Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 26.13
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 26.13
- Language
- Sanskrit
26.13.1
māheśra
śitru| rā.ni.va.18
pṛthukandakam | klī | tṛṇaviśeṣe | gurutṛṇa
vai. nigha. | viśtra
pṛthukā | strī | bālikāyām | ciḍūpavatrām
śa.ca.| mṛttattakhulāyām | chir̤ai| hai.nigha.
pṛthukalukau| strī | raktāṇubhede | lāla
ālū | bhā.pra.1bha.
pṛthukaṣṇaḥ| puṃ | jīrakem̐ | vai.nigha.
pṛthukīlaḥ| puṃ | rājavadare | rā.ni.va.11
pṛthugandhā | stro | gandhamadhyām | vai. nigha.
pṛthucchadaḥ| puṃ | śarapapavṛkṣe | rā.ni.va.8
acoṭavṛkṣe | vai.nigha.
pṛthupattaḥ (ktaḥ) | puṃ | raktarasīne | rā.ni.va.7
pṛthupalāśikā| strī | śaṭyām | rā.ni.va.6
pṛthuromā (n) | puṃ | matsyabhede | arka.ci.
pṛthulaḥ| puṃ | darbhe| gundratṛṇai | vai. nigha.
pṛthulā | strī | guhāsinīvṛkṣe | rā.ni.va.8
ciḍūpavatrām | jaṭā.
pṛthuvaujaḥ (kaḥ)| puṃ| masūre | mūśūrikanām
dha.su.| rā.ni.va.16| vikaṅkatavṛkṣe | vai. nigha.
pṛthuśimbaḥ (mba) (mbo) | strī | śyonākabhede | rā.ni.va.6| pītalītre | asiśimbāyām
vai.nigha.| [ ka
pṛthuśirā | strī | kṛṣṇajalaukāyām | su.sū.13
pṛthuśṛṅkakaḥ | puṃ | meṣaviśeṣe | chūśa | hai. nigha.
pṛthuskandhaḥ | puṃ | vanaśūkare | rā.ni.va.18
pṛthudaraḥ | puṃ | meghe | hārā.
pṛthvi(thvī)kā | strī | jīrake | mada.va.2
hiṅgupavyām | su.ci.27.| sthulelāyām | rā.
ni.va 23 | kṛṣṇajīrakabhede | śukktapunarnavāyām
rā.ni.va.6 | kṛṣṇajīrake| ca.sū.27. | ca.da.2.
pi.ci. | arkaivṛkṣe| elāyām | śsa. | ādilabhaktāyām | laṅgalaṅgiyā | vai.nigha. | [ va.10
pṛthvīkuravakaḥ | puṃ | śvetamandārārke | rā.ni.
pṛthvaujam | klo | gaṅgalavṛkṣai | rā.ni.va.6
pṛdākuḥ | puṃ | hastini | vṛkṣe | uṣā. | sarpe
26.13.2
ama. | haścike | vyāghre | me. ; śarśī | citrake
pṛśniḥ (nī)| strī | pṛśnipayrṇyām | cāṃkūliyā
śa.ra. | su.ci.17a. | vāditrayarṇām | pīnā
pṛśnikā | stro | jalahṛkṣaviśeṣe | śa.sā.
pṛśnipayrṇyām
pṛśniparṇikā (ṇa) | strī | (Hemionikhyātatiktākavṛpe | ḍhāṃkūliyā| siṃ pīṭhavana,
pītavana, paṭhaunī | saṃ sebarā| kaṃ naviyakhabone
tai kaulākupītā| ut. ṛśyapaṇi | tatpayyīyāḥ, -
pṛthakparṇī citraparṇī aṅghrivallikā kroṣṭu vinnā
siṃhapucchī siṃhalāṅgo kalaśiḥ dhāvaniḥ guhā
tanvau pucchikā kroṣṭra kapipṛthyī lāṅgalo kroṣṭrapucchī kroṣṭrapucchikā pucchikā śrīṣṭrakarmakhalā
pūrvāparṇī kalaśī dīrghā śṛgālainnā citrapaṇī
siṃhapucchikā dīrghapatraḥ atiguhā sṛṣṭilā citraparṇikā kokalasiḥ kalaśī kadralā kaṅguśatruḥ
cakraśulyā cakraparṇī śīrṇamālā mahāguhā śṛgālavinnā dhamanī mekhalā lāṅgalikā brahmaparṇī
dīrghaparṇī siṃhapakṣī pṛṣṭiparṇī ahniparṇī dhāvanī
su.ci.8ba. | guṇāḥ-“...tridoṣanī dṛṣyoṣṇā
madhurā sarā | hanti dāhajvaraśvāsakratātisāratṛḍvamīḥ | bhā.pra.1bha.gu.va. | kaṭuḥ uṣṇā kāsātīsāraghnī vātarogajvaradāhavraṇonmādaghno ca | rā.ni.
va.4| ca.da.jva.ci. | etadvanmanaikāhikajvare
hitam | ca.da.jva.ci. | su.sū.38ka.
pṛṣat | puṃ | hariṇe
pṛṣataḥ | puṃ | śvetavinduhariṇaviśeṣe | tatpayyāṃthau,
-raṅguḥ saraḷapṛṣṭhakaḥ | “pṛṣataścandravinduḥ syādariṣyāt kicidalpakaḥ ||” etanmāṃsaguṇāḥ-“svādu
śītalaṃ dhārakaṃ laghu dīpanaṃ rucya' grāhyajvaravidoṣaghnam |” bhā.| rohitamatsye | makṣisiṣarpaviśeṣe
su.kalya.4a. | strī | hariṇībhede | me.
pṛṣadājyam | klo | dadhimiśritaghṛte
26.13.3
pṛṣantiḥ | puṃ | jalabindī
pṛṣṭiparṇī | strī | pṛśnipayrṇyām | ci.ka. ka.prapṛṣṭham | klī | tanupaśvādbhāge | rā.ni.va.8 | [20
[da.ci.
pṛṣṭhagranthiḥ | puṃ | gaḍurīge | kūm̐ja | rā.ni.va.
pṛṣṭhagrahaḥ | puṃ | apasya vātavyādhau | lacaṇaṃ
yathā-“stambhaṃ pṛṣṭhonnatacaiva ratho cinnasya yasya
ca| tasya pṛṣṭhagrahaṃ rogamūrddhagīvasya nirdiśet ||”
ja.da.55a
pṛṣṭhacakṣuḥ| puṃ | karkaṭe | vai. nigha
pṛṣṭhadṛṣṭiḥ| puṃ | bhallūke | rā.ni.va.18
pṛṣṭhamamrī | lau | pṛṣṭhavaṇaśatacaturdaśamamaṇi
tadyathā-kaṭokataruṇe, kukundare, nitambau, pārśvasandhau, vṛhatī, aṃsaphalake, śraṃsau | su.śā.6a.
pṛṣṭharuccam | klo | marice | vai. nigha.
pṛṣṭhavaṃśaḥ | puṃ | merudaṇḍai, pṛṣṭhāsthani | goṭaiṭha
śirām̐tir̤ā | he.ca. | sagarbhasya śiśoḥ māsamāseṇa'
bhavati | rukrīṇaivaḥ
pṛṣṭhaśṭaṅgaḥ | puṃ | āraṇyachāge | he.ca.
pṛṣṭhaśṛṅgo (in) | puṃ | mahiṣe | śa.ra. | napuṃsake | me. | siṃhe| he.nigha.
pṛṣṭhacittiḥ| puṃ | nandidṛkṣe | vai.nigha.
pṛṣṭhāsthi | lī | kaśerī | merudaṇḍa | rā.ni.
va.15 | tāni ca 35 | ca.śā.7a.
pṛṣṭhāḥ| puṃ | aśthe | ama. | klo | pṛṣṭhāsthisamūhe | vai. nigha.
pṛṣṇiḥ | strī | pāṇibhāge | uṣā.
pecaḥ (kaḥ)| puṃ | ulūkapakṣiṇi | peṃcā
śa.ra. | ama. | tatpayyīyāḥ, -ulūkaḥ jalukaḥ
vāyasāratiḥ śakrākhyaḥ divābhyaḥ vakranākṣikaḥ
harinetraḥ divābhītataḥ nakhāśrī pīcūḥ ghargharaḥ
kākabhīruḥ naktacārī niśācaraḥ kauśikaḥ
rupanāśanaḥ raktanāsikaḥ bhīvakaḥ bhāluḥ sāṃcārātiḥ | See prasaṅgaḥ
pecakī (in) | puṃ | kariṇi | śa.ra.
pecanī \
pecikā / strī | kemukavṛce | keṃu gām̐cha
26.13.4
pecilaḥ | puṃ | viraṭṭe | śaṃṭhī | vikā.
pecuḥ (kaḥ) | puṃ | sucukravṛkṣace | jhūcūka
gām̐cha | kemukahace | kam̐u gām̐cha | ra.mā.
nār̤īcaśāke| pecukai | kacu | trikā.
pecukā | strī | pecuke | kacura śāṃka | kaimuke
kam̐u | ra.mā.
pecunī (lo) | strī | pecukaśāke | kacura
śāṃka | trikā. | kaimuke | kaॅu | ra.mā.
peṭakaḥ (ṭikā, ṭau) | puṃ, strau | (Abutilon Indicum.) juvairākhyām | peṭaॉri
ra mā | hiṃ kuṅgano | pārasa.darakhate kairā | kṣāra,
masulakhīra | tā. ṭaṭṭau | meṣa.bāla.ci. | ca.da.
“peṭau pāṭhāsūkhāt |” pāṭhakhāḍace | kaimuke
peḍam | klī | vṛtte | amale| uṣā.
per̤ā (r̤ikā) | strī | peṭikāyām | peṭām̐tī
vanāsuke | vai. nigha. | pāṭalādṛce
pelam | klī | amale | vṛte
peyam | klī | arucināśānyatamānne | rā.ni.va.
20| jale | me.| dugdhe | śa.ca.
peyā| strī | atyasikathapeyadravye | sā ca pañcadaśaguṇerjaleḥ sidhyati | madhuviṭabham | “toye pañcadaśaguṇe siddhā peyātyasivathakā |” pa.su. | sikathasamanvitā peyā | “peyā sikathasamanvitā |”
pa.pra.2kha.| taṇḍulāpecayā ekādaśaguṇe vāriṇi
siddhā| ca.da.jva.ci. | “nirvvathā prākṛtā peyā
takrādvār̤imasatttuleḥ |” iti ca lakṣaṇam
īmādiḥ| guṇāḥ-malātulomanī pathā dīpanī
pācanī kṣuttṛṣṇāglā nidaurbalyākuccirogajvaraghnī ca
vā.sū.15a. | “dravādhikā ghanā svinnā caturdaśaguṇe jale | siddhā peyā budhairjñe yā... |” “peyā
laghutaśa kṣudhā grāhiṇī dhātupuṣṭidā |” pa.pra.2kha.
cādrakai | āṃvāṃ | pa.su. | śatapuṣpāyām | śa.ca.
svacchamaṇḍe | me. | kaṣāyau | vai.nigha.
26.13.5
peyu(yū)ṣaḥ | puṃ, lau | navaprasūtāyāḥ goḥ saptadinābhyantarīṇadugdhe | goṃjalā dūdha | “āsaptarātraprasavāt kṣīraṃ peyuṣamucyate |” ra.mā. | pratyayaghṛte
vai. nigha
pera(ro)jam | lī | khanāmakhyātoparavaviśeṣe
perojā iti pārasyaṃ | tacca bhakṣāṅgaritabhedena
dvividham | guṇāḥ-atikaṣāyaṃ madhuram atidīpana śūlodiravaṃ valya vīryena sthāvarajaṅgamaviṣavidhvaṃsaṃ dṛśyāśca | rā.ni.va.13
pelam | klo | aṇḍakoṣe | śaṃla | he ca.
sūkṣmāṃtri | vai. nigha.
pelo (in) | puṃ | ghoṭake | rā.niva,
poṭāṇḍikā| strī | guñjāyām | vai. nigha.
poṭikaḥ | puṃ | visphoṭake | kaścit
poḍḍuḥ | puṃ | kapālāsthimale | rā.ni.va.18
potaḥ (ktaḥ) | puṃ | śiśau | traimāsikaśiśau
rā.ni.va.18 | daśavārṣikakariṇi | he.ca.
potakī| strī | upodikāyām | pūm̐ī,
pūm̐ī| bhā.ni 4bha.garbha.ci. | śyāmākapañcavi
rā.ni.va.16
potāṇḍaḥ | puṃ | aśvasya śukkrarogabhede | lakṣaṇaṃ
-"śūnau pakvau turaṅgasya muṣkau yasya savedanī
viklakṣaṇe na yuktasya tasya potāṇḍamādiśet ||" ja.
dṛ.5.a.
potādhānam | puṃ | śiśumīnapuñje | māchera
po̍nāra jhaॉk | guṇāḥ - "potādhānantu sarveṣāṃ
sṛṣṭimūtraṃ laghu rocanam |" rāja. 35.
potāsaḥ | puṃ | karpūraviśeṣe | bhīmaṭamanī
karpūra | rā.ni.va.12
potikā| strī | śatāhvācupe | rā.ni.va.4
mālavāra deśīyopodikāviśeṣe | sūlapīvikāyām
rā.ni.va.7
potram | klī | vakre | śūkaramukhābhāge
thobanā | me.
potrāyudhaḥ | puṃ | śūqare | rā.ni.va.16
potridaṃṣṭrājam | klī | śūkaradantaratne | vai.
nigha.
potrī (in) | puṃ | śūqare | ama.
pothakī| strī | bālānāṃ netravartma śarīgaviśeṣe
26.13.6
lakṣaṇaṃ - 'kaṇḍūcāvānvitā gurvī raktasarṣapasannibhāḥ
pir̤akāśca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ ||"
su.u.3a.
podikā| strī | kañcaṭauśāke | pa.su.
polaḥ (ktaḥ) | strī | kaṭiprīthe | pām̐chā
pilā | ca.ṭī.ma.
polikā (lī) | strī | piṣṭakabhede | pām̐lo
rūṭī | trikā. | yathā - "kuryāttu samitāyātīva
tanvīṃ parpaṭikā tataḥ | svedayettaptake tāntu polikāṃ
tāṃ jagurbudhāḥ |" guṇāḥ - maṇḍakavat | bhā.
poṣaḥ | puṃ | poṣaṇe
poṣayitnuḥ | puṃ | kokile | uṇā.
poṣṭā (tṛ) | puṃ | pūtikarañje | śa.ca.
(tri) | popake
paugaṇḍam | klī | paugaṇḍāvasthāyām | tacca
paṣṭhābdāt daśamābdaparyyantam | "kaumāraṃ pañcamābdāntaṃ
paugaṇḍaṃ' daśamāvadhi | vaiśoramāṣañcadaśaṃ yauvanañca
tataḥparam ||” rā.ni.va.18
paugaṇḍarīyaḥ (kaḥ) | puṃ, klī | prapauṇḍarīkadrave
śūṇḍiyā goṃch | rā.ni.va.12
paugaṇḍyam | klī | prapauṇḍarīke | śūṇḍiyā
pauṇḍu (ṇḍi) kaḥ | puṃ | puṇḍra ke | yūm̐r̤i
ām̐śa | ra.mā. | śa.mā. | lāvapakṣiṇi | vai. nigha.
pautavam | klī | parimāṇe | a.ṭī.ma.
pautināsikyam | klī | nāsikā roge
pīnase | śīnasa roga | nidā.
pau (tti) trikam | klī | putikānāmakakṣikābhirāyojite ghṛtavarṇamadhuni | poktika madhu
jaṭā. | "amajñā makṣikāḥ piṅgāḥ puttikā iti
kīrttitāḥ | tajjātaṃ madhu dhīmadbhiḥ pauttikaṃ
samudāhṛtam ||” guṇāḥ- rūkṣam uṣṇaṃ raktapittadāhaghnaṃ ghṛtavarṇañca | rā.ni.va.14
pauttikaśarkarā | strī | pauttikamadhūkabhavaśarkarāyām | guṇāḥ - tanmadhutulyāḥ | rā.ni.va.14
paunasrthāvaḥ | puṃ | sannipātajvarabhede | lakṣaṇaṃ
26.13.7
-"uttaptiya yaḥ khamaṅga' cipalayadhasāt nitāntamucchvasiti | taṃ paunarthāvajuṣṭaṃ vicakṣaka' vijānīyāt ||” bhallukītantram
[ 1 a.
paupikaḥ | tri | apūpaniṣpīḍaka ce | su.kalpa.
pauram | klī | sugandhatṛṇe | rāmakarpūra | ama.
puṃ | bolai | nakhīnā magandhadravye | vai.nigha.
paurasaḥ | puṃ | nakhīnāmagandhadravye | vai.nigha.
pauruṣam | klī | śukradhātī | rā.ni.va.18
maithune | su.ni.1a. | jar̤a viṣṭavatī pāṇipṛṣṭhapraparimāṇe | trikā. | iha jagati kṛte karmaṇi
"tat pauruṣaṃ yalliha kamma hetum |” ca.śā.2a.
rītipaddhatau
pauruṣaḥ | puṃ | nare| punnāgavṛkṣe | trikā.
paurogavaḥ | puṃ | pākaśālādhyakṣe | ama.
poliḥ | strī | polikāyām| pākāvasyāgatayavādau | ama.
pauṣaḥ | puṃ | varṣasya navame māse | ama.
pauṣkaram | lī | puṣkaramūle | śūkarabhūla
kuṣṭhabhede | kūr̤aviśeṣa | rā.ni.va.6 | mada.va.1
si.yo.ya.ca.ci.vayodaśāṅgaguggulau | “pauṣkarāmviviṣe |” si.yo. kaphajja.ci. nimvāniḥ| “śaṭībhūnimbapauṣkaram |” padmamūle | vṛddhajīrakāyamodake
eraṇḍamūle | vai.nigha.śvāsa.ci.daśamūlayavāgvām
sthalapadme | vai.nigha.
.lpauṣkaramūlam / pauṣkarāhvayam lī | puṣkaramūle | mada.va.1
pauṣṭikam | lo | puṣṭikarīṣadhe | puṣṭikarādvyagaṇe | yathā- “vasuṃḍhī tu tugākṣīrī candraśūro'śvagandhā | dvaupāntaravacā bilvaṃ lak patraṃ nāgakeśaram | tālīśapatraṃ lakcīrī tvacā gokṣurarohiṇī | kapikacchūtīyavalībhraṣṭavaṃ pauṣṭikau
gaṇaḥ ||” cakrai.ci. | caurakāle gāvācchādanavastrabhede | kāṃbaī | guṇāḥ - āyuṣmalaṃ dhanacinnalaṃ
śucilaṃ rūpavirājanalañca | rāja.
pauṣyam | klī | puṣyarīṣau | vai.nigha.
26.13.8
pauṣya( ṣpi)kam | lī | puṣpāñjane | rā.ni.va.
13 | vai.nigha.
prakāram | lī | agurukāṣṭhe | me.
prakāśī | strī | śūkarīge | nidānam
prakāṇḍaḥ | puṃ | tarīḥ khandhaparyyantabhāge
suṃr̤i | rā.ni.va.2
prakāṇḍa(ta)raḥ | puṃ | vṛce | śa.ca.
prakāśa(kṛ)m | lī| kāṃsye| kām̐sā| he.ca.
prakāśa(ka) bhrātā | puṃ | kukkuṭe | śa.ca.
prakīrṇaḥ | puṃ, lī | pūtikarañje | nāṭo karañja
rā.ni.va.6 | cāmare | triṃkā. | [ me.
prakīrṇakam | lī | cāmare | ama. | puṃ | aśkhe
prakīrthyaḥ (kaḥ) | puṃ, strī | pūtikarañje
nāṭo karañja | ra.mā. | vā. sū.15a. | “śvatavākprakīrthyā |” rīṭhākarañja | ṭhīṭo | rā.ni.va.
4
Linked texts (3)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Kaiyadevanighaṇṭu (Pathyāpathyavibodhaka) — Kaiyadeva, Sanskrit
- Amṛtasāgara — Pratāpasiṁha 1778, Sanskrit