Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 27.0
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 27.0
- Language
- Sanskrit
27.0.1
to. | ‘śarāvābhyāṃ bhavet prasthaḥ |’ vamanādau sārddhatrayodaśapalaparimāṇe | “vamane ca vireke ca tathā
-śroṇitamokṣaṇe | sārddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ ||” pa.pra.1kha. | pālyāṃ | trikā.
prasthakusumaḥ | puṃ | maruvakavṛkṣe | gaṃdha tulasī
rā.ni.va.10 | jamborabhede
prasthapuṣpaḥ | puṃ | śvetamaruvakavṛkṣe | kṣudravanarukṣāmaruvakai | ama. | jamborabhede | a.ṭī.bha.
prasthavān | puṃ | parvvate | rā.ni.va.2
prasthikā | strī | āmātakavṛkṣe | vai.nigha.
māṇikāthām | pūdinā | bhā.
prasphoṭanam | klī | pacane | he.ca. | sarpe
ama.
prasravaḥ | puṃ | dugdhe | vai.nigha.
prasravaṇam | klī | sūtre | dugdhe | prakarṣeṇa srāve
vai.nigha. | puṃ | caseṃ | trikā.
prasravaṇajalam | klī | nirjharasalile
jharaṇāra jala | guṇāḥ -svacchaṃ madhuraṃ laghu rocanaṃ
dīpanañca | rā.ni.va.14
prabhraṃsinī | strī | yonirogaviśeṣe | tallakṣaṇaṃ
yathā-“prabhraṃsinī saṃsrate ca kṣobhitā duṣṭrajāyinī |” mā.ni.
prasrāvaḥ | puṃ | sūtre | rā.ni.va.18
prasrutadadhi | strī | vastragālitadadhani | vai.
nigha.
prasvedaḥ | puṃ | atigharmme | vai.nigha.
prahanemiḥ | puṃ | candre
praharaḥ | puṃ | divasasyāṣṭamabhāge | aṃśūra | ama.
praharakuṭumbī | strī | kuṭumbinīkṣupe | rā.ni.
va.5
praharṣaṃ(rṣi)ṇī | strī | haridrāyām | hārā.
prahasantikā (ntī) | strī | śuklayūthikāyām | trikā. | vāsantīpuṣpavṛkṣe | rā.ni.va.10
prahastaḥ | puṃ | saṃhatavistṛtāṅgulikare | capeṭe
rā.ni.va.18
prahāraḥ | puṃ | āghāte
[ bhā.
prahāravallī (llarī) | strī | māṃsarohiṇīvṛkṣāyām
prahiḥ | puṃ | kūpe
27.0.2
prahiṃstrā | strī | prasāraṇyām | gaṃdhabhādāliyāṃ
vai.nigha.
[ vāyuḥ
prahorajā | strī | kuṭumbinīkṣupe | rā.ni.va.5
prahṛṣṭakaḥ | puṃ | kāke | vai.nigha.
praheṇa (la) kam | klī | piṣṭakabhede | dvārā.
tatparthyāyāḥ, - vācanaṃ, vācanakaṃ, pratīpāyanaṃ
prahlādaḥ | puṃ | kāmakṛtaharṣe | bhā.la.1bha.alakañji.ci. | “prahlādaṃ cāsya vidhāya |”
prahlādinī (dī) | strī | raktalajjālukāyāṃ
vai.nigha. | rā.ni.va.5
prakṣālanam | klī | dhāvane | dhoyā | su.sū.7a.
mārjjane
prakṣepaḥ | puṃ | kaṣāyādau cūrṇādinikṣepe | kalkī
tasya mātrā karṣamitā | “prakṣepaḥ pādikaḥ kvāthāt
kanhe kalkasamo mataḥ | ṣoḍaśāṃścaghṛtakṣīraṃ vātapittakaphāṃkṣisu | kṣaudragur̤āyai dātavyaṃ viparītā tu
śarkarā | mātrā caudraghṛtādīnāṃ saṃ hi kvāthe ca cūrṇavat | mādhikaṃ hiṅgu-sindhūtthaṃ jaraṇādyāstu
śāṇikāḥ | paribhāṣābhisāmanyaḥ pracepo'pya cire
param ||” pātayaṣṭabaṭailādiṣu prakṣepaḥ kalkasamo
mataḥ | pa.pra.1kha. | prakṣepakālaśca -“avatāryya yadā
davvrtyā paricakṣā punaḥ punaḥ | yadā pāṇiṣvaho bhūto
nikṣipedauṣadhantadā ||” śītaralākararasamuccaye
prāktanaḥ | tri | prakṛtisampanne | sukhasādhye
mā.jva.ni.
prāktanajvaraḥ | puṃ | vasantaśaraduṅgave jvare
“kālaprakṛtimuddiśya procyate prāktanajvaraḥ |” ca.ci.
3a.| “varṣāśaradvasanteṣu vātārthaiḥ prāktavaḥ kramāt |”
“prāktanavānilīhavaḥ |” mā.ni.
prāktanadoṣaḥ | puṃ | prakṛtisampannavātādau | yathā
- varṣāśiśirayorvāyukaphau, grīṣmaśaradau, pittakapau,
hemantavasanttayoḥ kaphakapau | iti, su.sū.10a,
prākcaraṇa| | strī | yonirogaviśeṣe
27.0.3
tallakṣaṇaṃ yathā,-“maithunādativālāyāḥ pṛṣṭhajaṅghoruvaṃcaṇam | rujayan dūṣayed yoniṃ vāyuḥ prākcaraṇā hi sā ||” ca. ci.30a.
prākphalaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | jaṭā.
prāgbhāgaḥ | puṃ | kāyapūrdhvabhāge | vai.nigha.
prāgbāṭam | klī | aghanadadhani | gām̐ulā daī
trikā.
[vāyuḥ
prāgvātaḥ | puṃ | pūrdhvadigbhavavāyau | See pūrdhvaprācikā | strī | śyenapakṣimadhyām | vai.nigha.
vanamaṃcikāyām | ḍām̐śa | ana.bha.
prācī | strī | pānīyāmalike | vai.nigha.
prāconapanasaḥ | puṃ | vilvavṛkṣe | trikā.
prācīnā | strī | pāṭhāyām | rā.ni.va.6
rāsnāyāṃ | śa.ca.
prācīnākarakaḥ | puṃ | madhurakharjūravṛkṣe | rā.
ni.va.11
prācīnāmalakam | klo | pānīyāmalike
pāṇi āmalā | “prācīnāmalakaṃ loke pānīyāmalakaṃ khyātaṃ | prācīna| malakaṃ doṣatrayajit jvaraghāti ca ||” pasu. | guṇaḥ-madadoṣaharam | su.
sū.46a.
prācīvalaḥ | puṃ | kākaturuṣkām | keuṭuṭī
kākajaṅghāyāṃ | nadīviṣvalyāṃ | gakhadūliyāṃ
su.sū.38a.surasādiḥ
[bha.ci.
prācyakarkaṭaḥ (kaḥ) | puṃ | kaṅkerī | ḍhekūśūra
prāṇaḥ | puṃ | tannāmakadehasthavāyau | “vāyuryo
vaktrasañcārī sa prāṇonāma dehadhṛk | so'naṃ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate | prāyaśaḥ kurute duṣṭo
hikkāśvāsādikāg gadān |” su.ni.1a. | jīvane
“agniḥ somo vāyuḥ satvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi
bhūtātmā iti prāṇāḥ |” su.sū.śā.4a. | bale
śakaṭavān | bhā.
prāṇakaḥ | puṃ | jīvakauṣadhī | me. | gandhavīle
prāṇathaḥ | puṃ | balavati puruṣe | vāyau | uṇā.
prāṇadaḥ | puṃ | jīvakavṛkṣe | rā.ni.va.5 | strī
raktādhātau | jatrī | he.ca.
prāṇadā (pradā) | strī | ṛddhau | rā.ni.va.5
27.0.4
mahārāṣṭrīkṣupe | jalapippalyām | rā.ni.va.4
vai.nigha.2.sandhikkañja.ci | harītakyām | rā.ni.va.
11 | vā.ci.1a. | “prāṇadāmadhukaiḥ kṛtā |”
prāṇadā (gur̤ikā) | strī | aśśsi gur̤ikāyām | pāṭhaḥ-“tripalaṃ śṛṅgaverasya caturthaṃ maricasya
ca | pippalyāḥ kur̤avārddhaśca cavyāyāḥ palameva ca
tālīśapatrasya palaṃ palāddhaṃ keśarasya ca | dve pale
pippalī mūlādarddha karṣañca patrakāt | sūkṣmailā karṣamekantu
karṣaṃ lvagsyapālayoḥ | gur̤āt palāni viṃśacca
cūrṇaṃmekatra kārayet | akṣapramāṇā gur̤ikā prāṇadeti
ca sā. smṛtā | pūrvaṃ bhakṣyāca payāñca bhojanasya
yathābalaṃ | madyaṃ māṃsatsaṃ yūṣaṃ kṣīraṃ toyaṃ pivedanu
keśaraṃ nāgakeśaraṃ, caturthaṃ palamekamityartha. ||” ca.da.
śuṃṭha 3pa. marica 4pa. pippula 2pa. caī 1pa.
tālīśapatra 1pa. nāgeśvara 4to. pippūlamūla
2pa. tejapatra 1to. choṭīelāca 2to
gur̤atvak 2 to. beṇora mūla 2to. purātana
gur̤a 30pa. | eī samasta cūrṇa o gur̤a ekatra
mār̤iẏā gur̤ikā bāndhibe | mā.
Linked texts (1)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit