Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 26.7
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 26.7
- Language
- Sanskrit
26.7.1
vai.nigh.
strī | bījapūrakaphale | si.yo.madā.ci.
pūraṇam | klī | vastinetrapradhatinirmanthaiḥ karṇādau
tailādipūraṇakarmaṇi | su.sū.7ca. | sugandhadravye
nāgaramustāyām | śa.śā. | pūrayārthaṃ pakkanaile
vāyujanyavraṇavedanāviśeṣe | su.sū.22ca. | puṃ | punarnavāyām | rasa.ci.8a.viddhisāralohe | viśuttele
caraki.
pūra(ri)ṇī | strī | śālmalīvṛkṣe | śrama.
pūrāmlam | klī | vṛkṣāmle | ām̐tūla | rā.ni.
va.6
pūri(li)kā | strī | pūrabharitāpūpe | bar̤ā,
kacaur̤ī prabhṛti | tatsādhanaṃ yathā—“māṣāṇāṃ
piṣṭikāṃ yuñcyāt lavaṇādrakahiṅgubhiḥ | tayā
piṣṭikayā pūrṇāṃ samitāṃ kṛtapolikā | tatastailena
pakkā sā pūrikā kathitā budhaiḥ ||” guṇāḥ—
rucā khādī guruḥ snigdhā valyā viṣṭāmadūṣikā
cakṣuṣejoharī cīṇā pāke vātavināśinī | tathaiva
ghṛtapakkāpi cakṣuṣyā raktapittahṛt ||” bhā.pra.2bha.
pūritam | klī | amle | vai.nigha.
pūruṣaḥ | puṃ | manuṣye, puruṣe | vai.nigha.
pūrṇākaḥ | puṃ | tāmracūr̤e | moraga | me.
pūrṇakoṣā | strī | yaśaviyamabhacyadravye
śūraṇani | su.ci.10a.
pūrṇakoṣṭā (ṣṭhā) | strī | nāgaramustāyām
rā.ni.va.6
pūrṇagarbhā | strī | pūraṇapolikāyām | pūrapiṭe | vai nigha.
pūrṇacandra(cāmra)rasaḥ | puṃ | gandmaṣāṃ rasaḥ
pāṭhaḥ—“sūtadrammañcāmrabhramāṃ guḍaccauṃ yaṣṭītauthaima̍da̱ gairyairucasram | cudraṃ śaṅkhaṃ mauktikaṃ lauhakiṭaṃ
bhaśvībhūtaṃ sūtatulyañca dadyāt | bhūkaṣāṇḍairvāsaka
taddimadyo'gnirutyā bhūdhare taṃ puṭettu | cūrṇaṅkatvā
māgavallorasena dadyādekaṃ maīyitvaikamāṣam | madhyānyābhyāṃ pūrṇacandraṃ rasendram......||” rasa.ci. | anyaḥ
26.7.2
pūṣṇacandrorasāyane—kajjaliḥ lauhaṃ abhraṃ pra. 8 to.
raupyabhasra 2 to. vaṅgaṃ 4 to. svarṇaṃ tāmraṃ kāṃsyañca
pra. 1 to. jātīphalaṃ lavaṅgaṃ lak elā jīrakaṃ
karpūraṃ priyaṅguḥ mustakaṃ pra. 3 to. kumārīkiklairakharasenaivaitānmilā erakhaṇḍepatrāvaivedha dhānyarāśī 3
dinaṃ skhāpyam | vaṭī caṣābhā | meva.
pūrṇaparṇī | strī | pratipatrākhyāṃ
pūrṇabojaḥ | puṃ | mātuluṅgavṛkṣe | rā.ni.va.11
pūrṇikā | strī | nāśācchinopaciṇi | trikā.
pūryyaḥ (rdhvaḥ) | puṃ | mṛtahaste | vai.nigha.
pūrvyakarma | klī | rogotpatteḥ prāk tattadādhiṃ
prati yadādau kriyate karma tasmin | vividhakarmādyakarmaṇi | tāni ca pūrvopadhāt pradhānarūpāṇi
tauṇi | tadya ślakṣṇatve ślakṣṇakarma, kāṣṭhe laṅghanādivirekāntaṃ karma, saṃśodhyasya pācanaṃ klehanaṃ saṃdanañce ti | su sū.5ca.
pūrvyamārutaḥ | puṃ | pūrvvadigbhavavāyau
pūrvvarūpam | klī | bhāvyamayasūcake na tu doṣaviśeṣasūcake cihre | tacca vividhaṃ sāmānyaviśeṣa
bhedena | “pūrvvarūpantu taddyena vidyādbhāvināmayam
sāmānyaṃ tatra doṣāṇāṃ viśeṣairanadhiṣṭhitaṃ | viśiṣṭamovadānāṃ syāt viśeṣaiśca samanvitam | pūrvvarūpaṃ
viśiṣṭaṃ syāt vyaktaṃ talakṣaṇaṃ smṛtam |” bhā.
“prāgūṃ paṃ yena lakṣyate | utpitsū rāmayo doṣaviśeṣaiṣānadhiṣṭhitaḥ | liṅgamavyaktamalpatvādyādhaunāṃ tadayathāyatham ||” mā.ni.
pūrvvavāyuḥ | puṃ | pūrvvadigbhavamārute | pūṭave
houyā| guṇāḥ-“pūrvyaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaścaiva mārutaḥ | gururvidāhajananau raktapittābhi
varddhanaḥ | kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇimaḥ saṃkṣayāya ye
teṣāmeva viśeṣeṇa sadā rogavivarddhanaḥ | vāta śānāṃ
26.7.3
praśastaya śvānānāṃ kaphaśīrṣiṇām | teṣāmeva
viśeṣeṇa vraṇakrī danivarddanaḥ ||” su.sū.20a.
pūrvyasandhyā | strī | prātaḥkāle
pūrvvārdhaḥ (dhraḥ) | puṃ | lājāyām | śahe
śa.ci.
pūrvāhnaḥ | puṃ, klī | ahraḥ pūrvvabhāge, adyaca
bhāgaḥ vasantalakṣaṇasūcakaḥ | su.sū.6ca.
pūrvvedyuḥ (s) | puṃ | avya, | pūrvvadine
pūlakaḥ | puṃ | kaṭimothe | pām̐dera poṭhalo
pūṣaḥ | puṃ | pauṣe māsi | ajadādavṛkṣe | phūm̐ta
gāṃcha | amra.
pūṣakaḥ | puṃ | pāriśavṛkṣe | phūm̐ta, palāśapippūla | rā.ni.va.9
pūṣā | strī | pāṭhāyām | rā.ni.va.6
pṛkkā | strī | pir̤iṅganāmakaśāke | pir̤iṅga
bhāṃka | pa.su. | hiṃ purī | ut. phirikiśāka
tatparyyāyāḥ,- marunbalā viśunā devo latā laghuḥ
samudbhānā vadhūḥ koṭivarṣā laṅgāpikā laṅgāyikā
laṅkārikā kṛtāntarut brāhmaṇī kuṭilā devapustikā manuḥ mālālikā mālānī laghvī pañcaguptirahā saṅguptāntā mahat mālā spṛkkā koṭī
varṣā laṅgīpikā varṣākhaṅgādhikā taskaraḥ corakaḥ
caṇḍaḥ devaputrī | guṇāḥ-“pṛkkā khāddī himā
vṛṣyā tiktāṃ nikhilādoṣanut | kuchakacchū viṣasvedadāhāsmajvararaktahṛt |” bhā.pra.1bha. | su.sū.38ca.
elādiḥ | pṛkvāpuṣye | ca.da.vā.vyā.ci. mahārājaprasāraṇītaile, aṣṭādaśaśatikaprasāraṇītaile | latākastūryyām | vai.nigh.
pṛthakchadaḥ | puṃ | acoṭavṛkṣe | vai.nigh.
pṛthaktvacā | strī | mūrvāyām | ra.mā.
pṛthakpatraḥ | puṃ | saptaparṇavṛkṣe | vai.nigha.
pṛthakaparṇikā (rṇī) | strī | pṛśniparṇocape
rā.ni.va.4 | vai.nigha.2bha.jīrṇajva.ci. | mūrvāyām
mūrgā | rā.ni.va.3
pṛśagāluḥ | puṃ | piddhālau | chur̤i ālū
śati thoṃjñā ālū | pa.mu.
26.7.4
pṛthagvojaḥ | puṃ | bhallātakavṛkṣe | rā.ni.va.11
pṛthājaḥ | puṃ | arjunavṛkṣe | rā.ni.va.9
pṛdhikā | strī | śatapadyām | śa.ga.
pṛthiviḥ (vo) | strī | kṣaṇajorake
pṛthivokandaḥ | puṃ | bhūkande | vai nigh.
pṛthivauguṇāḥ | puṃ | akṣivartmanakhamāṃsarogeṣu
rasa.ra.vya.ci.
pṛthivopattiḥ | puṃ | ṛṣamakṣauvadhe | me.
pṛthivobhavam | klī | mṛttikākṣāre | khoṃr̤ā
vai. nigh.
pṛthuḥ | strī | hiṅgupatrāyām | rā.ni.va.6 | kṛṣṇajorake | pa.su.bhā. | sthūlakṛṣṇajīrake | moṭī
kuṣṭha jīṭare | guṇāḥ—kaṭutiktoṣṇā vātagulmaghnī
ādhmānaharī dīpanau ca | punarnavāyām | medāyām
vārikṣmāma | rā.ni.va.22 | sabudhukṣe | rā.ni.va.
2 | aṅginau | śa.ra.
pṛthukaḥ | puṃ, klī | cipiṭake | cir̤a | hiṃ
cūr̤ā | pa.su. | “haritadhānyāni nistuṣaṣadmamuśalahatāni pṛthukāścipiṭasaṃjñāḥ |” arupa. | “vrīhrayo'vyaīpakkāstu taptāstāṃ pṛthakāḥ smṛtāḥ |” rā.ni.va.
16 | guṇāḥ-balyāḥ kaphaviṣṭambhakarāya | vā.sū.
6a. | svāduvaḥ snigdhā hṛdyā kāmavarddhanāśca | rā.
ni.va.16| sadguṇāsya tasya guṇāḥ-“sacaurā
ha'vṛṣyā hṛdyā balyā bhinnamalāśca te|” bhā.| ekavarṣīyai śitrau | arkaivarṣīyai śitrau
Linked texts (4)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Amarakośa or Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Sudhā (Bhānuji) — Bhānuji, Sanskrit
- Amarakośa Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit