇaṃ
—"gudīpasthotthitā saiva pratitūnīṃ vidhāvitā
vegaiḥ pakāśayaṃ yāti prattūṇī ceha socyate ||”
26.12.p1.2
mā.ni. | “tūṇyāśca pratitūṇyāśca praśastrāḥ snehavastayaḥ | pivedvā snehalabaṇaṃ pippalyādimathābhbunā
urśvāna rāmaṭhakṣāramagādannamathā vṛtam ||” su.ni.
1 a.
pratinikā | strī | prasāraṇyām | śārivāgrām
pratipannaphalā | strī | rudrakāravellikāyām
rā.ni.va.7
pratiparṇa(tra) śiphā | strī | dravantyām
nakotdaṇḍa | rā.ni.va.5
pratipiṣṭaḥ | tri | apiṣṭayaviṣṭa, utpattiṣṭa
śāṃr̤e śāṃr̤e ghām̐ṭo huā| bhā.ma.3ma.
pratibandhakaḥ | puṃ | ḍace | gām̐ha
pratibandhā | strī | atibalāyām | vi.kra.va.
prada.ci.
pratimarśaḥ | puṃ | śirovastiviśeṣe | sa cābālaṃ prayovyaḥ | “anaśnaprabhṛti bālasya pratimaśau
vidhīyate |” ratnamālāsaṃgrahaḥ | īṣadadutsiñcanāt
kam̐ho yāvadraktaṃ prapadyate | nasyaṃ niṣiktantaṃ vidyāt
pratimarśa pramāśataḥ | pratimarśaśca nasyārthaṃ karoti
na ca dīṣabhāk ||” pa.pra.4kha. | tatra catvāraḥ
ṣaṭ aṣṭau vā bindavaḥ yathāvalaṃ girīvirekasnehasya mātrā | su.ci.40a.vā.u.2a. | sa cavuḥ
haṃśeṣu kāleṣūpādeyaḥ | yadyathā— “tatvotthitena
pracālitadantena gṛhānnirgacchatā vyāyāmavyavāyādhvapariśrāntena mūtroccārakalavāntena bhuktavatā
chaddi savatā divāsvapnotthitena sāyañceti | tatvotthitādau yathākramaṃ guṇāḥ—tallotthitenā havitaḥ
pratimarśaḥ rātrāvupacitanāsākhotogataṃ malamupahanti
manaḥprasādañca karoti | pracālitadante nāsevitaḥ
dantānāṃ dṛr̤hatāṃ vadanasaugandhyañcāpādayati
gṛhānnirgacchatā sevitaḥ nāsākhotaḥ krinratā
rajodhūmo vā nābādhate | vyāyāmamadhvanātyaridyantena
sevitaḥ śamamupahanti | mūtroccārānte vā sevitaḥ
dṛṣṭigurūtvamapanayati | kavalāṅkanāntaṃ dṛṣṭi
26.12.p1.3
prasādayati | abhuktavatā sevitaḥ khotasāṃ vivṛddhiṃ
laghutāñcāpādayati | vānte nāsevitaḥ srotovilagaṃ
śleṣmāṇamapahṛtya bhaktākāṅkṣāmāpādayati | divāsvapnotthitenāsevitaḥ nidrānidhaṃ gurutvaṃ malamacāpohna
cittaikāgryaṃ janayati | sāyañcāsaṃsevitaḥ sukhanidrāprabodhañceti | su.ci.40a.
pratimā (nam) | strī, klī | kariṇo dantadvayamadhyavarttimukhabhāge | gajadantamadhye | ṭikā.
pratimūṣikā | strī | kukundarthyām | vai. nigha.
pratiyatrnaḥ | puṃ | racanāyām | ṭikā.
pratirambhaḥ | puṃ | runtāpe | nindā
pratilomaḥ | puṃ | vilome
prati(tī)vāpaḥ | puṃ | kaṣāye cūrṇādiprakṣepe
ra.ci.3a. | kalka | su.ci.21a. | dhātubhaṣmīkaraṇe | galitasya dhātoḥ dravyānatareṇāvacūrṇane
a.ṭī.vyā. | pānīyauṣadhaviśeṣe | ca.da.trida.ci.
prativimbadarśakaḥ | puṃ | darpaṇe | vai. nigha.
prativiṣā | strī | ativiṣāyām | āṃtaīṭh
ca.da.a.sā.ci. | “chiṅgamaprativiṣābhayāḥ |”
prativiṣṇukaḥ | puṃ | susukundavṛce | rā.ni.
va 10 | cauriṣībhede | vai. nigha.
prativījam | klī | tāranāgābhrahemaktatapāradanibandhanadravye | “nāgābhraṃ vāṣṭacettāri hemni ca dvādaśe
guṇe | prativījamidaṃ śreṣṭha pāradasa nibaṃdhane ||”
ra.ci.1a.
pratiśyā (śyā) (yaḥ) | strī, puṃ | nāsārogaviśeṣe | tasya nidānam— “avaśyāyānalirajobhāṣyātisvapnajāgaraiḥ | nīcātyuccopadhānena pītenātyenna
vāriṇā | atyambupānādramaṇācchrardivāṣpagrahādibhi
kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ sthānasaṃ gatāḥ
janayanti pratiśyāyaṃ varddhamānaṃ kṣayapradam | tatra
vātāt pratiśyāye mukhaśoṣo bhṛśaṅkathaḥ | prāthoparodhanistodadantabhaṅgarorovyathāḥ | kīṭakā iva
26.12.p1.4
sarpanti manyate parito bhruvau | kharasādadhirāt
pākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ | pittāttṛṣṇājvarasrāvapiṭikāsambhavabhramāḥ | nāsāyapāko rūcauṣṇāsrāvapītakaphasrutiḥ | kaphātkāso'ruciḥ śvāso vamathurgauravam | mādhuryaṃ vadane kaṇḍūḥ snigdhaśuklagraghanā
srutiḥ | sarvairjai lakṣaṇaiḥ sarvairekasmādduścikitsimān | duṣṭe nāsāgrirāṃ prāya pratiśyāyaṃ karīṣyakṣakaḥ | urasaḥ sūnatā tālunetralaṃ sāsapūritā
sarve eva pratiśyāyā duṣṭatāṃ yāntyupekṣitāḥ |”
vā.u.16a. | rasa.ra.hāla.ci. | “pratiśyāyānakāsañce |” bhā.ma.1bha.śuṃ.pha.jva.ci. | “pratiśyāyo
'ruciḥ kāsaḥ |” pīnasarīge | nidā.
pratiṣṭhā
pratiṣṭhāpanā
pratisamādhānam
pratisaraḥ
pratisāraḥ (ṇam)
“lavaṇeḥ kaṭucūrṇaiśca ghṛṣyate yadvraṇaṃ
budhaiḥ | pratisāraśataḥ proktaḥ...... ||” ja.da.
19a. | gharṣaṇe | su.ci.22a. | dantajihvāmukhānāṃ cūrṇakalkāvadhairghaṅguḷyā śanaiḥ gharṣaṇe
“vairasyaṃ mukhadaurgandhyaṃ mukhaśoṣaṃ tathā tṛṣām
arbudaṃ dantapīr̤āśca nihanti pratisāraṇam ||” bhā.
pratisārī (in)
pratisūryyaḥ (kaḥ)
pratisomā
prati(to) hāsaḥ
praticchūtu
pratīkaḥ
pratīkāraḥ
pratīnāhaḥ
“vātena
śoṣitaḥ śṛṃkṣā srotī limpettato bhavet | rugvairavaṃ
vidhānañca sa pratīnāhasaṃjñakaḥ ||” vā.u.17a.
nāsārīgabhede | “ucchāsamāgem̐ṣu kaphaḥ savāto
rundhvāt pratīnāhamudāharettam |” mā.ni.
pratuṇḍakaḥ
pratudaḥ
pratūṣī
pratolī
pratyakaparṇī
pratyakapuṣpī
pratyakakṣreṇī
pratyayagandhā
pratyaṅgam
sīvanyaḥ saṅghātāḥ sīmantāḥ akṣīni sanyayaḥ snāyavaḥ
peśyaḥ marmāṇi śirāḥ dhamamyaḥ yogavahāni ca
viśeṣāḥ pārthīveṣu gaṇyāḥ | su.śā.5a.
pratyaṅgirā
26.12.p1.5
pratyañjanam
pratyanīkaḥ
pratyanuyogaḥ
pratyayaḥ
pratyavasānam
pratyaśmā (n)
pratyaṣṭhīlā
pratyakṣam
pratyākhyānaḥ
pratyānāhaḥ
pratyāhāraḥ
pratyu(tyū)ṣaḥ
prathamakusumaḥ
prathamamavanītum
prathitālukī
prathukaḥ
pradaraḥ
pradarāntakalauham
“lauhaṃ tāmraṃ harītārlaṃ vajrasatvaṃ varāṭikā
viktaṭu triphalā citraṃ vir̤aṅgaṃ paṭupañcakam
cavikā pippalī śṛṅgaṃ vacākuṣṭhapapālakam | śaṭī
pāṭhā devadāru elā ca khar̤adārakam | etāni
samabhāgāni saṃcūrṇya vaṭikāṃ kuru | śarkarāramadhusaṃyuktaṃ
ghṛtena bhāvayet punaḥ | raktaṃ śītaṃ tathā nīlaṃ pītaṃ
pradaradustaram...|”
pradigdhamāṃsam
“māṃsaṃ bahughṛtaibhṛṣṭaṃ siktā kṣauṇāmbunā suhuḥ
jīrakādyaiḥ samāyuktaṃ parimuṣtaṃ taducyate | tadeva
ghṛtatakrāktaṃ pradigdhaṃ sajiñjātakam ||”
pradīpanaḥ
—“varṇato līhitī yaḥ syāddīptimāndahanaprabhaḥ
mahādāhakaraḥ pūrvvaiḥ kathitaḥ sa pradīpanaḥ ||”
pradosā | strī | lāṅgalikāryām | visalāṅgalini | vai, nigha.
pradeyaḥ | puṃ | ārabhyasyātītena sampādane
"prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeyaḥ | yathā devadattasnānena śalyamuddhṛtaṃ tasmādyadbhavattasyāpyanenaiva
uddhariṣyatīti |” su.u.65a.
pradeśa(śi)nī | strī | tarjanyaṅgulau | rā.ni.
va.18| śastraviśeṣe | sā ca ayapañcapradeśapramāṇā
mudrikā daśāṅgulā ca kartarīti kathyate | su.sū.
8 a.
pradehaḥ | puṃ | anulepanābhyaṅgādau | su.sū.18a.
pradhamanam | klī | nasyaviśeṣe | "ṣaḍaṅgulā
dhikkā sā nāḍī cūrṇaṃ tayā dhamet | tīkṣṇaśīlamitaṃ
vaktravātaḥ pradhamanaṃ hitam ||" bhā.| "ghrāṇamārgeṇa
yaccūrṇamayyate sukhavāyunā | pradhamanaṃ tadvikhyātam |”
26.12.p1.6
ga.da.12a. | su.sū.7a. śuktacūrṇikkaṭādinarla
pradhānakarma | klī | rogotpattau yan kriyate
dvitīyaṃ karmma tatra | vraṇapācanaropaṇādau vā | vamana
virecanavastinasyaśirāmokṣaṇeṣu vā | ghātakṣīlayom̐
yat kriyate karmma tatra vā | su.sū.5a.
pranāla(śa)kaḥ | puṃ | vāstūkaśāke | jīvaśāke
vai. nigha.
prapathyā | strī | harītakyām | rā.ni.va.11
prapadam | klī | pādāgrabhāge | "pādāyaṃ prapadaṃ
matam |” rā.ni.va.18
prapannāḍaḥ | puṃ | cakramadde ṃce
prapā | strī | pānīyaśālāyām | janera ghara
ama.
prapākī (in) | puṃ | gaddabhākhaṇḍace
prapāṇam | klī | uttaroṣṭhe | “uttaroṣṭhaṃ prapāṇaṃ
syāt |” ga.da.1a.
prapāṇiḥ (kaḥ) | puṃ | karasyādhobhāge, pāṇitale | hātera telo| "karasyādhaḥ prapāṇiḥ
syāt |” rā.ni.va.18 | ca.vi.8a. | (kaḥ)
maṇibandhātkaniṣṭhikāparyantaṃ karabhāge | ca.i.8a.
prapātaḥ | puṃ | bhṛgau, prapatanasthāne | su.kalpa.
5a.
prapādikaḥ | puṃ | mayūre | vai. nigha.
prapānakam | klī | pānā iti śarabata iti ca
khyāte nānārasapeyadravye | yathā'mrapānakādi
pānā, śaravata | bhā. | "bāmāmrānaṃ jale svinna
marditaṃ dṛḍhapāṇinā | sitāśītāmbu saṃyuktaṃ karpūramaricānvitam | prapāṇakamiṭaṃ śreṣṭha' bhīmasenena
nirmitaṃ, sadyorucikaraṃ balyaṃ śīghramindriyatarpaṇam |”
prapīḍanam | klī | vraṇavidāraṇa-pūyādiśoṣaṣasādhane | tatsādhana-dravyāṇi yathā- "dravyāṇāṃ
picchilānāntu laṅmūlāni prapīḍanaṃ | yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇāni ca samāsataḥ ||"
prapuṇḍarīkam | klī | prapauṇḍarīke | thūllapriyā
ca.ci.4a.
prapunaṭiḥ | puṃ | cakramadda ṃce
prapunā ( na, nṭa ) ṭaḥ ) ḍaḥ, laḥ ) | puṃ
26.12.p1.7
(Cassia Tora.) cakramadda caṃpe | ṭhākanda
taṃ tagarigceṭṭe | tā. uṣitagarayī | dā. ṭarīṭa
rā.ni.va.4
prapunnāṭacchadaḥ | puṃ | caṇakavṛkṣe | vai.nigha.
cakramadda patte
prapurāṇaghṛtam | klī | atipurātanaghṛte | thūra
śūṭhāna ghṛta | "lākṣārasaminaṃ śītaṃ prapurāṇamataḥ
param |” sighī unmāda ci.
prapurāṇadhānyam | klī | purāṇadhānyake | ati
śūṭhāna dhāṃna | ca.ci.5a.
prapūrikā | strī | kaṇṭakāryām | śa.ca.
prapoṭakaḥ | puṃ | śvaśvasa pādarīgabhede | lakṣaṇaṃ
yathā- "prapoṭakaṃ vijānīyāt yannibhiḥ kūrcasannabhaiḥ
nāmaṣkākhisaṅgāśaiḥ granthibhiścātikaṇṭakaiḥ ||"
ga.da.18a.
prapauṇḍarī (ṇḍu) kam | klī | (Root stock
of nymphaea lotus.) śālaparṇīpavatattvapace
śvaviṭapini | thūllapriyā | ci puṃḍarī | maṃ
puṇḍarīka | taiṃ puṃḍarīkamaguḍeviyānasu | guṇāḥmadhuraṃ karijaracacuṣya' śītaṃ raktapittapraśamannaṃ
jvaradāhattaṣṇāghnañca | rā.ni.va.12|' ca.da.chāgāyaghṛte | tannāmakakandaviśe | su.kalpa.2a. | See
kandaviṣam
prabalaḥ | tri | balavati | puṃ | pallave | śa.mā.
prastare | strī | pradhāraṇīlatāyām | vai. nigha.
prabalā | strī | prasāraṇyām | rā.ni.va.5
prabalākī (in) | puṃ | sarpe | viśva
prabālaḥ | puṃ, klī | khanāmakhyāte ratnabhede
palā, muṅgāṃ | ama. | tatparyyāyāḥ,-vidrumaḥ
raktakanmaḥ raktakandalaḥ aṅgārakamaṇiḥ raktāṅgaḥ
pambhodhiballabhaḥ bhaumaratna' raktākāraḥ latāmaniḥ
guṇāḥ-madhuraḥ amlaḥ kaphapittādidoṣaghnaḥ stīvīryyakāntikaraḥ dhāraṇāt māṅgalyaśca | sṛktaḥ ghanaḥ
śirāhīnaḥ vṛttaḥ-śubhakaraḥ | gauraḥ kṛśārucaḥ
śve taḥ vakrasūkṣṇaḥ- aśubhakaraḥ | rā.ni.va.13
26.12.p1.8
sārakaḥ śītalaḥ kaṣāyaḥ svāduḥ vānnikaraḥ cakṣuṣyaśca | rāja. | kisalaye | me. | śrīdhanajvararuvidhairyayā-jayantīpale bhāīrjiṃtvā gajapuṭe pacet
prabālacandanam | klī | raktacandane
prabālaphalam | klī | raktacandane | bhā.
prabālikaḥ | puṃ | jīvaśarkī | rā.ni.va.7
pravepakaḥ (naḥ) | puṃ | kampane
prabodha (dhi) nau | strī | durālabhāyām
rā.ni.va.4
prabodhikā | strī | kukkuṭyām | kūkūr̤ī
vai. nigha.
prabhañjanaḥ | puṃ | vātau
prabhadraḥ (kaḥ) | puṃ | nimbavṛce | nima gāṃcha
rā.ni.va.6 | pāribhadravṛkṣe | pālitā māndāra
gāṃcha | strau | prasāraṇyām | gaṃdhabhāhuliyā
rā.ni.va.5
prabhavaḥ | puṃ | kāraṇe | janmahetau | ama.
janmani | śa.ra.
[ ama.
prabhākaraḥ | puṃ | varkavṛkṣe | ākanda gāṃcha
prabhākaraccīram | klī | arkacīre | ākanda
āṃṭhāṃ | vai. nigha.rabha. karṇakajja.ci.
prabhākīṭaḥ | puṃ | khadyote | rā.ni.va.18
prabhāñjanaḥ | puṃ | śobhāñjanavṛce | majanāṃ
gāṃcha | vikā.
prabhātam | klī | prātaḥkāle | tatra draṣṭavya' yathā
- "vaidyaḥ purohito mantrī daivajño'ta caturthakaḥ
prabhātakāle draṣṭavyo nityaṃ svaśriyamicchatā ||"
rāja.1pa.
prabhābhāsaḥ | puṃ | kākaviśiṣṭe | vai. nigha.
prabhāvaḥ | puṃ | svabhāve | sāmarthye | "rasādisāmye yatkarma viśiṣṭaṃ tatprabhāvajam | dantīrasādyaistulyāpi citrakasya virecanī | madhukasya ca saddaukā
ghṛtaṃ cīraśca dīpanam ||” ityādi | "kacittu
kevala dravya karma kuryyātprabhāvataḥ | jvaraṃ hanti
śirīvaṅgā sahadevījaṭā yathā ||" bhā.
prabhuḥ | puṃ | pārade | rā.ni.va.13
prabhūtatīkṣṇagandhā | strī | rājikāyām
sūriyāṃ | vai. nigha.
26.12.p1.9
prabhṛtiḥ | strī | prakṛṣṭāyojane | ca.sū.16a.
prabheṣajā | strī | kākīdambarikāyām | rā.
ni.va.11
prabhraṃśathuḥ | puṃ | saṃśathunāsanāsārīgabhede
pramattaḥ | puṃ | bhāsapakṣiṇi | kākaviśiṣṭe | strī
lāṅgalījaṭā | vivalāṅgaliyā | vai. nigha.
pramathaḥ | puṃ | cīṭake | śa.rā. | strī (thā)
harītakyām | mada.va.1 | pīr̤āyām
pramathanam | klī | vilor̤ane | rā.ni.va.15
pramathitam | klī | navanīte | nirjalatakre
pramathyā | strī | manthabhede | "śṛtaḥ kaṣāyau niryūḍhaḥ
kāthī yūpaḥ kṛtaśca yaḥ | kṛtayūpaḥ pramathyā ca
dravyātkacchīkṛtāt śṛtā ||” iti pramathyālacaṇam
vā.ci.8a. | aruṇa. | "pramathyā procyate dravya'
palamāta' sukalpitam | kiñciddattyena saṃyuktāmathabāmyavivarjitam | toye cāṣṭaguṇe sādhyaṃ pānamāhuḥ
paladdadham |” śeṣaṃ manthavat | tor̤alānande | hārītaḥ
guṇāḥ-“pramathyā madhyadīpeśī dvayāhīpanapācanam |” vā.
pramadaḥ | puṃ, klī | harṣe | dhattūravṛce, tatphale ca
śa.ca. | vi | matte | strī | nāyām | priyaṅgī
ci.kā.ka.4 stabakaḥ
pramadinī | strī | dhātakauvṛce | vai. nigha.
pramāṇam | klī | parimāṇe | me. | dehaparimāṇe
tacca madhyāntamaṅkaṣṭaṃ dena tridhā bhavati | ca.i.7
a. | śāstre | me.
pramāthī (n) | vi | sūkṣmatauckṣṇabhāvāt cāvakadhanniṣpi | “sītāṃsi dīṣakṣitāni pramathya vivṛṇoti
yat | praviśya saukṣmyāttaukṣṇyācca tat pramāthīti
saṃjñitam ||” kharanādaḥ
pramārjjanam | klī | proñchane | bālānnukhivastreḥ
acirajātamyādiṣu proñchane | su.sū.44.
pramitaḥ | tri | anyūnātiriktai| vai.nigha.
pramitānnam| klī | alpatvamātrabhojane
atāṅga bhojanaṃ | ca.śā.8śa.
26.12.p1.10
pramoktaḥ | puṃ | tandrāyām | śarīrālasye
śarīrasya āṃvalā | bhā.ma.1bha.
pramolā | strī | tandrāyām | rā.ni.va.20
pramolikā | strī | tandrāyām | visūcyāṃ
śirorīgādau | siṃyo.visūci.śrovaruddaḥ
prasukhaḥ | puṃ | punnāgavṛkṣe | mra.ca.
pramehaḥ | puṃ | snānamavyātaroge | meharoga
nidānaṃ yathā- "āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni
grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi | navānnapānaṃ guḍavaikṛtañca
pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvvam || medaśca māṃsañca
śarīrajañca kledaṃ kapho bastimattaḥ praduṣya | karoti
mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ parikṣuṣya cāpi
kṣīyeṣu doṣeṣvanukṛṣya dhātūn saṃdūṣya mehān kurute'nilaya || sādhyāḥ kaphotyā daśa pittajāḥ ṣaṭ
yāpyā na sādhyaḥ pavanāccatuṣkāḥ | samakriyatvādaviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākrama te || kaphaḥ
sapittaḥ pavanaśca doṣā medo'straśukrāmbuvasālasīkāḥ | majjā rasījaḥ piśitañca dṛṣyāḥ pramehiṇāṃ
viṃśatireva mehāḥ || dantādīnāṃ malāḍhyatvaṃ prāgrūpaṃ
pāṇipādayoḥ | dāhaścikkaṇatā dehe tṛṭ svādāsañca
jāyate || sāmānya lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā | doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatma yogaviśeṣataḥ...... || avipāko'ruciścharddi niṃdrā kāsaḥ
sapīnasaḥ | upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām || vastimehanayostodo muṣkavidararṇaṃ jvaraḥ
dāhastṛṣṇāmlikā mūrcchā viḍbhedaḥ pittajanmanām
vātajānāmudāvarttaḥ kampahṛdgrahalolatāḥ | śūlamunidratā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyate || yathoktāṃpadravāriṣṭamativṛddhañcatameva ca | piḍakāpīr̤itaṃ gār̤haḥ
pramehī hanti mānavam ||" ityādi | mā.ni.
26.12.p1.11
pramehapiṇḍa(pīḍi)kā | strī | pramehīpecānanyasphauṭakai | tā daśa, yathā- "śarāvikā
kacchapikā jālinī vinatā'ljī | masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā | vidradhiśceti
pir̤akāḥ pramehīpecayā daśa ||" su.ni.6a.| āsāṃ
viśeṣāḥ svasvapayryāye mṛgyāḥ
pramehī (in) | puṃ | nandivṛkṣe | tri | prameharogiṇi | "kiñciccāpyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehiṇamādiśet |" su.ni.6a. | [jaṭā.
pramocanī | strī | gokṣuyyāyām | gomūka
pramodaḥ (kaḥ) | puṃ | ṣaṣṭikadhānye | vai.nigha.
śālidhānyaviśeṣe | seuṭe śāli | ca.sū.27a.
pramodaṣaṭkam | klī | kṛtānamede | yathā"sāndre dadhni marīcaṃ pippaliguṇṭholavaṅgakarpūram
eṣāṃ cūrṇaṃ sākaṃ śarkarayā madhyaṃ gur̤avallayā || gāla
yitvā kṣipetacchinnū pakadār̤imabījakaṃ | pramodaṣaṭkaṃ hyetaddarttamānaguṇaiḥ samam ||" vai.nigha.dravyagu.
pramodinī | strī | jihvāyām | bhā.
pramohaḥ (kaḥ) | puṃ | mūcchrvāyām | indriyāpaṭale | ca.ga.2ca.
prayatnaḥ | puṃ | guṇaviśeṣe | sa cātmana icchū janyāṃ
pravṛttirhetujanyā nivṛttiśca | ca.sū.1a.
prayantam | puṃ | ghṛtacāturmātādināsaṃskṛtavyañjane
prayastaḥ | tri | susaṃskṛte | vikā.
prayogavastiḥ | puṃ | rasāyane vājīkaraṇeci ca
prayojyaṃ vastī | sa aṣṭavidhaḥ | tadvidhiḥ yathāādāvekaḥ snehavastiḥ, tataḥ trayo niruhavastayaḥ,
tataśca catvāraḥ snehavastayaḥ kāyryāḥ | ca.siddhi. 121.
prayojanam | klī | kāyrye | prayojanaṃ nāma
yadarthamārabhanta ārambhā | yathā- "vayakālamṛtyu
rasti tato'hamātmānamāyuṣerūpacariṣyāmyanāyuṣyaiḥ
parihariṣyāmi kathaṃ na nāmakālamṛtyuḥ prasaheteti |" ca.vi.8a. | hetau | me.
26.12.p1.12
prarūr̤haḥ | puṃ | jaṭhare | me. | tri | baddhamūle
jāte | mra.ra.
prarohaḥ | puṃ | aṅkure | rā.ni.va.2 | strī
ḍiṃṅgavyām | śiuli choṃpa | pa.su.
prarohī (in) | puṃ | nandivṛkṣe | bhā.
pralambaḥ | puṃ | nārīstane | cakure | taruśākhāyām | yajñe | vai.nigha. | khatāḍure | me. | tālāḍure | ra.ci.9a. | tālarakhe | tālaira oṃṭo
ca.da dravyādhikāra | klī | vapuṣavīje | avāṃru
bīja | me. | bheṣajākau gur̤akuākar̤e | [ nigha.
pralambakaḥ | puṃ | sugandhamṛṇe | gandha thar̤a | vai.
pralambā | strī | dīrghālāvphle
pralambāṇḍaḥ | tri | lambramānakīṣe| he.ca.
pralayaḥ | puṃ | indriyasvāpe | rā.ni.va.20 | dhvaṃse
pralāpaḥ | puṃ | anarthakavacasi | mā.ni. | bhā.
ma.1bha.jva.ci. | "pralāpī vakrakaṭutā |" "svehetukupitādātādasambaddha' nirarthakaṃ | vacanaṃ yannarī
brūte sa pralāpaḥ prakīrttitaḥ ||” vai.nigha.
pralāpakaḥ (po) (in) | puṃ | tannāmakasannipātajvare | lakṣaṇam - "kampapralāpaparitāpanaśauryapīr̤āpraur̤haprabhāvapavamānaparau'nyacintā | prajñāpraṇāśavikalajvarapravādaḥ kṣipraṃ prayāti pitṛpādapadaṃ
pralāpī ||” vai.nigha | "sandabhamānahṛdayauḥ kampau
dahyanbabhau vyathā kaṣṭaṃ | gātrañca garvatīva pralāpijuṣṭasya jāyate liṅgam ||” bhā, ātikajvare
pralāpahā (n) | puṃ | kulatthāñjane | rā.ni.
va.13 | [ ni.va.20
pralonatā | strī | pralaye | indriyasvāpe | rā.
pralepaḥ (kaḥ) | puṃ | jīrṇajvarabhede | lakṣaṇaṃ“pralimpanniva gātrāṇi gharmmeśya gauraveṇa ca | mandajvaravilepī ca saśautaḥ syāt pralepakaḥ ||" gātralepane
pralehaḥ | puṃ | māṃsavyañjanaviśeṣe | koramā
pākarājaḥ
26.12.p1.13
pralobhanī | strī | bālukāyām | vai nigha.
pralihe| koramā, dabhyokhatā | pākarājaḥ
plavagaḥ (ṅgamaḥ) | puṃ | vānare
plavaṭaḥ | puṃ | godhūme | vai. nigha.
pravaṇaḥ | puṃ | udare | me.
pravayāḥ | puṃ, strī | vṛddhe | rā.ni.va.18
pravaram | klī | agurukāṣṭhe | bhā. | puṃ | suśobhane | kṛṣṇasutte | vai. nigha. | śimbimke
pravarasattvaḥ | tri | prakṛṣṭasattvapuruṣe | "svalpakāyyo'pi yo nijāgantunimittāsu mahatauṣvapi
pīr̤āsu avyathī dṛśyate |” ca.vi.8ca.
pravarā | strī | palāśavṛkṣe | vai.nigha.
pravalākī (in) | puṃ | sarpe
pravakṣaḥ | puṃ | vācau
pravātaḥ | puṃ, klī | pravṛttavāthau | guṇāḥ-pravātaṃ
gaulyavaivaṇyakṣāmahāhapratitun | su.ci.24a.
pravātasthāpanam | klī | pravāta racaṇena jalasya
śītīkaraṇaupāye | su.sū.45a. | pravāta racaṇe
pravālaḥ | puṃ, klī | See pravālaḥ
pravālakaḥ | puṃ | jīvaśāke
pravālaphalam | klī | See pravālaphalam
pravāsinī | strī | tiktāsinīśākau | rā.
ni.va.16
pravāhaḥ | puṃ | jalasrotai
pravāhanam | klī | kunthane | koṃtha deoyā
su.śā.10a.
pravāhikā | strī | grahaṇīroge | rā.ni.va.20
atīsārabhede | āmāṃśya roge | nidānalakṣaṇe
- "vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya | pravāhato'lpaṃ bahuśau malāktaṃ
pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ | pravāhikā
vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā saphaphā kaphācca
saśoṇitā śauṇitasambhavā ca tāḥ srehehaprabhavā
matāsu | tāsāmatīsāravadādiśecca liṅga' kramañcāmavipakkatāñca ||” mā.ni. | “sṛte rakta purīṣe ca
vāyunā vir̤ivarjite | pravāhiketi vikhyātaṃ yat
26.12.p1.14
prenāmaṃ pravarttate ||” ityapi lakṣaṇam | vā.ci.
98a.
pravāhī | strī | bālukāyām | rā.ni.va.19
pravāhuḥ (kaḥ) | puṃ | kūrparaśrīībhāge | gavākṣikāyām | vai. nigha.
pravāhotthā | strī | bālukāyām | vai.nigha.
pravicāraḥ | tri | prakṛṣṭasañcaraṇayogyai | ca.
sū. 15a.
praviram | klī | pītacandane | śa.ca.
pravilambi | klī | satrovaraṇabhede | "pravikhamba
suśeṣe'sthi |” vā.u.26a.
pravilayanam | klī | dravībhāve | ca.sū. 15ca.
praviṣā | strī | ativiṣāyām | śrama.
pravṛttiḥ | strī | pravarttane | ca.sū. 1 a.
“pravṛttistu khalu ceṣṭā kāryyārthā saiva kriyā
karmmayatnaḥ kāryyasamārambhaśca |” ca.vi.8a.
praveṭaḥ | puṃ | yave | vikā.
praveṇo | strī | ābharaṇe | śrama.
pravelaḥ | puṃ | pītamudge | moṇāṃ mūgaṃ | he.ca.
praveṣṭaḥ | puṃ | vācau | rā.ni.va.18| bāṅgulinabhāge| śa.ca.| karidantamāṃsai | hārā.
pravrajitā | strī | prāvakhyām | mūrvvītrau
rā.ni.va.5| jaṭāmāṃsyām | me.
praśamaḥ | puṃ | śāntau, virāme | mā.jva.ni.
praśamanaḥ | vi | śāntikare | su.
praśastaḥ | puṃ | karañjaudvipāṣāṇabhede | vai.nigha.
praśastā | strī | bhāmkāyām | rudraḥ | vai.nigha.
praśā(ṣā,sā)ti[dhi]kaḥ | puṃ, strī (kā)
raktanauvāre | ca.da.ra.pi.ci. | svalpa raktatṛṇadhānyabhede
śaṅgo | guṇāḥ-śyāmākavat | ca.sū.27a.
aruṇauḍhidhānyai | saruṃ dhāṃna | ra.mā.| devadhānye
nīvāre | ur̤i dhāṃna | bhā.pū.1bha.dhā.va. | “kauradūṣaprasādhikauḥ |'
praśriḥ(śrī)| strī | pṛśriparṇyīṃ | ḍhāṃkuliṅgā
cikauṣaḥ | kubhikāyām | trikā.
praṣṭā(ṣṭhā)raḥ | puṃ | gudakundarīge | vā.u.2a.
26.12.p1.15
praṣṭhohī | strī | prathamagarbhiṇyāṃ gavi | bha.
prasaktam | klī | nūtanadhānye | vai.nigha.
prasaṅgaḥ | puṃ | prastāve | prakaraṇābhāveṇa
samāpane | su.u.65a. | santatasevāyāṃ | maithune
bhā.ma.kuṣṭha.ci.
prasannaḥ | tri | santuṣṭe | nirmmale
prasannā | strī | madyaviśeṣe, surāmukhe | sā ca
surāmaṇḍauparyyaṅkau bhāgaḥ | rā.ni.va.14 | “surā
maṇḍaḥ prasannā syāt |” pa.pra.1kha. | sā.kau.
udāvartte | guṇāḥ-“prasannā kaphavātāśrīvibandhānāhanāśinī | pittalālpakaphā rucyā yavairvāttaprakopanī ||” su.sū.46a. | “prasannā syātsu rāmaṇḍaḥ
tasmātkādambarī ghanā | madyasyādyavibhāgo'sau prasannā
procyate budhaiḥ ||” tor̤a.4ṅga.sa.
prasannākhyaḥ | puṃ | aśmasya netrarogaviśeṣe
lakṣaṇaṃ yathā-śuddhastu cakṣuṣā rūpaṃ naiva paśyati
yo'yaḥ | prasannākhyaḥ sa vijñeyo naiva śakyācikitsitum |” ja.da.20a.
prasannerā | strau | madyaviśeṣe | a.ṭī.bha.
prasabham | klo | balaprayoge
prasaraḥ | puṃ, klo | elavālukau | rā.ni.va.4
visarpe | a.ṭī.bha. | vege | me. | nārāce
prasavaḥ | puṃ | raktāsrānahace | 'ktubam̐ām̐ṭi
rā.ni.va.10 | sajantairau | vai.nigha.| garbhatyāge
thāṃlāva huo| ama. | tasya māsaḥ-navamadaśamaikādaśācyatamaḥ | tato'nyatha vikāraḥ | bhā.
gatāntare-“navame daśame māsi nārī garbhaṃ prasūyate
ekādaśe bādaśe vā tato'nyatra vikārataḥ ||” cara.
sañjaprasavamantrau yathā-“asti godāvarautaure
jambūlānāsa rākṣasī | tasyāḥ smaraṇamātreṇa viśalyā
garbhiṇī bhavet ||” apatye | phale | puṣye | me.
prasavaktaḥ | puṃ | piyālavṛkṣe | a.mā.
prasavabandhanam | klī | puṣpavṛnte | ama.
26.12.p1.16
prasavasthalī | strī | mātari | nāṭakam
prasahaḥ | puṃ | bhārivatavṛkṣe | gondāna
prasahyabhakṣaṇaśīlamṛgapakṣiṣu | “gokharāyataroṣṭāśvadīpisiṃharcavānarāḥ | vṛkovyāghrastarakṣuśca babhumārjāramūpikāḥ | lopāko jambukaḥ śyeno
vāntādyāpavāyasau || śaśaghno madhūhā bhāso
gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ | bhūmikau kuraraścaiti prasahā
mṛgapakṣiṇaḥ ||” ca.sū.27a. | te ca prasahya
vinihatya bhakṣayantauti tathoktāḥ | tanmāṃsaguṇāḥarśaḥ pramehīdarāmaya-jāṭhāharam | rā.ni.va.17
etajjātīyāśca gṛhyāśayasiṃhādimistulyaguṇāḥ, viśeṣeṇa śītaroge hitāḥ | su.sū.46a. | “gurūṣṇamadhurāḥ snigdhā vātaghnāḥ śuklavarddhanāḥ |” rāja.3pa.
prasañcanaḥ | puṃ | prasahyapacau | “ghe'nyān prasahya
vinihatya nivarttayante | te kaurttitāḥ prasaccanāḥ-”
rā.ni.va.18
prasātikā | strī | aruṇauhau | lāṃla ur̤idhāṃna
prasādaḥ | puṃ | prasannatāyām | śrama. | svāsthe
svacchatā ! me.
prasādakaḥ | puṃ | devadhānye | dathāna | vāsuke
baṭoā śāṃka | vai.nigha.
prasādadhātuḥ | puṃ | guvvādidravāntaguṇasasudāyeṣu, rasādigranthāntadravadhātusamudāyeṣu ca | ca.
śā.6a.
prasādanam | klo | anne, bhakte | strikā. | strī
26.12.p2
nā) sevāyāṃ, paricaryyāyām | hai.ca. | (nau
Linked texts (9)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Tantrayukti — Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Hṛdayapriyā — Pāñcumnattadu 1790, Sanskrit
- Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) — Sanskrit
- Ārogyadarpaṇa — Jagannātha Śarman, Sanskrit
- Āyurvedīya Hitopadeśa — Raṇajitrāya Desāī, Sanskrit
- Tantrayuktivicāra (ed. N. E. Muthuswami) — Sanskrit