Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 28
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 28
- Language
- Sanskrit
Contents
28.0.1
mahābalāyāṃ | rā.ni.va.21 | mallikāpuṣpavṛkṣe | kṣudravarṣābhū | vai.nigha.
maṅgalyāguru | klī | khanājā kedāradeśī
prasiddhāguruṇi | guṇāḥ- śīvalaṃ gandhāḍhyaṃ vīśavarddhikañca | rā.ni.va.12
maṅgalyāhvā | strī | vāyamāṇālatāyām
rā.ni.va.5
maṅguraḥ | puṃ | matsyaviśeṣe | māṅgura mācha
vai. nigha.
maṅka (ṅka) ṇam | klī | aṅgātāyāṃ | jāṃghiyā
hārā.
macchaḥ | puṃ | matsyasāmānye | śa.ra.
majjakam | klī | asthāni | heṃ.ca.
majjagatajvaraḥ | puṃ | tadādhitajvaraviśeṣe
majjāgatajvara | lakṣaṇaṃ yathā- "tamaḥ praveśa naṃ hikkā
kāsaḥ śaityaṃ vamisathā | antardāho mahāśvāsaḥ
marmacchedaśca majjage | majjagato kiṃvā nītvā maraṇaṃ
taca bhāṣitam ||” vai.nigha.
majjadamanī | strī | bandhyākakauṭakyām
vai.nigha.
majjanam | klī | snāne | jaṭā. | majjāyāṃ
śa.ca.
majjaphalam | klī | mājūphalamiti prasiddhe
bauṣadhadravye | bheṣa.vājo.
majjamehaḥ | puṃ | majjagata-meha rogaviśeṣe
"majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī pramehati |”
mā.ni.
majjaraḥ | puṃ | tṛṣaviśeṣe | māṃṅjura tṛṇa
maṃ pabanā | kaṃ tṛle | guṇāḥ- madhuraḥ cetudugdhakaraśca | rā.ni.va.8
majjasasudbhavam | klī | śukre | he.ca.
majjā (n) | puṃ, strī | vacādirantaḥsārabhāge
śāṃra | śrama. | basthyaḥ guḍasra prabhāgai | saca
jānvasthipradhyagaḥ tasya kamma pūraṇam | “saho'sthuḥ
śuciraiva syāt sa majjā kathito budhaiḥ |” bhā.
pādadārauci. | “asthi yat svāgninā pakaṃ tasya
sāro bhaveddanaḥ | yaḥ sve davata pṛthagbhūtaḥ sa majjatyabhidhīyate ||” iti svarupam | majjasthānaṃ yathā-"sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantare sthitaḥ |”
28.0.2
bhā. | tṛtīyā medogharā nāma, medohi sarvvabhūtānāmudara sthamakhathiṣu mahatsu majjo bhavati
su.śā.4 ba. | asthisāre | audbhitra māṃśa
rā.ni.va.18 | guṇāḥ- "yasya yasya phalasyeha
vīryyaṃ bhavati yādṛśaṃ | tasya tasyaiva vīryeṇa
majjānamapi nirddiśet |” su.sū. 46tha. | majjaguṇāḥ- "bala śukrarasaśle ṣamamedomajjavivarddhanaḥ | majjā
viśeṣato'sthāñca balakṛt saṃhane hitaḥ ||” ca.
vātaghnī pittakaphabalakārī māṃsatulyagaṃbharūpā ca
kumbhīramahiṣamajjaguṇāḥ- madhurā vṛhaṇī valyā
ca | majjasaptaguṇī - prailasurālacca | rāj.
majjā (n) gatam | klī | kāṇḍabhagjhanāmāsthibhaṅgarauge | "asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānamunnadyati |” suni.15ca.
sajjājaḥ | puṃ | bhūmijagagūgulau | rā.ni.va.12
majjāmehaḥ | puṃ | majjagatapramehe | nidā.
majjārajāḥ | puṃ | guggulau | vai. nigha.
majjāvahasrotaḥ | puṃ | majjādhātuvāhinyāṃ
nāḍām | tasya mūlam asthīni sandhayaśca | ca.vi.
5ca.
mañjārasaḥ (sāraḥ) | puṃ | śakra | rā.ni.va.
18| saptalāyām | manasāviṭapasya | vai. nigha.
majjāsāram | klī | jātīphalai | rā.ni.va 12
majjikā | strī | lakṣaṇākande | vakastriyām
vai. nigha.
mañcakapatrī strī, klī | surapatraśām
mañcipatvam (lo) rā.ni.va.10 | guṇāḥtiktā uṣṇā pittalā viśaghnī kaphavātajvara kāsakṛmighnī | vai.nigha.
mañcakādhyakṣaḥ | puṃ | mañcikāyām | matkuṇe
rā.ni.va.18
mañcaram | klī | muktāyāṃ | śara. | tilakavace
śa.ra. | mañjayyāṃ | vikā.
mañjariḥ | puṃ | bañjūrthī | bhrama.
mañjaro (kāḥ) | strī, puṃ | gandhatulasyāṃ | pa.sū.
muktāyāṃ | tilakavṛkṣe | śa.ra. | tulasyāṃ | rā.ni.
28.0.3
va.18 | vetralatāyām | śamīkakṣyau | vai. nigha.
mañjaronamraḥ | puṃ | vetase | veta | rā.ni.
va.8
maṃñcā | strī | dantī | kāṃgyām | he.ca.
mañjiḥ (ñjī) | strī | mañjayyāṃ | vikā.
mañjiphalā | strī | kadalīvṛkṣe | vikā.
mañjiṣṭhaḥ (ṣṭhā, ṣṭhikā) | puṃ, strī | (Rubia
Indian madder. khamāsakhyātalatātathāśū
mañjiṣṭhā | pa.su. | hiṃ vas- mañjīṭha, jiṅgini
taṃ mañjiṣṭhaṭīṭī, tāmravallī | tā. mañjitṭhī | phā.
ranāsa | tanapaṇyauyāḥ, - raktayaṣṭiḥ vikāsā jiṅgiḥ
jiṅgī samaṅgā kālameṣikā maṇḍakapaṇṇī bhaṇḍirī
bhaṇḍī bhaṇḍīrī yaujanavallī maṇḍū kā latāyaṣṭiḥ
hemapuṣpī kāñcīrā kāñcīrī yaujanaparṇī kālameśrī kālā raktāṅgī bhaṇḍiḥ bhaṇḍinaḥ bhaṇḍikā
bhaṇḍītakī rasāgranī gandhorī vastaraṅginī harikhī
raktā gaurī yojanavallikā vidhrā rohiṇī ciyalatā cittā cilāṅgī jananī vijayā mañjūṣā raktayaṣṭikā caticī rāgāṅgī rāgāvyā kālabhañcikā
aruṇā jvaradantī kṣatā nāgakumārikā, bhaṇḍīralatikā vastrabhūṣaṇā | guṇāḥ - madhurā kaṣāyā
uṣṇā guruḥ vraṇamehajvaraśe phaviṣanetrarogaghnī ca
caulayoganī kaukṣī siṃhalī ceti tadbhedāḥ
etāḥ sarvvā vilīnena guṇairuttarā jñeyāḥ | rā.ni.
va.6 | sū.ci. 17 ca. | ca.da.vi.jva.ci.lākṣāditaile | "mañjiṣṭhā saindavāruṇyau |” pañcāghātakāmalāsu hitā mūlabītoviśīghanī ca | phala
yakṛdtoṣaharaṃ mūlaṃ carmavivarṇatāharaṃ tilakālakaghnañca | kasyidravyaguṇāḥ
mañjiṣṭhamehaḥ | lo | pittajanyaprameharauge | aba
raugī mañjiṣṭhīdakaprakāśaṃ mehati | su.ni. 6a.
mañjiṣṭhādyaghṛtam | klī | śarīravraṇādhikāre
28.0.4
ghṛtaṃ | "mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvvāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet | sarvveṣāmagnidagdhānāmetadropaṇamiṣyate ||”
rasa.ra.
mañjiṣṭhādyatailam | klī | kṣudraraugādhikāre
tailam | "mañjiṣṭhā madhukaṃ lākṣā mātuluṅgaṃ sayaṣṭikaṃ
kaṃ | karṣapramāṇaistaistu tailasya kuḍavaṃ pacet | ājaṃ
payastadviguṇaṃ śanairmṛdvagninā pacet | nīlikāpir̤akāvyaṅgānabhyaṅgādeva nāśayet ||” tilatailaṃ
28.48.1
śa.
kalkatthārtha- mañjiṣṭhā madhukapuṣpaṃ (maula phūla) lākṣā
(lāhā) mātuluṅgamūlaṃ (ṭobāmūla) yaṣṭimadhu pra.
2 to, chāgadugdha 1śa. | rasa.ra.
mañjugamanā | strī | haṃsāyām | rā.ni.va.18
mañjughoṣaḥ | puṃ | kapote | he.nigha. | [18
mañjupāṭhakaḥ | puṃ | śukapakṣiṇi | rā.ni.va.
mañjulaḥ | puṃ | jalaraṅka pakṣiṇi | me. | tittirapakṣiṇi | hariścandai | aṅgīravṛkṣe | vai.nigha.
klī | añjīre | ām̐khaur̤a| rāja. | strī | mañjiṣṭhāyām
mañjūṣā | strī | mañjiṣṭhāyāṃ | rā.ni.va.6
maṭṭa (ṅka) kaḥ | puṃ | śastraviśeṣe | māṃṅa ā
jaṭā.
maṭhaḥ | puṃ | saktanāmaka vaṭakākāra piṣṭakabhede
maṇiḥ (ṇī) | puṃ, strī | sphaṭikādiratne,
muktādau | vikā. | guṇāḥ- "maṇiratnaṃ saraṃ śīrta
kaṣāyaṃ svādu lekhanaṃ | cakṣuṣyañca .....|” rāj
bajāgalastane | me. | priyāmalayau | si.thī. mūcrcchāci. | aśrai, bhāge | bhā.ma.3bha.mūtrīkṛcchra.ci.
maṇivandhe | he.ca. | yonyagrabhāge | śa.ra.
maṇikaṇṭhaḥ | puṃ | cāsapakṣiṇi | vai.nigha.
maṇikānanam | klī | bhāne | kaṇṭhe | śa.ra.
maṇicchidrā | strī | maṃdāyāṃ | pa.su. | rā.
ni.va.5 | mahāmedāyām | majjāyām | vai.nigha.
ṛṣabhakauṣadhe | me. | [ va.16
maṇitārakaḥ | puṃ | sārasapakṣiṇi | rā.ni.
maṇituṇḍaḥ | puṃ | tṛṣāyām | vai.nigha.
maṇipūram | klī | āmāśayakuṇḍai
maṇibandhaḥ | puṃ | karamūle | hātera kajī
rā.ni.va.18 | bhā.mamūrau.ci.
maṇibhāvaraḥ | puṃ | sārasapakṣiṇi | vai.nigha.
maṇimantham | klī | saindhavalavaṇe | rā.ni.va.6
he. nigha. śvāsa.ci.śilāśayalehe
maṇimandiram | klī | suktāgṛhe | śiṃbhuka
vai.nigha.
maṇiratnam | klī | hīrake | he.nigha.
28.48.2
maṇirāga (ja) m | klī | hiṅgulai | rā.ni.
va.13
maṇḍirāmaḥ | puṃ | gandharasanānāmakacare
maṇḍivaraḥ | puṃ | hīrakakaṇī | hīṭara | bhā
maṇḍivojaḥ | puṃ | dār̤imadṛkṣe | rā.ni.va. 12
jīrake | vai.nigha.
maṇīcakam | klī | candrabattarīyau | chāṃni
jhuṃṇo | bhikā | puṃ | candrakāntamaṇau | vai. nigha.
matsyāṇḍapakṣiṇi | mācharāṃr̤ā pākhī | hārā.
maṇīvakam | klī | pṛṣṭhe | he.ca.
maṇṭapo | strī | cudropīdikāyāṃ | rā.ni.va.7
maṇṭūram | klo | maṇḍūre | madhūra | hai. nigha.
maṇḍaḥ (ktaḥ) | puṃ | vaṭakākārapiṣṭakaviśeṣe
hiṃ māṃr̤ā | yathā—“samittā madda yedājyaṃ jalenāpi
ca sannayet | cakṣṇāstu vaṭakānkṛtvā pacetsarpiṣi
naurasam | elā-lavaṅga-karpūra-maricāyaira laṅkate
majjayitvā sitāpāke tataścakraṃ samuddharet | ayamprakāraḥ saṃsiddho maṇḍa ityabhidhīyate ||” guṇāḥ“maṇḍastu vṛhaṇo hṛdyo balyaḥ sumadhuro guruḥ
pittānilaharo rucyo daurbhāgnaunāṃ supūjitaḥ ||”
rā.ni.va.17
maṇḍam | klo, puṃ | sāre | picche | daśāmadhyasare | mār̤a, phyera māṃr̤a| sro | mastuli | me.
maṇḍaḥ | puṃ | erakhavṛkṣe | pa.su. | yavādisādhitasikyakarahitadravaviśeṣe | makta, māṃr̤a
“sikthakairahito maṇḍaḥ | sa ca catugu ṇeguṇāmbusādhitaḥ siddhaḥ arthāt taṇḍulaparimāṇāpekṣayā
ūnaviṃśaguṇajale siddhaḥ | “maṇḍaścaturgu ṇaguṇe |”
ca.da.la.ci.| “jale caturgu ṇaguṇe taṇḍulānāṃ
catuṣpalaṃ | vipacecchrāvayenmaṇḍaḥ saktakau madhurī
laghuḥ | naure caturgu ṇaguṇe siddhau maṇḍasvasiṅgayakaḥ ||” pa.pra.2kha. | guṇāḥ- “taṇḍulānāṃ
sikyahīnā peyā cāgnipradīpanī | grāhiṇī
laghurautā ca pācanī vātalomano | dhātunāñcaiva
28.48.3
nār̤aunāṃ mṛdutvañca dar̤anmatā | tṛṣṇāmagrāsamaraupittātisārakaphadoṣā ||” vai. nigha. | aṇagujavārisiddhe maṇḍe | sa cāgnimāndyā hitaḥ | si.
yo. abhinā.vi. | guṇāḥ-“kṣudrodano balikṣivaudhanaśca prāṇapradaḥ śautitavardhanaśca | jvarāpahā rau
kaphapittahantā vāyu jayeddṣṭaguṇī hi maṇḍaḥ ||”
rāja.vapa. | bheke | cunake | śākabhede | me.
mastuli | sāre | picche | he.ca.
maṇḍakaḥ | puṃ | maṇḍa | jātaupuṣpavṛce | piṣṭakaviśeṣe | hiṃ māṃr̤ā | “vāriṇā komalāṅgalā
samitāṃ sādhu maīyet | hastacālanayā tasyā
ścotnoṃ samyaka prasārayet | adhau khaghaṭasyāṃ tāṃ
vistṛtāmrā cipetaciḥ| mṛdunā vahninā sādhyaḥ siddhau
maṇḍaka uccate || dugdhena sājyakhaṇḍena maṇḍakaṃ
bhakṣayennaraḥ | athavā siddhamāṃsena saptaśvavaṭakena
vā...||” guṇāḥ-“maṇḍako vṛhaṇo vṛṣyo balyo
rucikarau bhṛśaṃ | pāke'pi madhurau grāhau laghudoṣatrayāpahaḥ ||” bhā.| jītī - leṃcī
maṇḍanaḥ | puṃ | madhumādhabolatāyām | vai. nigha.
2śa graibulādicūī
maṇḍapaḥ | puṃ | mādhabolatāyām | vai.nigha.
maṇḍapā | strī | niṣpāvyāṃ | rā.ni.va. 16
maṇḍapārohaḥ | puṃ | mukhālī | rā.ni.va.7
maṇḍapo | strau | cudrapavopaudakyāṃ | kurumaṃja
bhūī | rā.ni.va.7
maṇḍayantaḥ | puṃ | vatre | uṇā.
maṇḍayantī | strau | nārthyām
maṇḍarau | sro | ghuīrikāyām | hārā.
maṇḍala(ka)m | klau | piṭakavaṇyastraglayukkacarmaroge | ḍhākā dāṃga | kauṭadīge | bhautapittarautau
rā.ni.va.20 | mā.ni. | nakhonāmagandhadravye
śa.ca.| puṃ | udaroroge | sarpabhede | dṛṣṭāṅge vraṇabandhabhede | “maṇḍalaṃ veṣṭanākāraṃ vidadhyāditi
28.48.4
lakṣaṇaṃ |” su.sū.180. | kukkure | bhikṣā
aṣṭacatvāriṃśaddivaseṣu
28.23
dina | “saṃkhyāñca
maṇḍalaṃ padyādarka niṣkāścayettataḥ |” arka.vi.
maṇḍalakuṣṭham | klī | saptamahākuṣṭhāntargatakuṣṭharogabhede | tallakṣaṇam, - “śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ
styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalaṃ | kṛcchra anyonyasaṃsṛktaṃ kuṣṭha' maṇḍalamucyate || mā.ni.
maṇḍalacchadā | strī | śuklapunarnavāyām
hai. nigha.
maṇḍalapatrikā | strī | raktapunarnavāyām
rā.ni.va.5 | [ su. kalpa.85.
maṇḍalapucchakaḥ | puṃ | tannāma kaprāyaścara kauṭe
maṇḍalamuktābhāk | puṃ | ānnārasa tira
khyātai icche | vai. nigha.
maṇḍalasabdhiḥ | puṃ | kaṇṭhahṛdayanetrakraumanār̤īṣu
maṇḍalākārasandhau | su.śā.50.
maṇḍalā | strau | kumārthyām | ghṛtakumārī
dūrdhvāyām | vai.nigha.
maṇḍalāgram | klī | maṇḍalamitrāyaṃ yasyeti
svanāmakhyātaṣaṅgalaśastraviśeṣe | lakṣaṇaṃ yathā—
“bar̤abhāge maṇḍalaṃ kṛttaṅka rasaṃsyānameva vā | maṇḍalāgrasya jānīyātpramāṇantu ṣaḍaṅga lama || su.sū.8ca.
ḍalhaṇaḥ
maṇḍalo (in) | puṃ | vaṭavṛce | rā.ni.va.11
sarpe | bhikā | gonasasarpe | rā.ni.va.18
kṛṣṇakakalāse | he.ca. | vir̤āle | śa.mā. | karkaṭe
bhaumasarpanānau | “saṃyā maṇḍalinī bhogāḥ maṇḍalai
viṃvidyaiścitāḥ | prāṃśavo mandagamanāḥ -||” vā.
u.36ṣa. | vai. nigha. | tad dvaṣṭāḥ - ādraśaṃkhavatsrava tamaṇḍala raktamaṇḍalacitramaṇḍalapṛṣatarīghrapṛṣamilindakagonasa-vṛddhagonasa-panasa-mahāpanasa vaiṇupravaka śisukababhu kaṣāya kaluṣapārāvatahastābhararucitrakaiyām̐ padāryati | taddaṣṭalacaṇamāha - maṇḍalivraṣṭasya prathame
vege raktaṃ duṣṭa' pītobhavati | tena ca pītāṅgatā
dāhaśca | dvitīye tṛṣṇāḥ | tṛtīye daṃśaparikle dādayaḥ
caturthe jvaro dāhaśca | pañcame sarvvaśarīradāhaśca
bhavati | vā.u.36cca. | strau (lī) | dūrkhāyāṃ
hārā. | ghṛtakumāyyaryām | gur̤a ghyām | vai. nigha.
maṇḍā | strau | meyikāyāṃ | pa.su. | madye | hārā.
āmalakyām | me.
maṇḍūkaḥ | puṃ | meke | bhyām̐ṅa | sa ṣaḍvidhaḥkṛṣṇa sāra-kuruka-harita-rakta-yavavarṇābha-bhrakuṭīkoṭikā iti | taddaṃśe daṃśakaṇḍūḥ potaphenāgamaṃśca
su. kalpa. 8ca. | pṛthuśimbaśvoṇākavṛce | var̤a
śauṃṭāṅgonāṃgauha | rā.ni.va.6 | puṣkarokaṭace
śūkariṣṭrā | vai. nigha. | maṇḍakaparyyām | thūlakūr̤i,
bheya.ca.pi.ci.cudhātatauguvyām | anyasya surasalapraddeśe | ja.da.
maṇḍūkatā (tāpaḥ) | strī, puṃ | aśvasya
pādarogaviśeṣe | lakṣaṇaṃ yathā- “maṇḍūkatāpo
maṇḍūkyāṃ prathenāśvasya jāyate | abhighātasamutyena
daṣṭakaṃdū makena ca ||” ja.da. 39ca.
maṇḍūkaparṇaḥ | puṃ | śroṣākavṛkṣe | ama.
pāṭalādṛkṣe | vai.nigha. | śrīvṛkṣe | me.
maṇḍūkaparṇī | strī | (Hidrocotyle Asikhyātaśāke | thāṃnakūrr̤i, thūlakani | hiṃ khulakhur̤i, brahmamākhū kau | deṃ maṇḍa kañcamī | tā.
valloraukairau | vam brakṣī | “tatapayyaryāyāḥ - bhekaparṇau bheko mūlaparṇau maṇḍūkaparṇikā maṇḍūka
parṇinī brahmamaṇḍūkikā maṇḍa ko lāṣṭrī divyā
mahauṣadhī | rā.ni.va.22 | guṇebrāṃddhīsadṛśau
guṇāḥ-kāsaghnau svādupārakasā himā ca | rāja.
3pa. | bhaiṣa | mahābhavaktā | asya paca' kuṣṭhaṃ
upadraṃśe ca paramahitaṃ | carmaroge nār̤īvraṇe ca
hitam | dṛr̤hakaṇam | sañjivāyā | rā.ni.va.6
23 | ca.sū.4ca. | ādityabhaktāyām | rā.ni.va.
4
28.23-2.1
pṛthuśimbasyoṇākavṛce | var̤a soṭā
tyāṃgā gāṃcha | rā.ni.va.5 | śālapaṇīm | pāṭalāyām | vai. nigha. | brāhmāyāṃ | uktau śāka | bhā.
u. rasāyane | “maṇḍa kapaṇrṇyāḥ kharasaḥ | tadrabhāve
makṣiptā grāhyā |” brāhmībhede | su.ci.60.
maṇḍukamātā | strau | brāhmocupe | brāṃjhośāṃka | rā.ni.va.5
maṇḍukā | strī | maciṣṭhāyāṃ | śa.mā. | maṇḍūkapaṇyām | bhūlakūṃr̤i | pa.su. | ādityabhaktāyāṃ
har̤ahar̤iyā | rā.ni.va.7
maṇḍūkī | strī | maṇḍa kapaṇyām | thūlakūr̤i
ra.mā. | ādityabhaktāyāṃ | rā.ni.va.4 | brāhmaucupe | rā.ni.va.5 | jalamuktau | su.ci.1ca.
aśvasya khuratalabhāge | ja.da.2ca. | bhekapattrāṃ
maṇḍūram | klī, puṃ | lohamale | madhūra
tatyayyaryāyāḥ,- śiṅganaṃ śūlaghātanaṃ lauhamalaṃ
lauhacūṇaṃ kiṭṭaṃ cagomalaṃ lauhajaṃ kṛṣṇacūrṇaṃ loṣṭra
pa.su. | asya māraṇavidhiḥ- “aṣṭāhārairadhamet kiṭṭaṃ
lauhajaṃ tadgavāṃ jalaiḥ | siñcettaprataptañca sapravāraṃ
punaḥ punaḥ | cūrṇayitvā tataḥ kāryediṃ guṇaistriphalīhvaiḥ | āloḍā bharjayettakrau maṇḍara jāyate varam
yallohe yadguṇāḥ proktāstatkiṭṭe cāpi tadguṇāḥ
ato'nuktamaṃ kiṭṭa' ma jñāśautivārdhikam
badhanaṃ ṣaṣṭivarṣīyaṃ tatau hīnaṃ viṣopamam ||” rasa.
ci.7ca.
maṇḍūravaṭakaḥ | puṃ | pāṇḍuroge auṣadham
“triphalā mustamaṃ mustaṃ vir̤aṅgaṃ cavyacitrako | dāvoṃ
tvak mākṣiko dhātuḥ granthiko devadāru ca | etāniṣpakvin bhānunā cūrṇīn kuryyāt pṛthak
tathā | maṇḍūraṃ dviguṇaṃ cūrṇāt gugguluṃ samanvintaṃ
gomūtrai'ṅguṇī paktā tanmi statpraṇikṣipet | udumbarasamān kṛtvā vaṭakāṃstān yathāgninā | upayuñjīta
takreṇa... |” ca.ci. 20a.
28.23-2.2
mataṅga(rā)jaḥ | puṃ | hastini | ama.
matiḥ | strī | buddhau | ama. | icchāyām | me.
śākaviśeṣe | śabdakalpe ajayapālaḥ
matidā | strī | priyaṅkauvṛṣe | rā.ni.4.1
jyotiṣmatīlatāyām | rā.ni.4.3
mativibhraṃśaḥ | puṃ | buddhibaikalye | śa.ra.
mativibhrāntiḥ | puṃ | unmādaroge | rā.
ni.8.20 :
maktaḥ | puṃ | saktuyau | chātreopāṃkā | śa.ma.
matkaraṇam | klī | īhe
maktaṇaḥ | puṃ | kauṭabhede | chātreopāṃkā | rā.
ni.7.16 | nārikele | asamañjasapace | me.
mahiṣe | vai.nighna. | khī | kaisarahitalodhīno
śa.ra.
[ śa.mā.
maktuṇāriḥ | puṃ | śaṇavṛkṣe | ahārtho | mikki
mattaḥ | puṃ | dhustūravṛkṣe | rā.ni.2.10 | kokile
mahiṣe | rā.ni.8. 1 | vi | unmatte
mattakāśino | strī | unmattastriyāṃ | ama.
mattakrośaḥ | puṃ | hastini | śa.mā.
mattavāraṇam | klī | pūgaphalacūrṇe | śa.mā.
vṛndadañcavatī | kuṃmaduvṛkṣava devar̤ā | me. | puṃ
mattahastini
mattā | strī | sadye | rā.ni.7.14 | vijayāyām
mikki | vai.nigha.
mattārakhyaḥ | puṃ | kokile | vai.nigha.
matsyaḥ (tsyaḥ) | puṃ | jalacarabhede | nāhu
tatparyyāyā,---pṛyurīmā, jhaṣaḥ bhāvaḥ maunaḥ vaṃsāriṇaḥ calaśaḥ visoraḥ śakano śalkalī ātvāmo
sambaraḥ mūkaḥ jaleśayaḥ kāśakau śalkī matsaḥ
animiṣaḥ sthirajihmaḥ vāricaraḥ valkalan gaṅgo
aṇḍajaḥ jalavandhuḥ | te bahuvidhā nānājātauyāśca
yathā---“rohito magarī bhīrukaubaṅgau varvarastathā
ṅgāgalo raktamatsyauśca bhakṣiya cilicimaḥ | vātuśaḥ
khalamosā ca jñeyā gabhaiṣiṇāhayaḥ |' teṣāṃ viśeṣāḥ
matsaga(gha)raṭṭaḥ | puṃ | satmā śalkau | samastyavyañjanabhede | māchera ghaṣṭe | śa.ca. See matsagaḥ
28.23-2.3
matsaraḥ | puṃ | makṣikāyāṃ | cikkā
matsyakālo (cho) | strī | upīdikāyām
vai.nighna.
[ jaṭā,
matsyagandhā | strī | jalapippalyāṃ | rā.ni.8.4
matsyagandhiḥ | strī | matsyākhyām | aśau
bhāṃka | (jñā) | gukanāsāyām | vai.nigha.
matsyagarbhaḥ | puṃ | matsyāṇḍe
matsyaghaṇṭaḥ | puṃ | vyañjanaviśeṣe | māṃchera
ghaṇṭe | śa.ca. | See matsagaḥ
matsyagiṇḍakā (khaṇḍo) | strī | gur̤akṛtamiṣṭadravyabhede | michiri, na̍vād | śarkarāyāṃ | rā.ni.
7.14 | madigur̤e | “dṛco raso yaḥ saṃpako
ghanaḥ kiñcidravānvitaḥ | mandaṃ yat syandate tasmāt
tanmatyāṇḍo nigayate |” guṇāḥ-“matsyaṇḍī
bhedinī balyā laghvī pittānilāpahā | madhurā
vṛṃhaṇī haśyā raktadoṣāncahā smṛtā ||” bhā.
matsyaṇḍikā-khaṇḍaśarkarā-vimalajātā uttarottaraṃ
śītasnigdhagurumadhuratarā bhavanti | su.sū.45a.
matsyaṇḍaphalitam | klī | khaṭīśarkarāyām
vai.nigha.
matsyanāgakaḥ (nāśanaḥ) | puṃ | matsyaraṅga
pakṣiṇi | māṃcharāṅgā pākhī | kurarapakṣiṇi
cikkā. | vai,ca.
matsyapittam | klī | maunapitte | māṃchera
pitta | tacchuddhiḥ-“matsyarāṃdipice saṃśupyaṃ nimbadrārvairvibhāvitaṃ | dināntaṃ śuddhimrāyati satya
guruvaco yathā ||” śā,kau.
matsyapittā | strī | kaṭurohiṇyāṃ | kaṭukau
rā.ni.7.6
matsyapuṭapākaḥ | puṃ | puṭena makyapākabhede
tatsādhanaṃ dagdhamatsagutyameva
matsyabhittā | strī | kaṭukyām | kaṭukau
rā.ni.7.6
matsyabhedino | strī | kaṭukāyā | rā.ni.7.6
matsyaraṅgaḥ (ṅgaḥ, kaḥ) | puṃ | nalakāke
māṃcharāṅgā | dvārā.
matsyarājaḥ | puṃ | rohitamatsye | vikko
28.23-2.4
“huṅgaro rohitaḥ śreṣṭho matsayaśca viśiṣataḥ | asyārāja iti prottaḥ |” rasa ci.2ca
matsyarkaḥ | puṃ | śapharīmatsye | cū.śā.datta.
matsyalam | klī | matsyasaṃvṛttavyañjane
matsyavinnā | strī | kaṭukāyām
matsyavedhano | strī | maunaraṅgau | māṃcharāṅgā
jaṭā. | var̤iśe | śa.ra.
matsyaśakalam | klī | mīnaśalke | matsacarkāṇi | bhā.ma.śasta.ci. | strī | kaṭukyā
bhā.ma.1bha.cittabhama.jva.ci. | “madīkāsaradākṣamatsyaśakalā |”
matsyasaṅghātaḥ | puṃ | matsyasamūhe
matsyasantānikaḥ | puṃ | matsyavyañjanabhede
yathā-“dambhai'ṅgāri salavaṇau viṃgavārairupuskṛtaḥ
sārdrakaḥ kaṭutailena matsyasantānikī bhavet ||”
śa.ca.
matsyā | strī | kaṭukyām | vai.nigha.
matsyāṅgo | strī | gaṇḍadūrvvāyām | rā.ni.7.8
hilamocikāyāṃ | śṭikṣi | vikkā.
matsyāṇḍam | klī | maunāṇḍe | māṃchera ḍima
guṇāḥ--“matsyaḍūrmokhagāṇā'ni svādūvāśaukarāṇi
ca | kaṭupākāni rucyāni vātaghne 'śakarāṇi ca ||”
rājña.2pa.
matsyāṇḍo | strī | śarkarābhede | khaur̤a gur̤a
matsyādanī | strī | jalapippalyāṃ | rā.ni.7.
4| mūrcchālāyām | matsyānthāyām | śṭika
kākamācyām | gaṇḍadūrvvāyām | maṇḍūkyām
rā.ni.7.23
[ vikkā.
matsyāśanaḥ | puṃ | matsyaraṅge | māṃcharāṅgā
matsyāccakam | klī | brāhmayām | patāṅgacandane
bhā.ma.4bha,vāla,ci. | “matsyākṣakaṃ śaṅkhapuṣpī
su.śā.10a. | patrūre | vā.u.39a.
matsyācikā | strī | gaṇḍadūrvvāyām | vai.nigha.
matsyācī | strī | hilamocikāyāṃ | śṭikaśāka | hiṃ maīcchī, makariyā | maṃ jalabrāhmī
ra.mā. | vikkā. | somalatāviśeṣe | guṇāḥśītalā rucyā kaphadyathagnī ca | rā.ni.7.5
28.23-2.5
“matsyācī | grāhiṇī śītā kuṣṭhapittakaphāpahājit
anusnigdhā kaṣāyā ca svādī kaṭuvipākinī ||”
bhā.pu.va. | śākabhāyāṃ | rā.ni.7.4 | gaṇḍadūrvvāyāṃ | rā.ni.7.8
matsyī
matsyodanam
mathaḥ (naḥ)
mathitam
mathurānārthaḥ
madaḥ
madakaṭaḥ
madakaraḥ
madakāri
madakladadrumaḥ
madagandhaḥ
madagamanaḥ
madaghnī
madadruḥ
madanaḥ (kaḥ)
madanakākuravaḥ
madanakodravaḥ
madanapāṭhakaḥ
madanaphalam
madanamañjarī
madanamṛgaḥ
madanamodakaḥ
madanamodanau
madanamohanaḥ
madanaripuḥ
madanaśalākā
madana(śā)sārikā
madanā
madanāṅkuśaḥ
madanātha(ka) jaḥ
madanāyudham
madanālayaḥ
madanāṅgaḥ
madanau
madanoyahaituḥ
madanoyā| strī | lalitāvṛce| vai.nigha.
madanecchāphalaḥ | puṃ | āmravṛce | āmagācha
rā.ni.va.11
madabhañjinī | strī | śatamūlyām | śa.ca.
madamattaḥ | puṃ | mahākarañjavṛkṣe | vai.nigha.
madamādinī | strī | koṅgaścadeśī gandhakāronāmaprasiddhe puṣpavṛcce | rā.ni.va.10
madayantikā (ntī) | strī | navamallikāyāṃ
kām̐ṭhamallika | ra.mā.| tripuramalikāyāṃ | pa.mu.
maiṣa. cundarau.ci. mahānolataile | ca.da.ra.pi.ca.
vā.ci.27.
madayitnu | klo | madye | me.
madarāgaḥ | puṃ | kukuṭapaciṇi
madarogaḥ | puṃ | madātyayaroge | rā.ni.va.20
madvyādhiḥ | puṃ | pānātyayaroge | rā.ni.va.
20 | See madāsaṅga.
madaśākaḥ | puṃ | upodikāyām | rā.ni.va.7
madaśīṇḍaḥ | puṃ | jātīphalavṛkṣe | vai.nigha.
madasāraḥ | puṃ | vūlavṛce | rā.ni.va.9.
madasthānam | klī | surāpānasthāne | trikā.
madahastinikāḥ (nī) | puṃ | mahākarañjavṛce
ḍahara karañja | rā.ni.va.9
madahetuḥ | puṃ | dhātakovṛce| vaidyakaṃ
28.23-2.6
madā | stro | dhātakovṛkṣe| vai.nigha.a.sā.ci.
pṛṣṭhaucūrṇe, kuṭajacūrṇe | aṅgopavicāḍādicūrṇe
kastūryām | mṛganābhi | ci.kra.ru.pradara.ci.
madākhyaḥ | puṃ | tālavṛce | kadambavṛce | rā.
ni.va.9 | āmravṛce | rā.ni.va.11 | strī
lohivabhiṇṭāyām | raktabhām̐ṭi | śa.ca.
madātaṅgaḥ (tyayaḥ)| puṃ | pānātyayaroge
tasya nidānādikaṃ yathā—“ye viṣasya guṇāḥ
proktāste'pi madye pratiṣṭhitāḥ| tena mithyopayuktena
bhavatyugro madātyayaḥ| kintu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ
tathā smṛtam | ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ yathā
smṛtam | prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadyuktyā nintyasūnū | viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam
vidhinā mātrayā kāle hitairannai ryathāvalam| prahṛṣṭo
yaḥ pivenmadyaṃ tasya syādamṛtopamam | snigdhai sadannai -
madādyā strī | raktabhiṇḍauvṛce
madākṣaraḥ | puṃ | mattahastini
madāraḥ | puṃ | śūkare | śvaganābhau | vai.nigha.
gaje | viśva.
madāmaṃdaḥ | puṃ | phalikamatsye, rājaśaivamatsye
phūlūhe māch | trikā.
madālāpo (rāgo) (in) | puṃ | kokile
śa.nāṃ .
madāndhaḥ | puṃ | kastūryyāṃ | mṛganābhi | cikā.
madiraḥ | puṃ | raktakhadire | śa.ca. | mattakhañjane
śa.ra.
madirā | strī | madyasāmānye | rā.ni.va.14
tatparyyāyāḥ, —halipriyā hālā parisra tā
varuṇālajā gadyottamā prasannā irā kādambarī
kaśyaṃ madyaṃ prasannā makṣikā kapiśro gandhamādinī
mādhavo kattīthaṃ madaḥ kāpiśāyanaṃ kapiśikā
vāruṇo mattā sītā capalā kāminīpriyā
madagandhā mādhvīkaṃ madhu sandhānaṃ āsavaḥ amṛtā
baurā medhāvī madanī supavitrā manojñā vidhātā
mādano halī sarakaḥ guṇāriṣṭa mudhulikā
28.23-2.7
madotkaṭā mahānandā saudhuḥ maireyaṃ vanavallabhā
kāraṇaṃ tattvaṃ madiṣṭā parimṛtā kalpa' sādhurasā
guhyā kṣāraharaṃ mākrīkaṃ madanā daivasṛṣṭā kāpiśaṃ
madijā | guṇāḥ—“hikkāśvāsapratiśyāvakāsavarcograharucau | bandhānāhavivandheṣu vātaghnī madirā
hitā ||” ca.sū.27a. | See madyam | mattakhañjanapaciṇi
madirāsakhaḥ (vaḥ) | puṃ | āmravṛce | jaṭā.
madiṣṭhā | strī | madye | he.ca.
madotkaṭaḥ | puṃ | mattagaje | kapote | vai.nigha.
madotkaṭā | strī | madye | rā.ni.va.14
mādhavīkṣuprāyām | vai.nigha.| atasīcupe | tina
gām̐cha | rā.ni.va.16 | ahalyāṃ | rām̐gūr̤a | mada.
madodrekaḥ | puṃ | madāndhinvaḥ| ṣām̐r̤ā nidha
rā.ni.va.9
madodayā | strī | nāvyām
madguḥ | puṃ | jalakāke | pām̐naṭokor̤ī | ca.sū.
27a | plavajātīyapaciviśeṣe, makararaṅge
mācharām̐ṅā | guṇāḥ-vātaghnaḥ snigdhaḥ sṛṣṭamalaḥ
uṣṇaḥ raktapittaharaḥ himaśca| rāja.3pa.
madgumūṣikaḥ | puṃ | vṛkṣamarkaṭe, parṇamṛgī
su.sū.46a.
madguraḥ (kaḥ) | puṃ | matsyabhede | māśura
mācha | tanmāṃsaguṇāḥ-madhuraṃ snigdhaṃ vṛṃyāhi śukrakaraṃ guru ca | rāja. | śa.ra.
madguraso | strī | śaṅgomatsye | śir̤ī mācha
śa.ra. | See śaṅgomatsyaḥ
madyam | klī | taralamādakadravyaviśeṣe | madya
hiṃ dārū | madyasāmānyaguṇāḥ-madhurānnaṃ kaphavātaghnaṃ balakaraṃ kāntikaracca | madyaṃ vividhaṃ gaur̤ī
mādhvī paiṣṭī ceti tāni madyasaṃjñāni | anyacca
saugandhikādidravyāntarayogena vividhaṃ bhavati | anye
tu teṣāṃ dvādaśa bhedānāhuḥ | tāni saṃcāpi
gaur̤āmiśra vāntarbhavantīti na pṛthaguktam | rā.ni.
va.14 | viśeṣāḥ svasvaparyyāyeṣu jñayāḥ | “gaur̤ī
28.23-2.8
mādhvī tathā paiṣṭī trividhāḥ kathitāsurā | iti
cāturvidhā jñeyāḥ surājñāsāṃ prabhedakāḥ | bhedena
dvādaśa proktāḥ surāḥ śauvorakā rasaiḥ | śrīśuṇṭī
ca mantrāṇḍī gur̤ana prabhavastvayaḥ | mādhvīkaṃ mādhukaṃ
mādhvaṃ madyanā saṃyutāḥ surāḥ| paiṣṭījariṣṭakhāsaktu
taṇḍulaprabhavastvayaḥ| mṛhaukārasavanbhū tāḥ tālamāṅgasasambhavāḥ | niryāsāḥ sā tu vijñeyā tāsāṃ
asti guṇāguṇān ||” caci.29ca. | navaṃ madyaṃ
ajātarasaprasādama natikrāntasaṃvatsaraṃ sarvvavikārajanakaṃ vātādijanakañca | “dvijaiḥ slobhistu nagrāhya' yadyapyuñjoṣathainyutam |” rā.ni.va.14 | “navaṃ
madyamabhiṣyandi guru vātādikopanaṃ | aniṣṭagandhaṃ
virasamahṛdyaśca vidāhi ca |” iti navaṃ madyam
“cirasthitaṃ jātatsaṃ dīpanaṃ kaphavātajit | rucyaṃ
prasannaṃ surabhi madyaṃ sevyaṃ madāvaham ||” iti
purāṇaṃ | “tasyānikaprakārasya madyasya rasavīryyataḥ
saukṣmādaukṣyācca taikṣṇyācca vikāditvācca vaṅginā
sametya hṛdayaṃ prāpya dhamanīrūrddhamāgatam | vicaubhyendriyacetāṃsi voryaṃ madayate'cirāt ||” caturaśrītiririti carakaḥ | tadyonayo nava, dhānyaphalamūlasārapuṣpakāṇḍapatratvaco bhavantyāsavayonayaḥ śarkarā
ceti | tāścacaturaśītividhā hitakarā cāsavā
jāyante, yathā-phalajāḥ ṣaḍ viṃśatiḥ, mūlajā
ekādaśa, sārajā viṃśatiḥ, puṣpajā dvau, kāṇḍajāḥ
catvāraḥ, latvagjāścatvāraḥ, śarkarājātaścaikaḥ,
dhānyajāśca ṣaṭ | iti | ca.sū.25a. | tatrādhane
jalādidānavicāraḥ—“āsavādiṣu sādhyeṣu hāviṃśadguṇasammatam | khadirādeḥ pratipalaṃ bālabhāhaścikitsakāḥ || aṣṭāvaśiṣṭitaṃ kṛtvā gur̤aṃ kvāthasamaṃ
28.23-2.9
kṣipet | prapurāṇo gur̤o deyaḥ kaphaśāmirato'nyathā ||” iti | “kvāthadravyasya bāhulyādudakaṃ
svalpameva ca | samyakpākaṃ na gacchanti hīnavīryāstu
kevalam || kvāthyadravya ghaṭasamaṃ jalaṃ dattvaṭaṃ kṣipet
niṣkāthya pādaśeṣantu gur̤a sārddhaṃ ghaṭaṃ nyaset
vimṛśya sañcitaṃ yacca tadāsavanitīritam |” ityasuśrutaḥ | “vinā kvāthena sandhānamāsavaḥ procyate
kila | gur̤aṃ kvāthauṣadhasamaṃ jalaṃ cāpi caturguṇam
āsavāriṣṭamaryeṣu plāvyāpya dadyāṃśakaḥ | caudraśca
gur̤apādīnaṃ prayoktavya' bhiṣaktamaiḥ | ariṣṭeṣu ca
sarveṣu droṇe palaśataṃ gur̤am | cirasthāyiṣvariṣṭeṣu
dviguṇaṃ gur̤amāvapet || anuktamānāriṣṭeṣu drave
droṇe gur̤āttulā | caudraṃ kṣipedgur̤asyārddhaṃ pralepastu
daśāṃśikaḥ | taccirṇeṣu ca dravyā mātrā 'rddhaśatā
budhaiḥ | āsavāriṣṭayoryatra na gaṇo labhyate tadā
ekaviṃśaśataṃ kṛtvā dāpayella lḍaye ||” iti
gaupuraḥ| “yathā yathā ślakṣṇatvaṃ virasaṃ palalaṃ
bhavet | tathā tathā gur̤aṃ deyaṃ hyadhikaṃ sammadāyataḥ
yathā tathā bhavedanna kṣāro bahutaraḥ śubhaḥ | bahulaṃ
daśamūlādau bavvalambadarādikam || sāvadyārtha
pradātavya nāsavādau kadācana | ślakṣṇo'pi ca
prakhyātaṃ dhātakīkusumaṃ kṣipet || sāvadyārtheṣu sarvveṣu
madhukūpavivarjitaṃ | kuśena śirasaḥ pīr̤ā charddiḥ
pūyaścajāyate || ariṣṭāsavayormātrā proktāmaṅkuḍavānvitā | yathā yathā śṛta madyaṃ mātrā cālpā tathā
tathā ||” bhadraśaunakaḥ
[vai. nighna.
madyagandhaḥ | puṃ | vakulavṛkṣe | strī | kadambavṛkṣe
madyadohadaḥ | puṃ | vakulavṛkṣe | vai. nighna
madyadrumaḥ | puṃ | kīṅkaṇadeśaprasiddhe mār̤avṛkṣe
rā.ni.va.8
28.23-2.10
madyānityaḥ | tri | nityaṃ madyapānaśīle | ca.
madyapaṅgaḥ | puṃ | maidake | madyera meyā | he.ca.
madyapāśanam | klī | pipāsājanakadravye
vai.nighna. | pānairucakramañcadravyaṃ | chachi | he.ca.
madyapuṣpā (ṣpī) | strī | dhātakīvṛkṣe | rāṃ.
ni.va.6
madyamaṇḍaḥ | puṃ | madyaphene, surāmaṇḍe | madyera
phenā | ama.
madyayoniḥ | strī | sajjavṛkṣe | śālagām̐cha
vai. nighna.
madyavāsino | strī | dhātakīvṛkṣe | dhāīphūla
gām̐cha | ra. mā.
madyavojam | klī | bahudravyakṛtasurāvoje | vākara
iti līke | he.ca.
madyaśreṣṭham | klī | drākṣāsurāyām | vai. nighna.
madyasandhānam | klī | surāniṣkāśanārthaṃ phalavaṃśāṅkurādīnāṃ sucirasaṃsthāpane | he.ca.
madyahetuḥ | puṃ | dhātakīvṛkṣe | vai.nighna.
madyāmodaḥ | puṃ | vakulavṛkṣe | rā.ni.va.10
madyottamam | klī | mākṣaukasurāyāṃ | vai. nighna.
madhu | klī | (Mel.) Honey. puṣparase
makṣu, maū | pa.su. | hiṃ tā. sahada. madha | taiṃ
tele | satparyyāyaḥ,–caudra mākṣika' mācaukaṃ
kusumāsavaṃ puṣyāsavaṃ pavitra vita puṣparasāhvayaṃ
mākṣaukaṃ sāraghaṃ makṣikāvāntaṃ bhṛṅgavāntaṃ puṣparasodbhavam | guṇāḥ-madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūcaṃ
śītamagnidīpanaṃ varṇyaṃ laghu sukumāraṃ lekhanaṃ
hṛdyaṃ sandhānaṃ śodhanaṃ ropaṇaṃ vājīkaraṇaṃ saṃgrāddhi
cakṣuḥprasādana sūkṣmāvaṃgānusāri pittaśle ṣamedomihahikkā-śvāsa kāsātisāra-cchaddi-tṛṣṇā-kṛmi-viṣapraśamanaṃ hlādi vidoṣaghnañca | tattu laghutvāt kaphannaṃ
paucchilyānmādhuryāt kaṣāyabhāvācca vātapittaghnam
su.sū.45a. | ṣaṭvidhā madhujātiḥ, tadyathāmākṣikaṃ bhrāmaraṃ caudra pauttikaṃ chātrakam ardhya
28.23-2.11
audālakaṃ dālakamiti | rā.ni.va.14 | eṣāṃ
viśeṣāḥ paryāyeṣu draṣṭavyāḥ | tacca navaṃ purātanañceti
dvidhā | tayornavaṃ madhu ślaiauvyakaraṃ nātiśleṣmalam
purātanañca tat sthaulyaghnaṃ grāhi ca | pakkaṃ tata
tridoṣaghnaṃ vividharoga-jāḍyāgnikārigandhaṃ baladaṃ
buddhidhairyyavardhanaṃ vīryyavardhanañca | āmaṃ tat grāmyagandhavātarogapittadāhanāśanaṃ vātajananaṃ śrīyajananaṃ
acchedanañcetyādya bhavati | tathā madhu sanmānadravyaropaṇādiṣu sādhāraṇaṃguṇaṃ dvitam | apica bāmaṃ
madhu uṣṇadravyaiḥ saha uṣṇakāle vā svayamaṣṇa
bahukālasthitaṃ viṣavat tāpajanakaṃ bhavati | yanmadhu
kīṭādiyusamanvaṃ paryuṣitaṃ tahūdhaṃ śauyaṃm | yattu
sarpīṣārtta badaśāyanahīyagīyya' nirdoṣañca | rā.ni.
va. 14 | madhau | madhuyaṣṭyāṃ | yaṣṭimadhu | rā.ni.va.
21 | ca.sū.2a. | vai. nighna.sudarśanacūrṇa | jale
dugdhe | viṣva | mitarase | a.ra.
madhuḥ | puṃ | madhunakṣatre | maula gām̐cha | vasantakāle | caitramāsi | me. | aśokavṛkṣe | he.ca.
yaṣṭimadhuni | rā.ni.va.6 | strī | jovantīvṛkṣe
ama.
madhukam | klī | yaṣṭimadhuni | taya dvividhaṃ
sthalabrānūṣabhedena banamādiprativarṣoviśeṣeṇa ca
ca.sū.2a. | var̤oyaṭimadhuka | rā.ni va.6 | ṣa.sū.
4a. | vai. nighna.vya.ci.saṅgādyāvāditele | vā.sū.
15a.śodhanapra-macanādika.balvaśādiva. mayoge|diva.
8.da.pi.vya.ci.sāvanādyāditha.sā.vya.ci.sukhādyagandhe
ba.pū.4a.sammātīrthe kaṣṭhāyane | ve.nica.vya.ci.
kamdanambātīle | yabahe | maṣṭhā | .. | puṃ
madhukavṛce | maula gām̐cha | ra.mā.su.sū.38a. adhovāhī | jovaḍe | rā.ni.va.5 | pakṣiviśeṣe
yaṣṭimadhuvṛce | viṣa.
28.23-2.12
madhukaṇṭā | strī | nambūricāvṛkṣām | ve.nica.
madhukaṇṭhaḥ | puṃ | kokile | trikā.
madhukandaḥ | puṃ | cālukakande | vai. nighna.
madhukaraḥ | puṃ | madhurājakṣīre | caṃpāmāgai
he.nighna | amarakośe | ma.mā. | amare | ṣama.
madhukarapriyaḥ | puṃ | cāmavṛkṣe | rā.ni.va.11
madhukarkaṭikā (ṭī) | strī | (Citrus
acida. ) madhuravojapūravṛkṣe | miṣṭenevu
hiṃ madhuākakar̤ī, maukuṭī | tatparyāyau, - kumbhā
madhukarkaṭikā | guṇāḥ- śītalā raktapittaharā
guruśca | tanmṛlaṃ viṣṭambhigrāhyaṃ karthaśodhanañca | mada.
va.6 | “madhukarkaṭikā svādī rocano śītalā
guruḥ | raktapittakṣayaśvāsakāsahikkāmavāpahā ||”
bhā.pū.1bha.phāla.va. | madhukakarkaṭīvṛkṣe | rā.ni.
va.11
madhukasāraḥ | puṃ | gur̤apuṣpadracasāre | maulera
āṃṭhā | vai. nighna. supūne'vya.ci.
madhu(dhū)kasurā | strī | madhūkasadye | mauyānra
mada | guṇāḥ- “vātapittakaraṃ rūcaṃ kaṣāyaṃ viśadaṃ
guru | ślaiṣmaṃ bhedanaṃ grāhi mṛṣakasyūviro'rttinut |”
haviḥ 18a.
madhukā | strī | yaṣṭimadhuni | pa.su. | latābhide
gur̤a śām | me. | mathuranimbuvṛkṣe | ve.nighna.
ṛṇakaṅka nyām | he.ca. | madhuparṇīlatā | kṣīrikāthām
madhukādiḥ | puṃ | viṣamajvare kaṣāyamede
"madhūkaṃ candanaṃ mustaṃ dhātrī dhātyamṛṇaurakaṃ | chidnodbhavaṃ paṭolañca kvāthaḥ sarṣamuśarkaraḥ | jvaramaṭavidhe
hanti...||” bhaiṣajya, ci.
madhukādiṣṭatam | klī | kāsādhikāre ghṛtam
gavyaghṛtaṃ 4 śa. | kāthārtha - yaṣṭimadhu 8 pa.
drākṣā 16 pa. | pākārtha – jalaṃ 16 śa, cau. 4 śa.
kalkārtha - pippalī 8 pa. | pākasiddhau avatāryya
śīte madhunaḥ śarkarāyāśca pra. 8 pa. prakṣipyam
28.23-2.13
ghṛta 4 śa. | kāthārtha - yaṣṭimadhu 4pa. drākṣā
17 pa. | pākārtha-jalaṃ 17 śa. kṣī. 4 śa.
kalkārthaṃ-pippala 4 pa. | pārka śeṣa haīle
madhu 4 pa. śarkarā 4 pa. prakṣepa dibe
madhukāśrayaḥ | puṃ | madhūcchiṣṭe | mema
vai. nighna.
madhukāṣṭhaḥ | puṃ | madhūkavṛkṣe | maula bāṃi
vai. nighna.
madhukurkaṭikā (ṭī) | strī | mātuluṅgavṛce,
jambaurabhede | mahara iti bhāṣā | tatparyyāyāḥ, -
mātuluṅgā sugandhā girijā pūtipuṣpikā badyasvā
devadūtī | guṇāḥ- “madhukukuṭikā śautā śleṣmastyālaprasādinī | rucyā svādurguruḥ snigdhā bātapittavināśinī |” rāja.1pa.
madhukṛt | strī | madhumakṣikāyām | he.ca.
madhukeśalaḥ | puṃ | bhramare | cikā.
madhukodakam | klī | yaṣṭimadhukasiddhajale
ṣṭaṭa tṛṇāharam | si.yo.vṛ.ci.
madhukoṣaḥ | puṃ | caudrapaṭale | mocāka
a.ca. | chātramukte | ma. kalpadrumaḥ
madhukraśaḥ | puṃ | majjāpraye | mocāṃka | ma.ca.
madhukhaṇr̤ā | strī | ghṛtatailabharjite samadhupiṇḍakamede | khā. guṇaḥ puṣṭikarī ca | “biruḍadhānā
bhaktavyī madhūkhaṇḍāḥ supiṣṭikāḥ | .. yūpāḥ prapūvikādyāśca guravaḥ pauṣṭikāḥ param ||” ca sa.
27ma.
madhukharjjū (jjūṃ) rikā (rī) | strī | śiṣṭasembī | kāṃ sīṃhāra cilu | guṇāḥ—madhurā hṛdyā
śītalā santāpapittaghnī janinajanī vīryyavarddhanī ca
rā.ni.va.11
madhugandhaḥ| puṃ | bakulavṛkṣe| dhañjunevṛkṣe| vai.
nigha.
nigha.
madhugandhaprasūnakaḥ| puṃ | dhañjunevṛkṣe| vai.
madhugāyanaḥ| puṃ | kokile | rā.ni.va.16
madhuguñjanaḥ | puṃ | śobhāñjanavṛkṣe| sajrināgāṃch | śa.bhā.
madhughātakaḥ| puṃ | paciviśeṣe | vai.nigha.
madhughoṣaḥ | puṃ | kokile | śa.bhā.
28.23-2.14
madhucchadā| strī | mayūraśikhāyām | bhā.
madhujaḥ| puṃ, klī | madhūcchiṣṭe | rā.ni.va.14
madhujambīraḥ | puṃ | (Cituns limetta.)
Sweet lime of India. madhurajambīravṛkṣe
miṭhe lebugāṃch | hiṃ miṭhānembu | rā.ni.va.11
madhujambhaḥ (laḥ)| puṃ | madhurajambīre | rā.ni.
va.11
madhujā| strī | madhūśarkarāyām | rā.ni.va.14
sitāyāṃ | cini | trikā.
मधुजीरकः। पुं। (Pimpinella anisum.)
Common anise. jīrakabhede | miṭhājīrā
hiṃ sauṃpha | teṃ peddajilakara | tā. śīmbu | bam.
bāḍiyān | punnāgadrave
madhuyauvanaḥ| puṃ | śiṃśotaktavṛkṣe | vai.nigha.
madhutālaḥ| puṃ | śītālavṛkṣe | rā.ni.va.16
nakula.10ca.
madhudṛṇaḥ| puṃ, klī | vṛkṣau | pa.su. | rā.ni.
va.14| trikā.
madhutailavastiḥ| puṃ | niruhabastibhede | yathā
—“eraṇḍamūlātkvāthaṃ saṃdhutailapalāṣṭakam| śatapuṣpāpalāddhena saindhavārddhena saṃyutam | madhutailakasaṃjño'yaṃ bastidoṣatridoṣajit| medogulmakramiśrohanavīdāvarttanāśanaḥ| balavarṇakara caiva tatho dīpanauttamaḥ|” bhā.
madhutrayam | klī | maghavathaye, ghṛtamadhuśarkarāsu
rā.ni.va.22| bhā.sa.4ma.pū.ḍa.ci.
madhudūkā| strī | mūrdhvāyāṃ | mūrvā| rā.ni.va.3
madhudūtaḥ | puṃ | āmravṛkṣe| bhā.| kokile | vai.
nigha.
madhudūtī | strī | pāṭalāvṛkṣe | bhā.
madhudruḥ | puṃ | bhramare | trikā.
madhudravaḥ | puṃ | madhupriyo, raktapriyuṅguce| gāna
majinā gāṃch | śa.ra.| vā.vi.3ca.
madhudrumaḥ | puṃ | madhūkavṛkṣe | maḍena vā gur̤apuṣpavṛkṣa | ra.nā. | bhātātakavṛkṣe | amlaṣṭhāyām
vai. nigha.
madhudhātuḥ | puṃ | svarṇamākṣike | rūpyamākṣike
rā.ni.va.10
28.23-2.15
madhudhūliḥ | strī | khaṇḍaśarkarāyām | khām̐r̤a
he.ca.
madhunālikerakaḥ | puṃ | nārikelavṛkṣaviśeṣe
eranārikera iti kīruce prasiddhaḥ | bam. mor̤ānārala | vāmananārikelam | tatparyyāyāḥ, -
nājīkaphalaḥ mākṣikaphalaḥ bahuphalaḥ bahuṅguśaḥ
phalaphalaḥ | phalaguṇāḥ - madhuraṃ śītalaṃ hṛdyadāhapittaghnaṃ balavṛddhiṛraṃ kāntijanakaṃ vīryyavarddhanaṃ
rucyañca | durjaraṃ kṛmikaraṃ snigdhaṃ vātātisāraśamaśamanam agnidīptināśanam āmānnaprakopajanakaśca | rā.ni.va.11
madhuniṣyāvaḥ | puṃ | sukuṭambibhvāṃ | bhūrūhimabhīma | pa.su. | guṇāḥ- hṛdyaḥ madhuraḥ śailavadhāyaḥ
śītalaḥ vātalo vacyaḥ cābhājanakaḥ guruḥ puṣṭikaraca | rā.ni.va.16
madhuno | strī | vṛpaviśeṣe | mākar̤a cāula,
mākar̤a śāṃṭhā | tatparyyāyāḥ, - chatanaphalā vāyasīlo sumaṅgalā | 2.nā. | caciḥ sthānaṃ 2ca.
madhupañcaraḥ | puṃ | bakulavṛkṣe | pa.su.
madhuparṇikā | strī | gāmbhārīvṛkṣe | bhā.sa.4
a.garma.ci.| naulouce | bhā. | sudarśanāyām
padmavṛkṣakaṃ | gurucyāṃ | rā.ni.va.3 | prasāraṇyām
garur̤āṅghriṇā | varāhakrāntāyām | varākrāntā
śa.pra.
madhuparṇī | strī | vikaḍatavṛce| dehair̤higāṃch
2.nā. | guṅ cyāṃ | 2.nā. | rā.ni.va.3 | ca.sū 4
ghaṃ. | bhā.jīvakāyamiyake, a.pi.ca. | varāhakrāntāyāṃ | barākrāntā | ca.dū.śuddha.ci. rāmamapūrai | gāmbhārīvṛce | rā.niva.1| yaṣṭimadhuni
bhā.sa.4a.karṇaro.ci.cicaphalādṛṣṭace | madhurabīja
pūrake | miṣṭe lebu | rā.ni.va.11 | nīlīvṛkṣe
ne.| prasāraṇyām | vai.nigha.
madhupākā | strī | bahuprajāyāṃ, kharjūrūrā iti
khyātāyāṃ phalaśākalatāyām | rā.ni.va.7
28.23-2.16
madhupālikā | strī | gāmbhārīvṛce | śa.bhā.
madhupoluḥ | puṃ | mahāpīluvṛkṣe | āṃtharaṭoṃṭe
rā.ni.va.11
madhupuṣpaḥ | puṃ | madhūkavṛkṣaṃ | maulagāṃcha
haṃ mahūyā | ra.nā. | rā.ni.va.23 | aśokavṛkṣaṃ
rā.ni.va.10 | śirīṣavṛkṣaṃ | rā.ni.va.6
28.6
bakulavṛkṣaṃ | rā.ni.va.10 | dalīvṛkṣaṃ | rā.ni.
va.23
madhupuṣpā | strī | dantīvṛkṣe | rā.ni.va.6
dhātakīvṛkṣaṃ | vai.nigha. | nāgadantīvṛkṣe | rā.
ni.va.5
madhupuṣpo | strī | avākpuṣyāṃ | chāṃgalanī
dantīvṛkṣaṃ | pūrvvajīvavacca | vai nigha.
madhupriyaḥ | puṃ | sumirūnavṛce | jaṭā.
madhuphalaḥ | puṃ | madhunālikelavṛkṣe | rā.ni.va.
11| vikaṅkatavṛce | śa.ca. | rājādanīvṛkṣaṃ
khīrnī | rā.ni.va | madhūcchatrūrvāruvakṣaṃ | vai.nigha.
madhuphalā | strī | madhupākāyām | kharjūrā
mātuluṅgavṛkṣe | kapitthākhātām | vai.nigha.
vā.sū.15a.
[ ni.va.11
madhuphalikā | strī | madhūlakharjūrikāyāṃ | rā.
madhubahulā | strī | vāsantīlatāyām | vāsantī
gāṃcha | rā.ni.va.10 | śuklayūthikāyām | vai.nigha.
madhubimbī | strī | kundarū latāyām
kum̐darukī | vai.nigha.
madhubojaḥ | puṃ | dār̤imavṛkṣaṃ | vai.nigha.
madhubhavā | strī | madhūkaśarkarāyām | vai.nigha.
madhumajjā | puṃ | akṣoṭavṛkṣaṃ | āṭaroṭa
gāṃcha | rā.ni.va.11
madhumato | strī | gāmbhārīvṛkṣaṃ | mūrvvāyāṃ
rā.ni.va.3
28.4.1
kāśmīradeśīyanadyāṃ vajralaguṇāḥ
--agnidīpanaṃ tathā candrabhāgā-jalasadṛśaguṇam
rā.ni.va.14
madhumattaḥ (ttā) | puṃ, strī | mahākarañjatace
rā.ni.va.1
madhumallī | strī | mālatīlatāyām | śa.mā.
madhumastakām | klī | piṣṭakānaviśeṣe | lacaṇaṃ
- "samittā veṣṭitā marthya madhu dattvā bhṛtā ghṛte
madhumaṃstakasamuddiṣṭa' taddadya guru durjaram ||” rāja.3
pa. | vi| madhunā upalipta' | bhā.sa.4ma.
madhumakṣikā | strī | madhūkaramakṣikāviśeṣe
momāchi | śrama.
madhumādhavakraḥ | puṃ | palāśavṛkṣaṃ | vai.nigha.
madhumādhvīkam | klī | madhūkapuṣpamadye | vai.
nigha. | madye | a.ṭī.ma.
madhumāno | strī | madhunaḥ ṣaṭpaleṣu | si.yo.
kāsa.ci.vāsākṛthāṇcche | “pippalīkur̤avañcaiva madhamānau pradāpayet |”
madhumārakaḥ | puṃ | bhramare
[ kam
madhumālatī | strī | mālatīpuṣpavṛkṣe | haimamadhumākṣikam | klī | svarṇamākṣike | bhā.
madhumūlam | klī | raktāloke | (mro ālū
śa.ca.
madhumehaḥ | puṃ | pramehadogaviśeṣe | madhumeha
nidānādi | “sarvvaeva pramehāstu kālaināpratikāriṇaḥ | madhumehatvamāyānti tadāsādhyā bhavanti
hi | gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṃ samaśnatāṃ
navamannañca pānañca nidrāmāsyāsukhāni ca | tyaktavyāyāmacintānāṃ saṃśodhanamakūrvvatāṃ | śleṣmā pittañca
medaśca māṃsañcātipravarttate | tairāvṛtagatirvāyuroja
ādāya gacchati | yadā bastiṃ tadā kṛcchra madhumehaḥ
pravarttate |” ca.sū.17.
madhuyaṣṭiḥ | strī | icau | śa.ca. | madhūkavṛkṣe
yaṣṭimadhuni | vai. nigha.
madhuyaṣṭikā (yaṣṭī) | strī | yaṣṭimadhuni
pa.su. | ci.śa.ka. sīmarī.ci. | madhūkavṛce | ikṣau
vai. nigha.
28.4.2
madhuyoniḥ | strī | kapitthadrācāyām | vai. nigha.
madhuram | klī | bahrau | rā.ni.va.13 | madhurikṣāyāṃ | maṭheurī | (śītakaṣāyapānī) | valiyaṣṭimadhuni | rā.ni.va.6 | sikthake | mam | rā.ni.
va.13 | viṣe | trikā.
madhuraḥ
madhurakaḥ
madhurakaṇṭakaḥ (kā)
madhurakarkaṭī
madhurakūṣmāṇḍam
madhurakharjūraḥ
madhuragaṇaḥ
madhurajambīraḥ
madhurajambhalaḥ
madhurajīvakādiḥ
madhurajauvanauyaḥ
madhurajvaraḥ
madhuratvak (k)
madhuratrayam
madhuraciphalā
madhuraphalaḥ
madhuraphalā
madhurabimbī
madhuralatā
madhuravargaḥ
madhuravallī
madhuravātāmaḥ
madhuravījapūraḥ
madhurasaḥ
madhurasā
madhuraskandhaḥ
madhurasravā
madhurā
madhurākaraḥ
madhurāālukam
madhurādiphalatrayam
madhurāmlaphalaḥ
madhurāmlaḥ (kaḥ)
madhurāmlarasaḥ
madhurālāpā
madhurālābuḥ (nū)
madhurālikā
madhurāsavaḥ
madhurāvratā
madhurikā
madhurau
madhureṇuḥ
madhurauṣadham
madhulaḥ
madhulagnaḥ
madhulatā
madhulikā (lī)
madhubalaḥ
madhumallikā (lau)
madhuvāraḥ
madhuvāsinī
madhuviṭ
madhubījaḥ
madhubījapūraḥ| puṃ | madhusmātuluṅgevṛkṣe
tatparyāyāḥ, -madhukarkaṭikā madhuparṇī madhukarkaṭī
madhuravallī madhuraphalā mahāphalā
varddhamānā | guṇāḥ, - madhuraḥ śītaruḥ rucyaḥ pathyaḥ
guruḥ durjaraḥ dāhanāśakaḥ tridoṣaśamanaśca | rā,
ni.va.11
madhuvṛkṣaḥ| puṃ | madhūkavṛkṣe | maula gām̐cha
vai, nigha.
madhuśarkarā | strī | mālakhaṇḍīti prasiddhe
śarkarājātākhādyadravye | sitākhaṇḍa, pāṭālī
tituyā | guṇāḥ - atimadhurā cakṣuṣyā hṛdviṣṭī
śuklapraśamakaphadhātvahikāratāpittaghnī ca | rā.ni.va.
28.4.3
14 | aṣṭavidhamadhūtpannaśarkarāsu | tāśca madhūnāmaṣṭavidhyādaṣṭavidhā bhavanti | taccharkarāguṇā api
tattanmadhuguṇatulyāḥ jñeyāḥ | "yadrūpaṃ yanmadhu proktaṃ
tadrūṇā tasya śarkarā |” rā.ni.va.14 | śrauta
nighaṇṭau | rā.ni.va.15
madhuśākhaḥ | puṃ | madhūkavṛkṣe | maula gām̐cha
śa.ca.
madhuśigruḥ | puṃ | raktaśobhāñjanavṛkṣe | lāla
sajināgām̐cha | guṇāḥ - "madhuśigruḥ sarastiktaḥ
śīphaghno dīpanaḥ kaṭuḥ |” su.sū.46a. | (kāḥ)
atamiṣṭhī | rā.ni.va.7
madhuśitā | strī | śrautanighāṇṭau | rā.ni.va.16
madhuśu(su)ktam | klī | pippalīmūlajambīrarasakṛtasandhānaviśeṣe | "jambīrasya phalarasaṃ pippalīmūlasaṃyutaṃ | madhubhāṇḍe viniciṣya dhānyarāśau
nidhāpayet | tryaheṇa tajjātarasaṃ madhuśuktamudāhṛtam |” śārṅga.
madhuśeṣaḥ | puṃ, klī | sikthake | mama | rā.ni.
va.10 | ca.sū.3a.
madhuśreṇī | strī | mūrkhāyām | rā.ni.va.3
madhuśvāsā | strī | jīvantītalāyām | rā.ni.
va.1
madhuṣṭholaḥ | puṃ | madhūkavṛkṣe | bhā.
madhusamdhānam | klī | madye | vai.nigha.
madhusambhavam | klī | sikthake | mama
rā.ni.va.10
madhusambhavā | strī | kapitthadrākṣāyām | vai.nigha.
madhusūdanaḥ | puṃ | bhramare | bhikā.
madhusūdano | strī | pālaṅgīśāke | pāṃlaṅ
śāṃka | he.ca.
madhusnehaḥ | puṃ | madhūcchiṣṭe | mama | he.nigha.
strī | cauva(tīpa)cīnītikhyāte puṣṭikarīvṛkṣe
vai.nigha.
madhusravaḥ | puṃ | madhūkavṛkṣe | maula gām̐cha
bhā.| moraṭalatāyām | kaura kar̤āra | rā.ni.
va.3 | strau | mūrvāyām | rā.ni.va.3 | caura
mūrvāyāma | ḍaṃkhyāma | gaurāṅginā latā
ra.bhā. | rā.ni.va.5 | piṇḍakharjūravṛkṣe | piṇḍī
28.4.4
khajūra | rā.ni.va.11 | jīvantyām | śa.ca.
yaṣṭimadhuni | laṭā. | raktakhajrāṇukāyām
vai. nigha.
madhusravāḥ (sū) | puṃ | madhūkavṛkṣe | maula,gām̐cha | jaṭā. | vā.sū.15|17a.paṭolādiḥ
"madhusravīguḍū cīpāṭhānimvam ”
madhusrāvaḥ | puṃ | moraṭalatāyām | rā.ni va.
3 | madhūkavṛkṣe | maulaḥ gām̐cha | bhā.
madhusvaraḥ | puṃ | kokile | śa.ra.
madhuhā (n) | puṃ, strī (hma) | prasahajātīyapakṣibhede | ca.sū.27a.
madhuccharā | stro | śimbībhede | pa.sū.
madhukṣauraḥ (rī) | puṃ. strī | khajūravṛkṣe
hārā.
madhūkaḥ | puṃ | (Bassia latifolia.) svanāmakhyātavṛkṣe | maula gām̐cha | hiṃ mahuyā, vanamahuyā
tā. kaṭailapi | teṃ pinnā | vam. mohā
tatparyāyāḥ, —gur̤apuṣpaḥ madhudrumaḥ vānaprasthaḥ
madhuṣṭholaḥ madhukaḥ madhuḥ madhupuṣyaḥ madhusravaḥ
madhuvāraḥ madhvantaḥ madhuvṛkṣaḥ rīghrapuṣpaḥ mādhavaḥ
vā.sū.15a.sārivādiḥ | sū.sū.38a.nyagrodhādiḥ
sa dvividhaḥ sthalajajalajabhedena | guṇāḥ -saṅgettajakaḥ
snigdha uṣṇaḥ vīryyakaraḥ valyaḥ dhātudoṣakaṣa | puṣpakāṣṭhaḥ kāyahitaḥ | taijaṃ śiraḥsūle hitam | tatsurā madhurā pācikā ca kathit | "madhūkapuṣpaṃ
madhuraṃ śītalaṃ guru bṛṃhaṇaṃ | balaśukrakaraṃ proktaṃ
vātapittavināśanam | phalaṃ śītaṃ guru svādu śukralaṃ
vātapittanut | ahadyaṃ hanti tṛṣṇāsadāhaśvāsakṣatacayān |” bhā. | etattailaṃ gāmbhārītailaruṇaśca cakṣuṣyaṃ
tarpaṇaṃ hṛdyaśca | lakṣaguṇāḥ - “madhūkaṃ raktapittaghnaṃ
vraṇaśoghanaropaṇam |” tanmajja tattaphalaguṇam
pakvaphalaṃ vātapittaghnam | rāja
madhūkaparṇasāhasro | strī | tulasīvṛce
vai. nigha.
28.4.5
madhūkaparṇī | strī | aśvatthāyām | āṃmar̤ā
gām̐cha | vai. nigha
madhūkaphālatam | klī | madhūkapuṣyīyamadyarāyām | maula phulara cini | guṇāḥ-rucyaṃ
vātapittakṛta kaphaghnaṃ madhuraṃ vastidoṣakarañca | su.sū.
45a.
madhūkaśarkarā | strī | madhūkaphāṇite
madhūkasāraḥ | puṃ | madhūkavṛkṣe | maulera sāra
āṃṭhā | ca.da.jya.ci.madhūkasārādiḥ | “madhūkasārasindhūtthaḥ |”
madhūcchiṣṭam | klī | (Cera, Alba, Tlava.) Wax. madhu sikthake | mam | ra.bhā. | hiṃ
mama | leṃ mainama | tā. maṣurucu | su.sū.38a.
guṇāḥ -snigdhaṃ cate hitaśca | dravyaguṇāntaram
madhūttha(tthita)m | klī | sikthake | mam
rā.ni.va 15
[ ni.va 14
madhūtthannā | strī | madhūkaśarkarāyām | rā.
madhūtsavaḥ | puṃ | raktāśāmavṛkṣe | akra bhām̐ti
rā.ni.va 10
madhūlaḥ | puṃ | vārije girije ca madhūkavṛkṣe
jalamahuśrā, girimahuśrā | tatparyīyāḥ, —dīrghapatnakaḥ gauraśākhaḥ madhūlaḥ svalpapatnakaḥ | pa.sū.
jaṭā.
madhūlakaḥ | puṃ | jalajamadhūkavṛkṣe | bhā.
sthalajamadhūkavṛkṣe | śa.ra. | strau | madye
madhūliḥ | strī | mālakākur̤ī iti khyātīvṛttau | mālakām̐kar̤ī | pa.sū.
madhūlikaḥ | puṃ | ikṣau | āsavaviśeṣe | guṇāḥ
- "kṣāmalastu madhūlikaḥ |” ca sū.27a.
madhūlikā | strī | mūrkhāyā | pa.sū. | rā.ni.
va.3 | bhā.pū.2bha. | yaṣṭimadhuni | jalamadhūyāṃ
bhā.pū.2bha. | vā.ṭī.hemā.vamanakalpe | kṣudhānyabhede,
khalyagodhūme | madhyadeśajagoghūme iti bhāvamiśraḥ
khalpagodhūmotthasurāyām | guṇāḥ -madhumūvaroghinī
guruḥ saṃcalā ca | sa.sū.46a. | makṣikāviśeṣe
su.kalpa.8a. | markaṭahastitttau | mākar̤ahātā
ca.da.bhagra.ci.
28.4.6
madhūlo | strī | āsaveca | rā.ni.va.11
mūrkhāyām | madhukarkaṭikāyām | rā.ni.va.11
su.ci.1a. | madhūkavṛkṣe | jalajamadhūyāyāṃ
madhyadeśajagoghūme | bhā | guṇāḥ-madhurā snigdhā
śītalā ca | ca.sū.27a. | vā.ci.8a.
madhvakam (ṇitam) | klī | madhūcchiṣṭe
vai.nigha.
madhyagandhaḥ | puṃ | āmravṛce | śa.ca.
madhyajambūḥ | strī | madhujambū vṛkṣe
madhyadeśabhavā | strī | vaktakaśālī | bhāṃgidhāṃnaviśeṣe | rā.ni.va.16
madhyandinaḥ | puṃ | vandhujīvapuṣyavṛkṣe | vākūpivṛkṣa | rā.ni.va.10 | klī | madhyāṅge
madhyapañcamūlakam | klī | valāpunanavairasḍaśālapaṇīṃpṛśnipaṇīṃṣu | “valāpunarnavairaṇḍaiḥ sa(pṛthyakpauṃdayena ca | ekatra yojitairnaitat madhyamaṃ
pañcamūlakam |” rā.ni.va.22
madhyapākaḥ | puṃ | tailādīnāṃ nātimṛdakharapākaviśeṣe | ca.da.
madhyapuṣyaḥ | puṃ | jalavetase | mada.va.5
madhyamam | klī | dehamadhyabhāge | mama. | puṃ
caturbhade
madhyamakadalam | klī | arddhapuṣṭakadalīphala
guṇāḥ—īṣatkaṭu madhuraṃ gurbvagnimāndyakārakaṃ | vai.
nigha.
madhyamanārāyaṇatailam | klī | vātavyādhyadhikāre tailam | pāṭhaḥ—“bilvāśvagandhābṛhatīdvayaidrāśyoṇākavātyālakapāribhadraṃ | kṣudrākaṭhillātibalāgnimantha mūlāni caiṣāṃ saraṇīyutānāṃ | mūrkha
vidadhyādatha pāṭalīnāṃ prasthaṃ sapādaṃ vidhinoddhatānāṃ
droṇairapāmaṣṭabhireva paktvā pādāvaśeṣeṇa rasena tena
tailāḍhakānāṃ samameva dugdhamānaṃ nidadhyādathavāpi
gavyaṃ | ekatra saṃvyathivacet subuddhirdadyādrasañcai va
28.4.7
śatāvarīṇāṃ | tailena tulyaṃ punareva tatra rāstrāśvagandhāmiśidārukuṣṭhaṃ | parṇīcatuṣkāgurukeśarāṇi sindhūtthamāṃsīrajanīdvayañca | śaileyakaṃ candanapuṣkarāṇi
elāyaṣṭītvagarāṭhpannaṃ | bhaṅgāplavārṇāyucalāpalāṃśaṃ
sthauṇeyavīraṃmadhukaṃricākhyaṃ | etaiḥ samastairdvipalapramāṇairāloḍya sarvvaṃ vidhinā vipakkaṃ | karpūrakāśmīramṛgāṇḍajānāṃ cūrṇīkṛtānāṃ cipalaṃ prabhāṣam
prasthe dadīrgandhanivāpaṇārthe dadyāt sugandhāya vadanti
kecit ||” bhaiṣa | pustakāntare mahānārāyaṇatailamuktaṃ | kṣudrā kaṇṭakārī | kaṭhillā punarnavā
atibalā śvetabalā | saraṇī bhadraliṃktā | pratye kameṣāṃ sapādaprasthaviṃśatipalāni | jalasyāṣṭau droṇāḥ
(512 śa.) | śe. 128 śa. | tailasyāḍhakadvayaṃ (32
śa.) | miśiḥ śatapuṣpā | bhaṅga' gur̤atvak | palāśaṃ
śaṭī | pravīraḥ śvetapunarnavā | sthauṇeyakaṃ granthiparṇaṃ
vīrakaḥ corahūlī | siddhe pūtīṇe karpūrakuṅkuma kastūrīṇāṃ pra. 1 pa. cūrṇamitvā pracopem
tilataila 32 śa. | kāthārtha—belachāla,
aśvagandhā, bṛhatī, gām̐kakhura, śyoṇā, śvetaber̤elā, pāribhadra, kaṇṭikārī, punarnavā,
gorakṣacākuli, gaṇirau, gandhabhāliyā,
pākula, ইহাদের মূল pratyeka 20 pa.
pākārtha—jala (512 śa.) śe. 128 śa.
chāgadugdha vā gavyadugdha 32 śa. | śatamūlīrasa
32 śa. | kalkārtha—rāsnā, aśvagandhā, maurī,
devadāru, kūr̤a, mugānī, māṣānī, śālapāmi,
cākuliyā, aguru, nāgeśvara vā kuṅkuma,
saindhava, jaṭāmāṃsī, haridrā, dāruharidrā,
śailaja, raktacandana, puṣkaramūla, elā, majiṣṭhā,
yaṣṭimadhu, tagarapādukā, mūtā, tejapatra,
śur̤atvak, kākolī, kṣīrakākolī, medā,
28.4.8
( abhāveḥ aśvagandhā,) mahāmedā, (abhāve
anantamūla ) jīvaka, ṛṣvaka, (abhāve gulañca
ও বংশলোচন) ṛddhi, vṛddhi (abhāve ber̤elā
ও gorakṣacākuliyā) bālā, baca, śaṭī,
gām̐ṭelā, śveta punarnavā, corahalī, pratyeka2 pa. | gandhadravya—karpūra, kuṅkuma, mṛganābhi,
pratyeka cūrṇa ১ প. prakṣepa dibe | rasa.ra.
madhyamaniṣpāvā | strī | ekonaviṃśatidharaṇau
su.ci.11a.
madhyamā (mikā) | strī | kṣudrajambūvṛce
choṭa jām̐ma | 2,bhā. | dṛṣṭāntavārtāyāṃ striyām
rā.ni.va.18 | a,ra. | kākolyām | kaṇiṣṭhāyām | me. | aṅguṣṭhāṅgulīyāṅgu lau| rā.ni.va.18
madhyamāgniḥ | puṃ | akārthapratipādaviviśeṣa
sṛṣṭipraya kāñcaturaṃśīna yo'gniḥ tadimūrmena kāṣṭhena
madhyamāgnirucyate | “urkokṛtābhyāṃ dīptāntu madhyamāgniḥ |” arka.ci.
madhyayavaḥ | puṃ | ṣaṭśvetasarṣapaparimāṇe | śabdakalpadrumaḥ
madhyalokaḥ | puṃ | pṛthivyām
madhyarātraṃ | puṃ | arddharātre
madhyavāsinau | strī | ghātakīvṛce | dhāīphulara gām̐cha | ra.nā.
madhyasattvaḥ | tri | puruṣabhede| “ya. parānātmāni
upanidhāya saṃsādhayati ātvānātmānaṃ, paraiścāpi
lakṣyate |” ca.vi.8a.
madhyasthalam | lī | kaṭideśe | ur̤aṭaḥ
madhyā | strī | nāmau | vai. nigha. | madhyamāṅgulau
he.ca.
[ lakṣaṇasūcakaḥ
madhyāṅgaḥ | puṃ | dinamadhyabhāge | athavā grīṣmamadhyamaḥ | lī | madyayuktajale | vā.ci.2a.
madhvariṣṭam | klī | grahaṇyāmariṣṭabhede |—“navepippalimadhyāṃ te kanasau'gurudhūpite maṇvāḍhakaṃ jalaśamaṃ
cūrṇīnāmāṃni dāpayet | kur̤amācaṃ vir̤aṅgānāṃ
pippalyāḥ kur̤avantathā | caturdharmāśān tvakcauyīḥ
28.4.9
kesaraṃ maricāni ca | vyamelāpatra kastokayuktātiviṣāsthitā | hareṇu vṛttagaṃ jīṅgāpippalī mūla 'cavakān | kārṣikāṃstān sthitaṃ māsamata ūrddha prayau
jayet......|” ca.ci.15a.
madhvannaḥ | puṃ | atipāne | madhuvāri | punaḥ punaḥ
surāṃpāna paripāṭī | śa.ca.
madhyādhāraḥ | puṃ | madhukarma | mauryāka | vai, nigha.
madhvālu (lū) kam | klī | khanāmakhyāta kandaśāke | mau āṃlū | pa.su. | guṇāḥ—raktapittanaṃ
guru svādu śītalaṃ savyaśukrakarañca | rāj.
madhvāvāsaḥ | puṃ | āmravṛce | rā.ni.va.11
madhvāsavaḥ | puṃ | dhātakīpuṣpamadhusaṃvite madhūkapuṣpāsave | āsavaviśeṣe | tatparthyāyāḥ,—
mādhavakaḥ madhu mādhvokaṃ | “madhvāsavaḥ sa vijñeyo
ghātakaukādhanātvikāt |” dṛḍhaśaunikaḥ | guṇāḥ—
laghubhedaugraḥ mehakuṣṭaviṣaprnaḥ tiktaḥ kaṣāyaḥ śīpranaḥ
tīkṣṇaḥ svāduḥ avātalaśca | suḥ45a. | puṣpamadhvāṃ
tiktāḥ | anyaḥ pramehādhikāre—“līpa bhaṭau
puṣkaramūlamailāṃ mūrdhvā vir̤aṅgaṃ triphalāṃ yamānīṃ
cavyaṃ priyaṅgu kramukaṃ viśālāṃ kirātatiktaṃ kaṭurohiṇīñca | bhāgoṃ nataṃ citrakapippalīnāṃ mūlaṃ
sakuṣṭhāṃviṣaṃ sapāṭhaṃ | kaliṅgakān keśaramarindrasāṅgāntvacaṃ sapanaṃ maricaṃ prapañca | dīpteśamabhyaḥ
karṣasamāni pakkā pūtaṃ caturbhāgajalāvaśeṣe
ravī'dhaibhāgaṃ madhunaḥ pradāya paceṃ viśedhī ghṛtabhājanasthaḥ | madhvāsavo'yaṃ kaphapittamehān kṣipraṃ
bihanyāt dvipalaprayogāt ||” ca.ci.6a. ; anyaḥ
grahaṇyāṃ | “doṣaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ vir̤aṅgānāṃ tato'rddhataḥ | citvakasya tato'rddhaṃ syāttathā bhallātakāḍhakaṃ
mañjiṣṭhā tripalaṃ caiva vidoṣe'pāṃ vipācayet
28.4.10
droṇai'vaśeṣe tu tacchītaṃ madhuno'rddhakaśaṃyutam | elā
mṛṇālāgurubhirgandhena ca ruṣite | kumbhe māsasthitaṃ
jātamrāsavaṃ taṃ prayojayet ||” ca.ci.15a.
madhvijā | strī | madhau | he.ca.
manaḥ | puṃ | jaṭāmāṃsyāṃ | śa.ca. | strī (s)
antaḥkaraṇe | “rajastamonirodhastvakṣaya guṇavṛttyātmakaṃ paramasūkṣmaṃ vastu | tacca sātvikaṃ rājasaṃ tāmasaṃ
ceti” vidyā | ca.sū.1a. | ātmikādiguṇayuktaṃ
sātvikaṃ, krodhādanādiyuktaṃ rājasaṃ, grīdhapramattādi
yuktaṃ tāmasamiti bhā.
manaḥśi(si)laḥ (lā) | puṃ, strī | Realgar, khanāmakhyātakhanijoparasabhede | manachāla
tatparyyāyāḥ,—kṛnaṭī kulaṭī manośā samohā
nāgajihvikā naipālī śilā naipālikā sanīvṛśā
kalyāṇikā rogaśilā nāgamātā rasanettikā
śīlā divyopadhiḥ| sā ca rasāvīryyājñātā
bhā. | guṇāḥ—“manaḥśilā gururvvalyā sarīṣṇā
lekhanī kaṭuḥ | tiktā snigdhā viṣaśvāsakāsabhūtakaphāsrahṛt | manaḥśilā mandavalaṃ karoti jantu
mutraṃ śrīdhanamalaraiśca | malāvabandhaṃ kvila mūtradoṣaṃ
saptakṣaraṃ kṛcchragadañca kuryyāt ||” bhā.pū.1bha.dhā.va.
“jayantikārave dolāyantre śuddhayenmana.śilā
dinamekaṃ lajāmūcaṃ śṛṅgarājarasai'pi vā | agastyapatratoyena bhāvitā saptavāsaram | śṛṅgaverarasairvāpi
vimucyati manaḥśilā ||” iti śuddhiḥ | sā.kau.
manasā | strī | sarpaduhitari devyām | “kanyā
sā ca bhagavatī kaśyapasya ca mānasī | teneyaṃ manasā
devī manasā yā ca dīvyati ||” purāṇam
manastālam | klī | haritāle | ra.mā.
manasvī (in) | puṃ | mahāsiṃhe | śarabhe | rā.
ni.va.16
manaukā | strī | hastinyām | uṇā.
manaukam | klī | kajjale | kājala
manīṣā | strī | buddhau
First 36 of 65 passages. Read on
Linked texts (8)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva 1688, Sanskrit
- Kṣemakutūhala — Kṣemaśarman 1549, Sanskrit
- Bṛhadāsavāriṣṭasaṃgraha — Kavirāj Devasīṃha Viṭṭhal, Sanskrit
- Napuṃsakāmṛtārṇava — Rāmaprasāda Vaidyopādhyāya, Sanskrit