Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 3.0

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 3.0

Language
Sanskrit

3.0.1

amṛtasravā | strī | chinnakūṭeddaśa gandhāmalatāyāṃ | kuṇḍī latā | amṛtavallī | taya
payyīyaḥ-hañcaruhā upavallikṣā ghanavallī sitanvatā
guṇāḥ-īṣattittarasāyanī, viṣaghnī, vraṇakuṣṭhāmanāmalāśīghrajiñca | rā. ni. va. 3 | cāyamāṇāyāsa
rā. ni. va. 5 | sācā 3 sācā
amṛtaharītakī | strī | ajīrṇa | yathā"dhātyaktaṃ jīrakañcaiva suślakṣṇaṃ paṭupañcaka̍ | yamānyāmaṭhapañcca khaṇḍa vikaṭuktathā | pratyekaṃ samabhāgantu
śakṣṇacūrṇāni kārayet | sarvvacūrṇesamaṃ dadyādabhayācūrṇaṃ saṃkṣṇatas ||" sā. vau. | takre samṛtusindhraśivāśatāni tadīja uddhṛtya ca śauśalena | ṣaḍpañca' pañcapaṭūni hiṅgukṣārāvajājīsamamodakañca | cūrṇaṃśca
saṃbhāvya lacā samānaṃ cipeta śivāvījanivāsamadhye || prathīmā.
amṛtatkṣāraḥ | puṃ | navasāre | vai. nigha.
amṛtā | strī | guḍūcyām | rā. ni. va. 3
ra. sā. | āmalakyāṃ | rā. ni. va. 11 | harotakyāṃ | pa. su. | "sthūlamāṃsāsṛgā bhṛtā |" iyaṃ
cavyājātā | rā. ni. va. 11 | tulasyāṃ | kāṣṭhadhātrīvṛkṣe | bhā. | madirāyāṃ | rā. ni. va. 14
indravāruṇyāṃ | rā. ni. va. 3 | pārāvatapadyāṃ
latā phūṭakī | rā. ni. va. 3 | gauracadugdhīyāṃ
kṛṣṇātiviṣāyām | raktavivatāyāṃ | rā. ni.
va. 6 | dūrvvāyām | pippalyām | sai. | likṣiyāṃ
rā. ni. va. 3 | nīladūrvvāyām̐ | rā. ni. va. 8
śvetadūrvāyām | nāgaballām | śauna | rājādām | garur̤avallyām | ve. nigha. caya. ci. | sūryyaprabhāyām | kharbujitikṣyātalatāyām | kandaguḍūcyām | sphaṭikārikāyām | mada. va. 4
prathīgā | guḍ cīti civakaguḍe | vā. sū. 15,
āragvadhādiḥ | nimbāsmṛtā madhūrasā muṣavacapāṭhā.,

3.0.2

paṭukādī arūṣā | śṛṅgamṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ
ci. 1 bha. kirātādiḥ | kirātatiktamamṛtā
ca. da. vātajja ci. | kirātābdāmṛtīdīcaḥ-
ca. da. pittajva. lodhrādiḥ | ca. sū. 4 a.
amṛtādyagugguluḥ | puṃ | vātarakte | gaḍūcī
2 pra. gugguluḥ 1 śa. triphalā pratyekaṃ 1 śa. vāri
64 śa. saṅgudya pācam | pādamiṭṭaṃ kāthayitvā
tāvattunaḥ pācyaṃ yāvat na ghanībhūtaṃ bhavati| ghanībhūte dantyādicūrṇaṃ pratyekaṃ 4 to. kṣitvākṣūṇāṃ 2 to.
īṣaduṣṇatāsakhe prakṣipya mardayet| balābaṃlaṃ vīkṣya
mātrā deyā | ca. da. vātarau ci.
amṛtākhyalohaḥ | puṃ, strī| raktapittādhikāre
lauhaḥ | pāṭho yathā—amṛtā vihatā dantī trāvantī
khadiro vṛṣaṃ | citrako bhṛṅgarājaśca kīkilākṣaḥ
sapuṣkaraḥ | punarṇavā balākāṅgāśiśubhīraṭadārukāḥ
gavākṣī pīvarī kanthavikkā tālamūlikā
nāgabalā kaṇāsūlaṃ kuṣṭhaṃ brāhmaṇyāḍhakā | palīnnitāni caitāni jaladroṇeḥ vipācayet | aṣṭabhāgāvaśeṣantu kaṣāyamavatārayet | triphalāyāstathā
prasthaṃ jalāṣṭaguṇapācitaṃ | tanmādaṣṭāvaśeṣantu kaṣāyaṃ
suparisrutam | mākṣikasya hatasyāpi puṭitasya yathāvidhi| ayasacūrṇitaṃ pūtaṃ palaṣoḍaśasammitam
pañcānyabhrasya tārvāṃta tāvanti gandhakasya ca| dve dve
pale rasasyāpi khallitasya vidhānataḥ | guḍasya ca
pañcānyaṣṭau sitāyā vātha paittike| raktapitte tu
khaṇḍena matsyaṇḍā vāpi kāsave| guggulordvipalaṃ
dattvā prasthamekantu sarpiṣaḥ | evaṃ pākavidhijñastu pacellauhaṃ samāhitaḥ | śītībhavārthā madhunā kṣipedaṣṭapalaṃ bhiṣak | mākṣikasya viśuddhasya dvipalaṃ rajasaḥ
kṣipet | śilājatīñcathā cūrṇaṃ palārddhasamitaṃ

3.0.3

bhiṣak | tathaiṣāṃ prakṣipeccūrṇaṃ palamātraṃ pṛthak pṛthak
ityādi | amṛtādidrākṣāmraparyantānāṃ pratyekaṃ palamitaṃ, vāri 32 śa. śeṣaḥ 8 pra. | triphalā mi. 2
śa. vāri. 32 śa. śeṣaḥ 8 pra | śodhitalauhaṃ 16
pa. abhraṃ 4 pa. rasagandhakau 4 pa. khaṇḍaḥ 8 pa.
gugguluḥ 2 pa. ghṛtaṃ 2 śa. | ekatra lauhapākaḥ kāryaḥ
śītale prace. madhu 8 pa. svarṇamākṣikaṃ 2pa. śilājatu
4 to. | atra trāvantī sukhitikā| bīraṭamicumūlaṃ| dārukī vṛhaddārakā| dambhī utpalūlaṃ
pīvarī śatāvarī| gavākṣī gorakṣakarkaṭī| nāgabalā gorakṣacākuliyā| kuṣṭhapuṣkarābhyāṃ kāṇḍagranthibhedena grahaṇam | athavā bhāgadvayagrahaṇam
mākṣikeśca hatasya nirutthamāritasyetyarthaḥ | puṭitasya
sāmānyaviśeṣapuṭitasya | pañcānyabhrasye tyatrāpi puṭitasye ti sambadhyate | tena prathamaparicchedoktakrameṇa
rasāyanādhikāre vakṣyamāṇa-vaṅgadattasañcārita-lauhābhrasamabhihita-vidhineva vā cūrṇitapuṭitasyetyarthaḥ
tāvanti gandhakasye ti catvāri palānītyarthaḥ| gandhakaśuddhividhiya yathā—gandhakantu samāṃnīya navanītāmalacchavi | tatarṣeṣi vipakatvyaṃ yāvat laninaṃ
bhavet| vastreṇālambitaṃ kṛtvā ḍhālayettriphalāmbhasi
evaṃ gandhāgbhrasaṃgaṇḍaṃ tattatkarmasu yojayet | atha
rasasye ti pāradadasasa pañcadvayaṃ| khallitasya mūrcchitasyetyarthaḥ| mūrcchanaṃ khañjaśilādiṣu auṣadhacūrṇaṃ
rasaṃ vā datvā vimardya nirbalīkaraṇamabhidhīyate
tatra tāvat pārade siddhauṣadhayanivāraṇārthaṃ vibhidravaiḥ pratyekaṃ saptadhā mūrcchanaṃ kāryam | paṭu lavaṇaṃ
alambuṣaḥ kulāhalaṃ śigru surābījaṃ | mākṣikasya

3.0.4

viśuddhasye ti kharūpataḥ śodhitayā jñeyam | citkāṇḍacūrṇāni pratyekaṃ palamātrāṇi| caturjātakādīnāṃ pratye kamarddhapalam | rasa. ra. raktapi. ci.
amṛtāgugguluḥ | puṃ| rājyayakṣmāthi hitaḥ
prasthaṃ guḍūcyāḥ prasthārddhaṃ pratye kaṃ triphalāpuraṃ | paktā
droṇe'mbhasaḥ śiṣṭe pākāṅgane tataḥ kṣipet | kauṣī
dantyamṛtāvyoṣaviḍaṅgaviphalā rajaḥ | pratye kamarddhapalikaṃ
lahaccūrṇaṃ ca kārṣikam || rasa. ra. vā. ra. ci.
cakrapāṇimate tu guḍūcī 4 śa. gugguluḥ 2. śa. āmalakī 2 śa. vibhītakaḥ 2 śa. punarṇevā 2 śa, harītakī 2 śa, ekatra kuṭṭayitvā 64 śarāvāriṇi
paktvā 16 śarāvāvaśiṣṭaḥ kvāthaḥ kāryaḥ | atha
gālayitvā punaḥ paktvā ghanībhūte tatra dantyādicūrṇaṃ
pratyekaṃ 4 tī, lahattaḥ 2 tī. prakṣepyam | prakṣepaśca
īṣaduṣṇatāyāṃ deyaḥ | mātrā ca yathāgnivalaṃ deyā
ca. da. vā. ra. ci. | pāṭho yathā—amṛtāyāśca
dviprasthaṃ prasthamekantu gugguloḥ | pratyekaṃ triphalāprasthaṃ varyābhūprasthameva ca | sarvvamekatra saṅghaya kvāthayennalaṇo'mbhasi | punaḥ pacetpādaśeṣaṃ yāvatsāndratvamāgataṃ | dantī-citrakamūlānāṃ kaṇā-viśvaphalatrikaṃ | guḍūcīla vir̤aṅgānāṃ pratye kārddhapalīnmitaṃ
lavataḥ karṣamekantu sarvvamekata cūrṇayet | siddhe
krīṇāṃ kṣipettatra amṛtāguggulīḥ paramiti || ca.da.
ayaṃ bhāvaprakāśe'pi vātarakta uktaḥ | pāṭhaśca
madhyārthastulya eveti pāṭho na likhitaḥ | bhā.
sa. 3bha.
amṛtāṅkuralohaḥ | puṃ, strī | upadaṃśe lauhaviśeṣaḥ | tatrāyaṃ pāṭhaḥ—"pāradaṃ gandhakaṃ lauhamabhra' tāmraṃ sagagguluṃ | ajñātaṃ palikaṃ sarvva

3.0.5

dhāvyāḥ sāddhaṃ ṣaḍvalaṃ | hārca pañcāṣṭarītatkaurlauhāt ṣoḍaśikaṃ haviḥ | pacedbhakta varākkāthe
lauhapātraṃ vidhānavit | susiddhaṃ tatsamaśīdhāt
sampūjya gurudevatāṃ | saṃmarya madhasarpibhyāṃ guñjādvaya]
dine dine | anupānaṃ payasā nārikelīdakena
vā | kuṣṭhītāmūtakaṇḍūralohādaṃśca trifalāmabhideḥ,
ataḥ pāṭhadvayam | prayogo. u. da ci. | bheṣajamidaṃ
kuṣṭharīge hitam | atra palamekaṃ rasasye ti rasasindūramiti kecit | apare hiṅgūlītthapāradaṃ
vyavaharanti | vṛddhātu rasasindūrameva vyavaharanti
rasādisavvaimaukṣya lauhapāve viphalākāthena
pacet| pākagrīṣe viphalācūrṇa deyam | ra. sā.
saṃ. rasa. ra. | kuṣṭhītī yathā—"hutāśamukhasaṃguddhaṃ
palamekaṃ rasasya vai | palaṃ lauhasya tāmrasya palaṃ
bhallātakasya ca| gandhakasya palañcaikasamarkasya
ca gugguloḥ | harītakīvibhītakīya śca varddhadvayaṃ
iyoḥ | aṣṭamāṣādhikaṃ tatra dhāvyāḥ pāśitalāni
ṣaṭ | ghṛtaṃ dvādaśaguṇaṃ lauhāt kṣipenniphilājalam
ekīkṛtya pacetpātre lauhe tadvidhipūrśvakam | pākametasya jānīyāt pākajñaḥ kuśalī bhiṣak” | ityādi | hutāśamukhasaṃguddhaḥ yathā rasārṇave—rasasya
pañcamāṃśena gasena lauhapātrake| lauhadaṇḍana ca tathā
dattaiṣanavanītakāṃ | maī nātkajjalīkṛtvā piṣṭaṃ
śāliñcikādravai | dṛḍhacauttāsu piṣṭena veṣṭayitvā
nidhāpayet| harikaṣṭhākā sukhe liptā śanairmūrddhaminā
pacet| gandhagandhaśca yāvatsyāt taḍutāśamukhaṃ viduḥ
kaścittu hutāśamukhasaṃgaddhamiti gugguluparyantaṃ saṃbadhnāti | tena śodhanajāraṇādikrameṇa sarvveṣāmapi
śodhanamāha harītakīvibhīta kauḥ sāddhaṃ ṣaḍvayaṃ

3.0.6

pṛthagiti vacanāt | harītakyāstu 5 tī. vibhītakyāna āmalakyāḥ ṣaṭ pācitalaṃ 12 to
militaviphalā 16 pa. pākārthajalaṃ 16 pra. śeṣaḥ
4pra. ghṛtaṃ 16 pa. lauhapātre pācyam | vastrapīr̤itaṃ
yadā na niḥsarati sudrā ca bhavati tadāvatāryya
cūrṇaṃ pracepaḥ | atha pāke sāvadhānena bhāvyam | amṛtasāralauhavadasya kriyā jñeyā| bṛhadapi amṛtāṅkuralauhaṃ kuṣṭhe uktam yathā—vṛtaṃ hiṅgulasambhūtaṃ tāmraṃ
tadviguṇaṃ bhavet | sujīrṇalauhaṃ tattulyamabhraṃ bhallātakaṃ
tathā | tāmradviguṇagandhañca gugguluścāṅgidhā mataḥ
triphalāyāstathā cūrṇaṃ pratyekaṃ mṛtatulyakaṃ | tāmrāccatuguṇaṃ sarpiḥ tailamairaṇḍajaṃ dvidhā | ebhāñjanacābhatulyaṃ
paktvā caivāmṛtadravaiḥ | caturguṇerṇuttārthaṃ lākṣāmīkṣamavatārayet” | ityādi | bheṣa. prayoge kuṣṭhaci. | asmarasendrasārasaṃgrahoktaḥ pāṭhaḥ prāyeṇa tulya eva | kevalaṃ
gandhakasya palañcaika mityatra– “abhrakasya palañcaiva
gandhakasya catvārimiti|” karṣadvayaṃ dvayoriti
pratyekaṃ karṣadvayamiti | ghṛtaṃ dvādaśaguṇamityatra-“ghṛtadvādaśaguṇa” mitibhedaḥ | abhrakasya palañcaiva gandhakasya
catuṣpalamityaya prayogomṛtapāṭhaṃ na sādhu manyante
bhaṣṭādayī viśiṣṭavaidyāyeti | ra.sā.saṃṭī.| rasaratnākaraḥ prayogomṛtana tulya eva kevalaṃ dvādaśaguṇāmitikamityatra aṣṭamāṣādhikāmiti bhedaḥ | rasendracintāmaṇī ca "aṣṭamāṣādhikāni” ghṛtaṃ ladguṇāmiti
pāṭhabhinnatāsti | rase.ci.kuṣṭha. | sā. kau.| anya
dampattittaṃ uktam
amṛtādiḥ | puṃ | kaṣāyadravyasamūhe yathāamṛta'ṣapaṭīlaṃ mustakaṃ saṭapadmaṃ khadiramasitavecaṃ
nimbakaṃ ve haridre" ityādi | ayaṃ visarpaviṣaso

3.0.7

ṭakke hitaḥ | asitavevaṃ śyāmā latā| rasa.ra.
ca.da.visarpa ci. | sā.kau. | prayogā. | aparaḥ
mṛvakanche yathā-amṛtaṃ nāgaraṃ dhātrī vājigandhā
vikaṇṭhakaṃ | prapibedvātarīgāttaḥ saśūlī mūtrakṛcchravān || bhaiṣa.
amṛtādivaṭī | strī | viṣaṃ 2 bhā. kapaībhasma 5 bhā. maricaṃ 6 bhā. jalena sukṣmānā vaṭīkāyī | iyaṃ kāse tridoṣe'bhimānye ca hitā
bhā.sa.1ma jvaraci.
amṛtādyagugguluḥ | puṃ | ayaṃ medīrīge hitaḥ
yathā–"amṛtā cuṭivikṣavatsavaṃ kalipathyāmamalakāni
guggulum | kramavṛddhamidaṃ madhuplutaṃ pir̤akāsthaulyabhagandaraṃ jayet |” atra truṭiḥ sūkṣme lā | vellaṃ vir̤aṅgaṃ
vatsakaṃ kuṭajalak | eṣāṃ kramabaḍgā bhāgī grāhyaḥ
bhaiṣa. saida. | bhā.sa.3bha.medaci.
amṛtādyaghṛtam | strī | vātarakta hitaṃ | ghṛta
4 śa. kalkadravyaṃ 1 śa. | pākakāle āmalakīrasaṃ
4 śa. vāri 12 pra. dattvā pācyam | āragvadhaḥ
śīṣṇātuphalamajjā | hathīraḥ śvetapunarṇavā | curakaḥ
kīkilākṣamūlam | gandhavvaiḥ eraṇḍamūlaṃ | ghanaḥ
susā | ca.da.vātaroga-ci. | bhā.sa 2bha.
amṛtādyacūrṇam | klī | āmavāte | guḍūcīnāgaragokṣuraśuṣṭhikāntārakaścacūrṇāni. pratye kaṃ samabhāgāni | bhā.sa.2bha.
amṛtādyatailam | klī | galagaṇḍādau hitam
mūrcchitatilatailaṃ 4 śa. guḍū cyādīnāṃ śatapalaṃ vāri
64 pra śeṣaḥ 16 pra. | uktadravyāṇāṃ militakalkāḥ
1śa.| tailapākāvidhinā pācyam ca.da galagaṇḍa-ci.
athavā guḍūcyādīnāṃ pratye kaṃ 1 pa. vāri 128
pa.| taile viceccāmṛtavalkinimbahiṃsādvayīvatsakapipalyaubhiḥ| siddhaṃ valāyatai lamu̍devadāhra hitāya

3.0.8

nityaṃ galagaṇḍarogī || tailaṃ 4 śa. kalqārthaamṛtāphalaḥ | puṃ, klī| paṭolī | bhā. pū. | bha.
amṛtāriṣṭam | klī| ariṣṭamidaṃ viṣamajvarādau hitaṃ | atra guḍūcyāḥ palaśataṃ daśamūlasya
tathā ekatra droṇacatuṣṭayajale pakā pādaśeṣaṃ grāhyaṃ
atha tatra kvāthe gur̤asya tulāvayaṃ (75

Linked texts (3)