Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 29
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 29
- Language
- Sanskrit
Contents
29.0.1
mahākapilyaḥ | puṃ | vilvavṛkṣe | pa.su.
mahākapotaḥ | puṃ | vṛttaॉphara sarpaviśeṣe
su. kalpa. 4 a. | See sardaḥ
mahākaraṇḍaḥ | puṃ | karañjaviśeṣa | ḍahara
karavā | su.su. 38 a. | tatparthyāyāḥ, - vajra śalyā
itnivāditrī udkīryyaḥ kākanno viṣaghnī maha
hastinī śārṅgaṣṭā madhumatī rasāyano hastikandaśca
hastirohaṇakaḥ sumanāḥ kākamācī madhumattā
“guṇāḥ-mahākarañjakastīkṣṇaḥ kaṭuruṣṇaśca tiktakaḥ
kaṇḍū vicarcikākuṣṭhatvagdoṣaghnaścāpahaḥ ||” rā.
ni.va.6
mahākarambhakam | klī | tannāmakapalaviṣabhede
su. kalpa. 2a.
mahākarṇikāraḥ | puṃ | āragvadhavṛkṣe | rā.
ni.va.9
[ bhā.
mahākalyāṇaguḍaḥ | puṃ | See kalyāṇ guḍaḥ
mahākaṣāyaḥ | puṃ | kaṭphalavṛkṣe | vai.nighaṃ.
mahākāntā | strī | pṛthivyām
mahākāyaḥ | puṃ | hastini | tri | vipuladehe
महाकालः । पुं । (Citrullus colocynkhanāmakhyātalatāyām | pa.su. | mākāla vā rakta
mākāla phalera gācha | hiṃ lālaindrāyaṇa | taṃ
aḷvaguṇḍapaḷu, eṭipūca | tā. peyakīmati | vam.
kauñcalu | tatparyyāyaḥ, - urukālaḥ urukālakaḥ
kālaḥ daivadālikā kārabhaṅgī kimpākaḥ dālā
dālikā jalaṅguḥ ghoṣakākṛtiḥ | etatphalaguṇaṃ
nārikelatailamuktaṃ nāmācataṃ karṇacatañca ropayati
etaṅgamapānaṃ śvāsaharam | strī (ḷī) | kṣudrikāyāṃ
vichār̤ita gācha | vai.nigha.
mahākirātatiktakaḥ | puṃ | (Exacum
bicolor.) bṛhatkirātatiktake | bar̤a cirātā,
deśī cirātā | kacit nigadyaḥ
mahākumārikā (rī) | strī | mahāśavantīvṛkṣe | bar̤a golāpa | vai.nigha.
mahākumudā (dikā) | strī | gāmbhārīvṛkṣe | rā ni.va.9
mahāku(mbhā)mbho | strī | kaṭphalavṛkṣe | rā.
ni.va.6
29.0.2
mahākṣaṇāḥ | puṃ | darvvīkarasarpabhede | su.kalpa.
4 a. | See sarpaḥ | mūṣikaviśeṣe | taddaṣṭaṃpittaṃ bhavati | su.kalpa 6a.
[ nigha.
mahākṣuppā | strī | śvetāparājitāyām | vai.
mahākṣobhaphalā | strī | devadālīlatātayām
devar̤ātām̐r̤ā | rā.ni.va.7
mahākośātakī | strī | (Laffu aegyghoṣātakyāṃ | rā.ni.va.7 | hastighoṣā | dhūndūla
hiṃ nenuśrā | taṃ etugabīra | u.t tarar̤i
“mahākośātakī proktā hastighoṣā mahāphalā
dhāmāgarvo ghoṣakaśca hastiparṇeya sa smṛtaḥ ||”
guṇāḥ- snigdhā raktapittānilaghnī ca | bhā.pra.
1bha.śā.va.
mahālotanaḥ (nikā) | puṃ, strī | śālapayryyām | śālapāṇi | vai.nighaṃ
mahākhadiraghṛtam | klī | kuṣṭhādhikāre ghṛtam
pāṭhaḥ- “khadirasya tulāḥ pañca śiṃśapāsanayostathā
tulā'rddhāḥ sarvva evaite kaṣāyyāraistrivaitasāḥ | parpaṭaḥ
kuṭajaścaivaṃ dvayaḥ kṛmirahastathā | haridre kṛtamālaśca
guḍūcī viphalā vivṛt | saptaparṇaśca saṃkṣuhya
daśadroṇe ca vāriṇaḥ | aṣṭabhāgāvaśeṣantu kaṣāyamavatārayet | dhātrīrasañca tulyāṃśaṃ sarpiṣaścāḍhakaṃ
pacet | mahātiktakakalkaiśca yathoktaiḥ palasaṃmitaiḥ
.. .. kalkadravyāṇi tiktakaghṛtādārdeyāni
gavyaghṛta 16 śa. | kārthārtha-khadirachāla 500
pa. śiṃśugāchera chāla 100 pa. āsanachāla
100 pa. | karañjachāla, nimachāla, vetasachāla,
kṣetraparpaṭī, kur̤ar̤ichāla, bāsakachāla, vir̤aṅga,
haridrā, dāruharidrā, śoṇālataphala, gulaঞ্চ,
triphalā, teur̤ī, chātimachāla pratyeka ৫০ প.
jala ৬৪০ শ. śeṣa. ৮০ শ.| āmalakīrasa
১৬ শ. | kalkarthi - chātimachāla, ātaiica,
śondāla, kaṭakau, ākanādimūla, mūtā,
veṇāra mūla, triphalā, palato, nimachāla,
29.0.3
kṣetpāpar̤ī, durālabhā, raktacandana, pipula,
गजपिपूल, padmakāṣṭha, hariद्रा, dāruharidrā, baca,
राथालशशा, śatamūlī, śyāmalatā, anantamūla,
indrayaba, vāsakachāla, mūrvāmūla, গুলঞ্চ, ciretā,
mahāgadaḥ | puṃ | mahārogī | tannāmakaviṣaprayoge | viḍaṅgimalye madhukaṃ haridre raktā narendro
lavaṇaśca vargaḥ kaṭutikaścaiva viṣūcitāni śaṅke
nidantyānmuhurmuyutāni...|” su.kalpa.5a. | jvararoge | rā.ni.va.20 | [ khyāte vṛkṣe | kvaci.
mahāgadamaho ruhaḥ | puṃ | cālamugarā iti
mahāgandha (ka) m | klī | baule | niśodala
rā.niva 6 | kuṅkumāgurucandane | rā.ni.va.12
atisārīdarānamayavṛttīnnarasaviśeṣe | pāradagandhakayoḥ pra. 2 to. | vājakauñcāya jalena saṃmardya ca
parpaṭīvat pācam | atha jātauphalajātaukoṣalavaṅgaśuṇṭhanikhapatrāṇāṃ pra. 2 to. tathā parpaṭyā
ekatra jalena mardayitvā golakaṃ kṛtvā śuktikadva
madhye saṃsthāpya kadalīpatreṇāveṣṭya kaddamenālipya ca
raudre śoṣayet | śuṣkaṃ karīṣāgnau āguptānubhavaṃ
pakkā uddharet | pārā ২ তো. গন্ধক ২ তো.
kajjali kariẏā jale guliẏā parpaṭībat pāka
করিবে | তাহার saṅge jāyaphala, jayitrī,
lavaṅga, śuṇṭhiniṣpātā pratyeka ২ তো. দিয়া
मर्द्दनpūrbbaka 2 khāni jhinukera madhye bhariẏā
kadalīpatra veṣṭana pūrva্বক কাদায় লেপি
vibandhakarī śophaghnī atīsāraśamakarī grāsakāsakaphaghnī ca| rā.ni.va.11
mahājavaḥ| puṃ
mahājātiḥ| strī
mahājāliḥ (likā, lo)
mahājyotiṣmatī
mahājvarāṅkuśaḥ
mahākyaḥ
mahātaṅkaḥ
mahātaruḥ
mahātālo
mahātiktāḥ
mahātiktākaṣṭaghṛtam
mahātokṣṇā
mahātumbī
mahātejāḥ
mahātriphalā
mahādantaḥ
mahādantā
mahādāru
mahādīrghaḥ
mahādugdhā
29.0.4
mahādūṣakaḥ
mahādevamaṇiḥ
mahādrāvakaḥ
devadāru, śuṇphā, raktacandana, aguru, śailaja,
tagarapādukā, kuṣṭha, elāica, jaṭāmāṃsī,
śālapāṇi, śvetaber̤elā, aśvagandhā, saindhava,
rāstrā pratyeka 4 to,| gavāṅkadma, chāgaladma,
śatamūlīrasa pratyeka 4 śa| bheṣa| bhā
महानिम्बः। पुं। (Melia azendarach.
mahānolaḥ| puṃ | nīlaśaṅkharāje| rā.ni.va.
4| nīlakāntamaṇau| rā.ni.va.13| sarpabhede
hai.nigha.| nīlavarṇa-guggulubhede
mahānimiḥ | puṃ | kāke| vai.nigha.
mahāpañcamūlam | klī| vilvāgnimanthaśauṇakapāṭalīgaṇikārikāsu | “vilbo'gnimanthaḥ śyoṇākaḥ
pāṭalī ṭuṇṭu kastathā| sarvvaista militairetaiḥ
syānmahāpañcamūlakam ||” rā.ni.va.22 | etat
kaṣāyaḥ tiktānuraso vātaṃ śamayeduṣṇavīryyatvāt
su.sū.30 a.
mahāpañcāṅgulaḥ| puṃ | raktairaṇḍavṛce| rā.ni.
va.15
mahāpalā | strī | mahājambūvṛkṣe! bar̤a jāṃmagām̐cha| ra.sā.| nāgabalāyāṃ| rā.ni.va 4
mahāpadmakarpūraghṛtam | strī | visphauṭakādhikāre
ghṛtam | “padmakaṃ diniśāyaṣṭicuṭiṅgelunatāmbayaiḥ
śiroṣakrimijihlācāsikkathatulya kapitthakaiḥ | pañcanāgāhlalodhraiśca kalkaiḥ siddhaṃ jalaṃ ghṛtaṃ ||” ghṛtaṃ 4
śa.| padmakāṣṭhādikalkaḥ 1 śa, vāri 16 śa. ekata
pacet| rasa.ra.
mahāpanasaḥ | puṃ | maṇḍalavisarpaviśeṣe | su.
kalpa.4 a.
mahāpāre (le) vata | puṃ | dvīpāntaramahākharjūrau
vṛkṣe| tatparyyāyāḥ, - bṛhatpārevataṃ kharvvapārevataṃ
sātrāvijaṃ khārkikā raktarevatakaṃ dvīpaṃrja hīpakharjūraṃ
guṇāḥ- puṣṭikṛt balo vṛṣyo madhuraḥ śītalaḥ
kaphakarau gururmāsamānyakarī mahāvātajvaraghnaśca
6 rucau vacya āgneyaśca | va.nigha,
29.0.5
mahāpicumandaḥ (rddaḥ) | puṃ | parvvatanimbe
niksaṭavṛkṣahastyavṛkṣe| bakāini iti loke
maśanim | grāmanimba eva parvatabhavatvena parvvatanimbū
ityucyate iti kecit | etasya tvageva grāhyā
si.yo. arka.ci.lavaṇottamārṇacūrṇe, śrīkaṇṭhaḥ
“lavaṇottamavaṅgakalivaṅgavān ciravilvamahāpicumandayutān |”
mahāpiṇḍotaruḥ | puṃ | vṛkṣaviśeṣe | śveta
piṇḍotaro| maṃ theṃr̤irā| ka baudayamāruvamaratu
tatparyyāyāḥ, - piṇḍītaruḥ śvetapiṇḍotakaḥ karahāṭaḥ curaḥ śastrakoṣataruḥ śūraḥ | guṇāḥkaṣādhīyaḥ tridoṣaghnaḥ carmarogaghnaḥ raktadoṣaghraśca
rā.ni.va.9
mahāpuṭam | klī | auṣadhapākārthe puṭaviśeṣe
lacaṇam - “gabhīre vismṛte kuṇḍe dihaste caturasrake | vanopalasahasreṇa pūritaṃ punarauṣadham || koṣṭhe
ruddhaṃ prayatnaṃna goviṣṭopari dhārayet | vanopalasahasrārddha koṣṭhikopari nikṣipet | vadbhiṃ vinikṣipet
tatra mahāpuṭamiti sma tam ||” bhā.
mahāpuruṣavantā (ntikā, ntī) | strī
mahāpuṣpaḥ | puṃ | kundavṛkṣe| kunda gām̐cha | kṛṣṇamudge | kāla mūgaṃ | raktakāñcana | khavaṅgavṛce
hai nigha.| strau (pā)| aparājitāyām| śa.ca.
mahākośātakyām | dhundula | hai. nigha.
mahāpaiśācikaghṛtam | klo | unmādādhikāre dṛṣṭaphalaghṛtam| pāṭhaḥ- "jaṭilā pūtanā
keśī cāraṭī markaṭī vakā| tāyamāṇā jayā vīrā
corakaḥ kaṭurohiṇī| kāyasthā śūkarī chatnā
sāticchatrā valakṣaṇā | mahāpuruṣavantā ca vayasthā
lāṅgaloddvayaṃ| kaṭambharā dvikākaulī sthirā caiva ca
taighṛtam | siddhaṃ cāturthakonmādagrahapasmāranāśanam......||” jaṭilā (jaṭāmāṃsī), pūtanā
(harītako), keśī (bhūtakeśaḥ), cāraṭī (sthalapadma'
29.0.6
mahāprahāravallī | strī | māṃsarauhiṇyām
vai.nigha.
mahāphalaḥ | puṃ | vilvavṛce | ra.sā.| nārikelavṛce| tālavṛce| poluvṛce | vai.nigha.| klī
vṛhatphale
mahāpheṇā | strī | samudrapheṇe | śa.ka| ḍibdhīre
mahābhandhuḥ | puṃ | vileśayakhagaviśeṣe | su.sū.
46a.
mahābarbarikā
mahāballama
mahābalā
mahābījaḥ
mahābhadrā
mahābharī
mahābhallātakaḥ (guḍaḥ)
pāṭhaḥ—"nimnaṃ govāruṇā barddhī vāyalī
triphalā ghanasr | parpaṭī batsra jānantā vacā
khadiracandanam | pāṭhā śuṇṭhī śaṭī bhārgī vāsā
bhūnimbavattsa kam | śyāmendavāruṇī mūrkhā vir̤aṅgendra
vidhānalam | hastikarṇāsrasādai kāṃ paṭolaṃ rajanīdvayam | kaṇṭāruyaśvaśatāhvaṛścane bo sraṭāphalam
bhūkandaṃ tṛṇaparṇīca śiṅgī padmāṭamūṣalī | vilvaksenā ca kaiḍaryyaṃ śarapuṅkhāca kañcakī | eṣāṃ dvipalikān bhāgān jaladroṇe vipācayet | aṣṭabhāgāvaśiṣṭantu kaṣāyamavatārayet | bhallātakasahasrāṇi
tīṇi chitvātkaiye'mbhasi | caturthāgāvaśiṣṭantu kaṣāya
mavatārayet | tau kaṣāyau samādāya vastapūtī
ca kārayet | gur̤asya tu. tulāṃ tābhyāṃ kaṣāyābhyāṃ
pacedbhiṣak | bhallātakasahasrāṇāṃ majjānaṃ tatra
dāpayet | trikaṭutriphalāmustamesavānāāmṛṇalalam
dīpyakasya palañcaiva cāturjātaṃ palāṃśikam
maṃcūrṇa prakṣipettatra gandhakañca catuṣpalam |...... ||”
mahābhītā
mahābhīruḥ
mahābhūtam
mahābhṛṅgaḥ
mahābhravaṭikā
pāṭhaḥ-"abhrakaṃ puṭitaṃ tāmraṃ lauhamastakapāradaṃ | kulaṭā ṭaṅgaṇakṣāraḥ triphalā ca palaṃ
palam | garalañca tathā māṣacatuṣkaṃ caiva cūrṇitaṃ
dṛdṛpāṣāṇapātre ca sūryībhūyaḥ sutūrṇitaṃ | taksarvva
29.0.7
bhāvayeddvedhā rasaiḥ pratyekamaḥ palaiḥ | devarājñāśanākhyasya keśarājākhyakasya ca | somarājasya bhṛṅgākhyarājasya triphalasya ca | pāribhadrāgnimanthasya
tadvadārakatumbu rauḥ | maṇḍūkaparṇīnirgūṇḍīpūtikīndhattakāsya ca | gośasundarakasyāṭadūpakasya krameṇa tu
rasena tāpapakvāṃśca dadhītyairbhāvitaṃ bhiṣak | dravaiḥ
kiñcit sthitaṃ cūrṇaṃ maricasya palaṅgipeta | tatasraivaṃ
baṭīṃ kuryyāt caturloṣprai karaktikā ||” rasa.ra.
mahāmaṇḍūkaḥ
mahāmattā
mahāmadhuphalā
mahāmanas (nāḥ)
mahāmāṃsam
mahāmāṃsī
mahāmārjāragandhikā
mahāmāṣaḥ
mahāsukhaḥ
mahāsūkṣmam
mahāsukhiḍiti(ni) kā (ṇḍī)
mahāsuniḥ
mahāmūrddhā (rḍan)
maha (mūlaḥ
mahāmūrvikāḥ
mahāsṛgaḥ
mahāmṛgāṅkaḥ
pāṭhaḥ—" śuddhasūtaṃ mṛtaṃ svarṇaṃ jambīrairmaīyeddinaṃ
taiṣāṃ dviguṇitaṃ sukta vibhitvālyañca gandhakaṃ | ṭhaṅkaṇaṃ
gandhakārddhañca sarvvaṃ jambauranaurasaiḥ | madyaṃ yāmantu
tadgolaṃ vastrai ruṅgā vipācayet | dolāyantre
hyāraṇyai yāmādaṣṭa yu goṣayet | tato'pi sṛṇmaye
pātre kiñcillavaṇapūrite | tatpṛṣṭhe kācakūpyantaṃ
golakaṃ vastraveṣṭite | sthite tu lavaṇairbhāṇḍaṃ
pūrayitvā tu bandhayet | cūlyāṃ dinaṃ pacet siddhau
raso mahāmṛgāṅkakaḥ ||” mātrā 2 ratiḥ ; anupānaṃ
madhupippalī| rasa.kau.
mahāmedaḥ
mahāmedā
mahāmodaḥ
mahāmohī
mahāmlam
mahāmlamalapatrakaḥ
mahāyāvanālaḥ
mahāyogeśvarī
mahāyoniḥ
krūste vivastrāṃ khasāṃ vātikīmiva duḥkhitām
utsannāṃsāṃ tāmāhuḥ mahāraśinaṃ mahārujam ||”
vā. u.35śra.
mahārativallabhamodakaḥ | puṃ | vājīkaraṇādhikāre auṣadham | gayāvījacūrṇaṃ 5 pa. ghṛtaṃ 4
29.0.8
pa. śarkarā 16 pa. śatāvarīrasaḥ 32 pa. dugdhaṃ 32
pa. vijārakasatkakāthau vā 32 pa. chāgadugdhaṃ 32
pa. | prakṣepaḥ–śrāmalakaṃ jīrakaṃ kṛṣṇajorakaṃ mustakaṃ
tvak elā tejapatnaṃ nāgakeśaraṃ vānarībījaṃ
(ātnākuśīta vīja ) gorakhatakhulā tālāṅkaraḥ
keśarājaḥ śaṅgāṭakaṃ vikaṭu dhānyakam| abhraṃ vaṅgaṃ
harītakī drākṣā kākolī caurakākolī picchīkharjūraṃ kokilākṣavījaṃ kaṭukī yaṣṭimadhu kuṣṭhaṃ
lavaṅgaṃ saindhavaṃ yamānī vanayamānī jīvantī
gajapippalī eṣāṃ cūrṇaṃ pra. 2 to. | madhu 2 pa.
mṛgamadakarpūracūrṇena vāsayet | bhaiṣa.
mahārasāṣṭakam | klo | pāradābhrakāhiṅgulavaikrāntakharṇamācika rūpyamākṣikaśaṅkhakāntaloheṣu
“daradaḥ pāradaḥ śaṅkhaḥ vaikrāntaṃ kāntamabhrakam
mākṣikaṃ vimalaṃścaiti sūritairaṣṭau mahārasāḥ ||”
rā.ni.va.22 | kaicit śaṅkhasthāne sausaṃ paṭhanti
mahārājacūtaḥ | puṃ | śrāmravṛcaviśeṣe | na
mahārājāṃvā | kaṃ mahārājamācu | rā.ni.va.11
tatparyāyāḥ,-mahārājaphalaḥ mahārājāyakaḥ
mahārccaḥ | puṃ | mahāsomalatāyām | vai.nigha.
lāvaṇavacci | viṣva.
mahāliṃgkiṭabho| strī | śvetakiṇihīvṛkṣe
rā.ni.va.ha
mahāvṛkṣaḥ | puṃ | stuhīvṛkṣe | siju gām̐cha
ra.sā. | saihuṇḍabhede | karañjavṛce | su.sū.39śra.
tālavṛkṣe | mahāpīluvṛkṣe | vai.nigha.
mahāvegavatī | strī | tannāmaka mahauṣadhau
su.ci.20śra. | See cauṣadhiḥ
[ nidā.
mahāvyādhiḥ | puṃ | kuṣṭhādinaṣṭārogeṣu
mahāvraṇam | klī | duṣṭavraṇe | nāṃlī ghā
śabdakalpe vārāhītalam
mahāvrīhiḥ | puṃ | vrīhiviśeṣe | ṣaṣṭikadhānye
seṭe dhāna | vai. nigha.
mahāśaṅkhaḥ | puṃ | narakapāle, lalāṭe | me.
29.0.9
varṣānabavormadhdyāvāsthāni | talam | bṛhatūbhaṅge
mahāśaṭhaḥ | puṃ | pītadhustūravṛce | rā.ni.va.10
mahāśaṇaḥ | puṃ | khanāmakhyātavṛkṣaviśeṣe | pa.
su. | śaṇavīje | vai. nigha.
mahāśaṇapuṣpikā (yyo) | strī | śaṇapuṣyīnāmatṛpaviśeṣe ātuṇī phūlera gām̐cha, śveta
ar̤anāṃ śaṃgaṃ | saṃ sāṅgīkiṇhillihā| kaṃ pār̤arokillihilā | hiṃ phuśaphuṇyā | tatparyāyāḥ,hattaparṇī śva tapuṣpikā śvetapuṣvī mahāśvetapuṣpī
mahāśve tā mahāsitā | guṇāḥ-kaṣāyā uṣṇā
rasanivāmikā mohanāsanodau śastā | rā.
ni.va.4
mahāśatā (varau) | strī | bṛhacchatāvaryām,
sahasramūlośatāvaryyām | hiṃ kar̤achīmūla
tatparyāyāḥ,-pratavīryyā sahasravīryyā surasā
mahāpuruṣadanyikā vīrā turaṅginī bahupatrikā
bahuputtrikā ūrddhakaṇṭau phaṇijihvā mahāvīryyā
mahāśatā bhūvīryyā heruḥ ṛṣaproktā mahodarī
guṇāḥ-“mahāśatāvarī medhyā hṛdyā vṛṣyā rasāyanī
śītavīryyā nihanyārśograhaṇonayanāmayān ||” bhā.
himā ślā madhurā tiktā rasāyanī pittaghnī
vāta kaphannī ca | rā.ni.va.4
mahāśapharaḥ | puṃ | pārvvatamaune | śām̐ko mācha
taṃ śrīkāntopaiḍamalyasu | tanmāṃsaguṇāḥ, - "mahāśapharasaṃjñastu tiktaḥ pitta-kaphāpahaḥ | jhiṅgiro
madhuro rucyo vātasādhāraṇaḥ smṛtaḥ ||” bhā.
mahāśaraḥ | puṃ | sthūlaśare | rāṃśaśara
rā.ni.va.8
mahāśalkalaḥ| puṃ| mahāciṅkaṭamatsye| (gām̐ṭhāciṅgi| dvārā
mahāśākam| klī| vṛttakarkaṭikāyiśiṣṭe
mahāśākhā| strī| nāgavalāyām| rā.ni.va.4
mahāśāliḥ| puṃ, strī| sugandhaśālau| rā.
ni.va.16| śālidhānyaviśeṣe| moṭā dhāna
pa.su.| vā.sū.6a.| guṇāḥ- "mahāśālirgururhṛdyaśca
cakṣuṣyo balavarddhano |" a.vi.15a.
29.0.10
mahāśimbī| strī| kalāyaviśeṣe | raktakalāṃya| rā.ni.va.7
mahāśirāḥ| puṃ| matsyabhede| vai. nigha.
darvīkarasarṣabhede | gaudherakajātibhede | su.
kalpa. 488a.
mahāśotā| strī| śatāvardhyām| bha.ca.
vanaspativiśeṣe| vai. nigha.
mahāśuktiḥ| strī| muktāśuktau| śiṃṣuka
rā.ni.va.13
mahāśuṇḍī| strī| hastiśuṇḍīnāmakakṣupe
hātiṃśuṃr̤e| rā.ni.va.5
mahāśūdra (bhra) m| klī| raupyadhātau| rā.ni.
va.13
mahāśṛṅgaḥ| puṃ| mantaramṛge| vai.nigha.
mahāśauṇḍī| strī| śvetakiṇihīvṛkṣe
kāṭabhovara| rā.ni.va.6
mahāśoṣiraḥ| puṃ| dantaveṣṭagata-mukharogabhede
"dantācalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryyate | yasmin
sa sarvvajovyādhirmahāśoṣirasaṃjñakaḥ ||" mā. ni.
mahāśyāmā| strī| vṛddhadārake| su.sū.38a.
śyāmādi.| śyāmālatāyām| pa.su.| kṛṣṇatrivṛtpāṭhake| kāla śiṃśugāṃcha| rā.ni.va.6
mahāśrayaḥ| puṃ| akṣoṭavṛkṣe | ākharoṭa
gām̐cha | vai. nigha.
mahāśrāvaṇikā (ṇā)| strī| svanāmakhyātamahākṣupe | bar̤a thulakūr̤i | gom̐rakṣamūṇḍī
tatparyyāyāḥ,-rīghanī kadambapuṣpī vikacā kror̤acūr̤ā palaṅkaṣā nadīkadambaḥ sukhadāyā mahāmukhanikā mahāsukhitikā mahāsukhī mātā
sthavirā locanī bhukandaḥ alambuṣā haṅgā
guṇāḥ-uṣṇā tiktā rocanī medyakṛt rasāyanau
ca| rā.ni.va.5| ṛddhau| vā.sū.14|15a.
śvetasukharthyām| ca.ci.3a.
mahāśvāsaḥ| puṃ | śvāsa rogabhede | hām̐pāni
rogaṃ| tasya lakṣaṇam- "uccaiḥ śvasanavānto yaḥ
praśvadabhulikhito naraḥ | uccaiḥ śvasiti saṃruddhamattarṣabha ivāniśam | pranaṣṭajñānavijñānaḥ saṃtro visrāntalocanaḥ | vivṛtāsyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk | dīrghamacchasitaṃ cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam
29.0.11
mahāśvāsīparogastu kṣiprameva vipadyate ||" mā.ni.
mahāśvetaghaṇṭī| strī| madāśvetapuṣpīkṣupe
vai. nigha.
mahāśvetā| strī| bandhyākarkoṭakyām | su.sū.
30a.| boridārthāma| pa.su.| jñāyabhūmikuṣmāṇḍe | śveta. | pāskītāyām | śaṃkharamānī
śvetakaṭabhīvṛkṣe | rā.ni.va.6| śvetaparājitāyāṃ
ra.mā.| nīlāparājitāyām | ca.sū.4a.
śūkarapoṣaṇe | śarkarāyām| madhukarkarāyām
vikā.
mahāṣaṣṭikaḥ| puṃ| ṣaṣṭikadhānyabhede | su.sū.
46a.
mahāsaṃvittiphalam| klī| kābiladaśīyasevaphale| vai.nigha.
mahāsapharaḥ| puṃ| pārvvatamatsye | pām̐r̤ā mācha
bṛhatproṭhīmatsye | guṇāḥ,-tiktaḥ rukṣaḥ madhuraḥ
śītalaḥ pittakaphannaḥ vātamūtriyaśca | bhā.
mahāsamaṅgā| strī| svanāmakhyātakṣupaviśeṣe,
vācyālakabhede| śiṃ kagādhiyā, khiriciṭirā
bama. boricikañcābhedu | guṇāḥ-madhurānnā
vidoṣannī jvaradāghannī ca| rā.ni.va.5
mahāsarjaḥ| puṃ| asanavṛkṣe | ra.mā.| panasavṛkṣe| kām̐ṭāla gām̐cha| rā.ni.va.11
mahāsarpaḥ| puṃ| darvīkarasarpaviśeṣe | su.
kalpa.5a.
mahāsahaḥ| puṃ| kulakavṛkṣe, kor̤aadeśaprakhyāte
puṣpavṛkṣe| rā.ni.va.10| śuklabhiṇḍyām, kuraṇṭake
bhā. | strī (hā) | māṣaparthyām | māṃsāṃṇī
pa.su.| su.ci.8a.| vā.u.2a.| akṣāṃnavṛkṣe
bām̐ti| rā.ni.va.16| ca.ci.8a.| mahārājataruṇīpuṣpavṛkṣe | kām̐ṭisaur̤o | rā.ni.va.10
mahābalāyām| atibalāyām | vai.nigha.
mahāsasāraḥ| puṃ| viṭakhadiravṛkṣe| rā.ni.va.8
mahāsasiṃhaḥ| puṃ | śarabhāparanāmasiṃhe| rā.
ni.va.18
mahāsotā| strī| mahāśaśvapuṣpīcupe | śveta
bana śaṇaṃ| rā.ni.va.4
mahāsisiddhikaraḥ| puṃ| kṛṣṇabanāluke| vai.
nigha.
mahāsukham| klī| maithune | vikā.
29.0.12
mahāsugandhaṣaṭkam| klī| candana-kastūrīkarpūra-kuṣṭhāguru-mūrkhā-kusumeṣu| vai.nigha.
mahāsugandhā (ndhiḥ)| strī| gandhanākulyām
rā.ni.va.7
mahāsugandhitailam| klī| medīrogī tailam
tilatailaṃ 4 śa.| kalqārthaṃ - candanaṃ kuṅkumaṃ vīragaṇamūla priyaṅguḥ elā gorīcanā banirṭilam agaru
mṛganābhiḥ karpūraṃ javitrī jāttīphalaṃ kaṅkoleṃ
pūgaphalaṃ labaṅga nakhukā jaṭāmāṃsī kuṣṭhaṃ reṇukaṃ
tagaraṃ mustaṃ nakhī suktā gandhabījaḥ nāgamadanī
granthipaṇa tathā śalajam elavālukaṃ saralakāṣṭhaṃ
saptaparṇatvak lākṣā bhūṣālī gandhatṛṇaṃ ghātakīpuṣpaṃ
prapauṇḍarīka śaṭī pra. 2 to. | pākārthajala 16 śa.
tilataila 4 śa. | kalqārtha - raktacandana, kuṅkuma,
beṇāra mūla, priyaṅgu, elāica, gorocanā,
śilārasa, aguru, mṛganābhi, karpūra,
javitrī, jāyaphala, kaṅkola, śupārī, lavaṅga,
nakhukā, jaṭāmāṃsī, kūr̤a, reṇuka, tagara,
nām̐garamutā, nakhī, pir̤iṅga, gandhabola, nāṃgadanā,
gom̐ṭhelā, corapuṣpī, śailaja, elavāluka,
saralakāṣṭha, chātimachāla, lāṃkṣā, bhūī āmalā,
gandhatṛṇa, dhāīphūla, puṇḍariyā, śaṭhī pratyeka
2 to. | jala 17 śa.| bhā.
mahāsūkṣmā| strī | bālukāyām| rā.ni.va.
mahāsomaḥ| puṃ| somalatābhede | su.ci.29a.
mahāsu (sro) viraḥ| puṃ| dantaveṣṭagatarogaviśeṣe | tatra dantacālanatāludāraṇadantamāṃsapūtilamukhadaurgandhādikaṃ bhavati | lakṣaṇaṃ yathā"dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryyate | dantamāṃsāni pacyante mukhañca parivāyyate|" bhā.ma.
4a. mukharo.ci.| atra saptarātrāndarujaṃ bhavatīti
bhojaḥ | "mahāsīvira ityevaṃ saptarātrānnihantyamn
29.0.13
sasannipātajvaravān sapūyarudhirassrutiḥ | mahāsuṣira
ityukto viśīrṇadvijanṛsasranaḥ |" vā.u.21a.
mahāskandhaḥ| strī| jambūvṛkṣe | jāṃma gām̐cha
rā.ni.va.11
[ca
mahāsnāyuḥ| strī| raktavahammahānāḍyām | he.
mahāsnehaḥ| puṃ | ṛddhicikitsāyām snehaḥ
ghṛta 4 śa. | kalqārtha - rāsnā, jīvaka (śulakañca);
jīvantī, ber̤elā, kaṇṭakārī, punarnavā,
bāmanahāṭī, śālapāṇi, baca, śum̐ṭha, pippula,
marica pratyeka 8
29.10.1
to. dadhira māta ১ śa.
amlavarga yathālāṃḍa grahaṇa karibe | vā.ci.6a.
bhūrisnehavattvāt ghṛtatailavasāmajjasu | ca.sū.1a.
mahāhaviḥ| klī| gavyaghṛte| a.vi.
mahāhikkā| strī| tannāmakahikārogaviśeṣe
lakṣaṇaṃ yathā- "marmāpya tor̤ayatīva satataṃ yā
pravarttate | mahāhikketi sā jñeyā sarvvagātraprakampinī ||" nidā.
mahāhiṅgasthā| strī| gandhanākulyām | rā.
ni.va.7
mahāhrasvā| strī| śukaśikhāyām| ālāṃkuśī
pa.su.
mahāhvavā| strī | cavakṣārake vṛkṣabhede
bhūtarāja | tatparyyādyaguṇāḥ, - "dhanmī mahāhvavā
jñeyā cavaṇī muṃsavāriṇī | bīryyoṣṇāviśiraḥkaphaśūlahantrī nattayogataḥ ||"
makṣātsāraḥ| puṃ| sāvāna iti khyāte dravye
vai. nigha.
mahāhorā| strī| makṣikās | vai. nigha.
mahiḥ| strī| pṛthivyām
mahikā| strī | hime| śrama.
mahiñcakaḥ| puṃ| mūṣike | vai. nigha.
mahiraḥ| puṃ| sūyyeṃ
mahilā| strī | reṇukāyām | reṇukavīja
rā.ni.va.6 | priyaṅkau| śrama. | madanaśalāyām
striyām
mahilāhvayā| strī| priyaṅgulatāyām| śrama,
mahiṣaḥ
mahiṣakandaḥ
mahiṣa(ṣau)priyā
mahiṣamatsyaḥ
mahiṣamastakaḥ
mahiṣavallī
mahiṣāsurabhakṣakaḥ
mahiṣākṣaḥ (kaḥ)
mahiṣī
mahiṣokandaḥ
mahiṣodhṛtam
mahiṣotakram
mahiṣaudadhi
mahiṣaudugdham
mahiṣaumūtram
maho
mahokandambaḥ
mahozam
mahodbhavaḥ
mahopadaḥ
mahosūṭaḥ (rūhaḥ)
mahokhatā
mahosasraḥ
mahendrakadalī
mahendraloham
tatparyyāyāḥ, - macīkā bhabhā makṣikā gandhaśītuṇḍā
pataṅgikā puttikā akṣatotpannā vamanīyā palaṅkaṣā
varṣṇyā nīlamakṣikā | cikkā | bhā0
sā ṣaḍvidhā kāntārikā kṛṣṇā piṅgaliko
madhūlikā kāṣāyī khāśikā ceti | tābhirdaṣṭe
29.10.2
dāhaśobhau bhavataḥ | śyālikākāṣāyībhyāntadeva
pir̤akāśca sopadravā bhavanti | su. kalpa. 8 a.
makṣikāmalam, klī, sikthake | maga
rā. ni. va. 13
makṣikāvāntam, klī, madhuni
makṣikāviṭ, strī, makṣikā male | mākṣika
viṭṭhī | vai. nigha.
maṃkhyatyaḥ, puṃ, atre
māṃsam, klī, śarīre raktajatatīyadhātau
māṃsaṃ | tatparyyāyāḥ, - piśitaṃ tarasaṃ palalaṃ palaṃ
kravyaṃ āmiṣaṃ kravyajaṃ jāṅgalaṃ kīram | rā. ni. va.
18 | tacca garbhasthasyāṣṭamimāse bhavati | sukhabodhaḥ
tatsvarūpaṃ yathā- “śoṇitaṃ khāgninā pakkaṃ vāyunā
ca ghanīkṛtaṃ | sadaiva māṃsaṃ jānīyāt....|” lepañca
tatkarma | bhā. | guṇāḥ- “sarvvaṃ māṃsaṃ vātavidhvaṃsi
vṛṣyaṃ balyaṃ rucyaṃ dṛḍhyaṃ tacca māṃsaṃ | deśakhānānnālasaṃkhye' khabhāvaiḥ bhūyo nānārūpatāṃ yāti
nūnam ||” iti sādhāraṇadeśamāṃsaguṇāḥ | rā.
ni. va. 17 | māṃsaratasādhanaṃ yathā-ghane māṃbharase
karttavyaṃ prasthaṃ jale māṃsasya dvādaśapalaṃ dattvā
paktavyam | tadaddha tatuke rase karttavyaṃ māṃsasya
ṣaṭpalaṃ pānīyaṃ prasthamātrameva dātavyam | acchatare
rase karttavya prasthaṃ jale māṃsasya palaṃ dattvā
etanmāṃsaṃ piṣṭā prakṣāīśeṣasthitajale paktvā canurūpaṃ
sthāpya' vastreṇa chānayitvā yūṣaḥ kāryyaḥ | “dravyato
dviguṇaṃ māṃsaṃ sarvvato dviguṇaṃ payaḥ | pādastha' saṃstataṃ
kṣopaḥ ṣaḍaṅgī yūṣa ucyate | palāni dvādaśaprasthe
ghane'tha tanuke tu ṣaṭ | māṃsasya vaṭakaṃ kuryyāt
palamacchatare rase ||” pa. pra. 246 | tyājyamāṃsaṃ
29.10.3
yathā- tata pūtiśuṣkavyādhitaviṣasarpahatadigdhaviddhajīrṇakraśabālānā mamātmapracāriṇāṃ māṃsāni bhramacyāṇi doṣakaraṇaśca bhavanti | “bālasya vṛddhasya
kṛśasya rogiṇo viṣādbhidagdhasya mṛtasya cānya pu
tyājyaṃ mṛgādeḥ piśitantu tasya viśeṣā bhruṣṇañca
cirasthitañca ||” rā. ni. va. 17 | “mṛtasya vyādhitaṃ
vyuṣṭa' kṛśaṃ vārddha viṣairhatam | agocarahataṃ vyār̤a'
dṛditaṃ māṃsamutsṛjet ||” rāja. 4pa. | upādeyamāṃsaṃ yathā- “lpiyaścatuṣpādeṣu pumāṃso vihaṅgeṣu
mahāśarīreṣu alpaśarīrāḥ alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ pradhānatarāḥ | evamekajātīyānāṃ mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrā pradhānatamāḥ ||” su. sū. 46 a.
punaḥ pūrvvabhāgo yoṣitāṃ'dhībhāgaśca guruḥ | pakṣiṇa
urovīryaṃ viśeṣeṇa guru | sū. sū. 46 a. | “gurubhakṣyāvahuṃbhujo ye caupacitamedasaḥ | ekadeśe'pi pūrveṣāṃ
mṛgāṇāṃ paścimo param | tailasiddhamāṃsaguṇāḥ“māṃsaṃ yattailasaṃsiddhaṃ vīryyīṣṇa pittalaṃ kaṭu
agnisandīpanaṃ hṛdya' dṛṣṭituṣṭu puṣṭidūhṛt ||” ghṛtasiddhamāṃsaguṇāḥ- “māṃsantu ghṛtasaṃsiddha' dṛṣṭidaṃ
puṣṭidaṅgalu | prīṇanaṃ sarvvadhātūnāṃ viśeṣāṇamukhaśoṣiṇām ||” śuṣkamāṃsaguṇalakṣaṇe- “pariśuṣkaṃ
sthiraṃ snigdhaṃ dṛḍhapaṃ prīṇanaṃ guru | pittalaṃ
bala-medhāgni-māṃsaujaḥ-yuktavarddhanam | māṃsaṃ vahukṛte
pakkaṃ siddhacīṣṇāstu nā mṛduḥ | gauravādyaiḥ samāyuktaṃ
pariśuṣkaṃ taducyate ||” pradigdhamāṃsalakṣaṇaguṇāḥ“tadeva ghanaraktāḍhya pradigdha' sa vijātakam
pradigdha balamāṃsāgnivarddhanaṃ kaphapittajit ||” rāja.
3pa. | puṃ | kīṭe | śa. ra.
māṃsakacchapaḥ | puṃ | tālugatamukharoge | See
kacchapaḥ
29.10.4
māṃsakarṇī | strī | vasyādikīṭe | vakragaṅga
hma | vā. u.
māṃsakāri | klī | rate | he. ca.
māṃsakolaṃkaḥ | puṃ | tannāmakaguhyarogabhede
arśobhede vā | lakṣaṇaṃ yathā - “antarvahiścau medrasya
kaṇḍūlā māṃsakolakāḥ | picchilāssravā yonau
tadvacca kavasannibhāḥ | te'moṃsupecayā ghranti maidūpuṃstvabhagārttavam ||” vā. u. 33 a.
māṃsakeśī (śin) | puṃ | pādarogabhedayuktau śve
“keśākārāṇi māṃsāni yasya syuścalajāni ca
māṃsakeśīti taṃ vidyāt...||” ja. da. 26 a.
māṃsakothaḥ | puṃ | māṃsagalane | vā. u.28a.
māṃsakhuraḥ | puṃ | pādarogaviśeṣayukto śve
lacaṇaṃ yathā- “bahumāṃsakhuraśca va śraṃyī māṃsakhuro
dṛyaḥ |” ja. da.26 a.
māṃsagajjvaraḥ | puṃ | jvaraviśeṣe | tallakṣaṇam
--“picchikodveṣṭana tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā
udyāsādahivikṣepo glāniḥ syānmāṃsagajvare ||”
cikitsā taukṣṇavirecanādi | nidā.
māṃsagranthiḥ | puṃ | māṃsajayantiroge | lavaṇam-“māṃsale'ti māṃsamāhāryyagnimāvahet
snigdha' mahāntaṃ kaṭhinaṃ śirānaddha kaphāñjitam ||”
vā. u. 26a.
māṃsacchedā | strī | māṃsarohiṇyām | tatparyyāyāḥ, - māṃsarohī māṃcī rasāyanau sulīgā
lomakariṇī | rā.ni va. 12
māṃsajam | klī | medīdhātau | he. ca.
māṃsajātiḥ | strī | khara-vikira-pratuda prasahavileśaya-mahāmṛga-jalacara-matsyākhyā māṃsajātiṣu
aṣṭavidhāsu | pa.su.
māṃsajālam | klī | jālavanmāṃse | māṃsrasiddhi vā jāṃgaṃ | “catvāri māṃsajālāni, tāni
maṇivandhagulpha saṃśritāni parasparasannibaddhāni parasparasaṃyuktāni parasparagavākṣitāni ceti yairgavācitamidaṃ śarīram...|” su.śā. 5a.
māṃsatānaḥ | puṃ | kaṇṭhagata mukharogabhede
29.10.5
lakṣaṇaṃ yathā- “pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo
galoparodhaṃ kurute krameṇa | sa māṃsatānaḥ kathito'valambī prāṇapraṇāsarvvakṛtī vikāraḥ ||” su. ni.
16a.
māṃsatejaḥ | klī | medīdhātau| he. ca.
māṃsadalanaḥ | puṃ | plīharogave, raktarohitakavṛkṣe | śa. pu.
māṃsadrāyo (in) | puṃ | aruketase | ṭhaitharakana
rā. ni. va. 6
māṃsadharā | strī | saptamakaprathamakalāyām
“yasyāṃ māṃse śirānāyudhamanausrautasāṃ pratānā
bhavanti|” sthūlāparanāmasaptamalaci | yā brīhiḍayapramāṇā bhavati | su.śā. 4a.
māṃsapacanam | klī | māṃsapāke | su.
māṃsapākaḥ | puṃ | śakarīgavigraiṣe | lakṣaṇaṃ
--“śīryyante | yatra māṃsāni yatra sarvvāśca vedanāḥ
vidyātta' māṃsapākantu sarvvadoṣakṛtaṃ bhiṣaka ||” su.
ni. 13a.
māṃsapuṣṭi(ṣṭi) kā | strī | amarāripuṣpavṛkṣe
amaramārī iti sākhavai prasiddhā | rā. ni va. 10
māṃsapeśī | strī | māṃsavarttau | māṃsasyai va
bhedaḥ | su. sū. 9a. | “budbudaḥ satarikṣeṣu māṃsapeśī
bhavettataḥ | visaptāhāt bhavet peśī raktamāṃsacitā
dṛḍhā | vījasyai bāḍurāḥ peśyaḥ pañcaviṃśatirātapaḥ ||”
sukhabodhaḥ | māṃsapeśīrāha- “yathārthasusūkṣmā yuktī
vāyuḥ srotāṃsi dārayet | anupraviśya piśitaṃ
peśīrvibhajate tathā ||” māṃsapeśyaḥ śarīre pañcaśatasaṃkhyākāḥ | tāsāṃ catuḥśatāni śākhāsu | koṣṭhe
ṣaṭṣaṣṭiḥ | grīvāyāṃ ūrddhagāyatūstri' śat | strīṇāntu
viṃśatyadhikapañcaśatāni | tāya garbhāśayagarbhamārgayonisaneṣu tiṣṭhanti | peśīnāñca karmārṇāṇi - ṣṭaṅgināṃ
śirā-snāyusthi-parvvasandhayaḥ peśya vṛtaḥ sabalā
bhavanti | śākhāsu tatmakhyā yathā - pādāṅgulīṣu
29.10.6
15 | pādāye 10| pādīparikūūrce sanniviṣṭāḥ 10
gulphatalayoḥ 10 | gulphajānvorantare 20 | jānuni
5| ūrau 20 | vaṅkṣaṇe 10 | evamekatra sakthini
100 | etenetarasakthivyāha vyākhyātau | koṣṭha pu
yathā-gude 3 | śephasi 1 | sevatyāṃ 1 | vṛṣaṇayoḥ
2 | sphicoḥ 10 | vakṣimūīni 2 | udare 5
nābhau 1 | pṛṣṭhoddhaubhavataḥ pañca pañca dīrghyāḥ
Linked texts (1)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit