Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 3.18

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 3.18

Language: Sanskrit

3.18.1

sā.saṃ.
ambucaraḥ | puṃ| jalacare | kañcaṭe | vai.nigha.
ambucāmaram| klī| śaivāle| jaṭā.
ambucāriṇī | strī| sthalapadminyāṃ | hiṃ thalapadma | vai nigha
ambujaḥ | puṃ| hijjalavṛkṣe | ama.| matsyādau
bhā.| jalavetase | kañcaṭe | vai. nigha.| tri| jalajātamātre| klī| kamale| bhai.jatrikaṃ| [vai.nigha
ambujaḥ | puṃ| hijjalavṛkṣe | ama.| matsyādau
bhā.| jalavetase | kañcaṭe| vai, nigha. | tri jalajātamātre | klī | kamale | bhai.jatrikaṃ
ambujāmalakī| strī| pānīyāmalabe
ambuṭaḥ | puṃ| asantakavṛkṣe | āvṛṭā | saṃ
apaṭā | rā ni.va.6
ambutālaḥ | puṃ | śaivāle | trikā.
ambudaḥ | puṃ | mustāyāṃ | si.yo.kāmalā-ci,
mūrcchādyate dvandvaḥ| “paṭīlāmbudadāḍamiḥ|”
ambudharaḥ | puṃ| nāgaramustāyāṃ | bhadramustāyāṃ
vai. nigha.
ambudhiḥ | pu| sāgare
ambudhiphenaḥ | puṃ| samudraphene| bhā.
ambudhiśvavāḥ| strī| gṛhakanyāyām | ghṛtakumārī| saṃ kīr̤aphala| rā ni.va.5
ambunāma | klī| hrīvere | vālo | bhā.| bālake
ambupaḥ | puṃ | cakrasardde | cāṅgandre | (vāṃ)
pra.| kañcaṭe| kai.
ambupadmā (trikā) (patrī) | strī| kacaṭāyām | ra.mā.
ambuprasādaḥ
ambuprasādanaḥ
} puṃ| nirmalīphalavṛce | rā.
ni. va.11 | See katakaḥ
ambuprasādanaphalam | klī| nirbhalīphle
vai nigha.
ambubhṛt| puṃ| meghe| mustake| kha.| samudre| kai.
ambu mayūrakaḥ | puṃ| jalāpāmārge | vai nigha
ambu mātrajaḥ | puṃ| śambūke | hemca.
ambumuk (c ) | puṃ| mustake| meghe| ke
ambuyaṣṭikā | strī| bhārgya | vāmaṇaśaṃṭīṃ
ra.mā.
ambūraḥ | puṃ| dārādhaḥkāṭhe | govarāṭ | (kāṃ)
amburu (ro) haḥ | puṃ, klī| padme | rā.

3.18.2

3.18.3

3.18.4

tatphalaguṇāḥ - pipāsāghnaṃ guru rucikaraṃ pittakarañca | rāj.
amlakā
amlakāñjikām
amlakāraṇḍaḥ
amlakūciḥ
amlakeśaraḥ
amlakeśarī
amlakośaḥ (śākaḥ)
amlagorasaḥ
amlacāṅgerī
amlacukrikā
amlacūr̤aḥ
amlajambīraḥ
amlaṭakaḥ
amlatvak
amladolakaḥ
amladravaḥ
amladravyam
amlanimbūkaḥ
amlaॅniśā
amlapañcakam
amlapacaḥ
amlapatram
amlapacakaḥ
amlapatrā
amlapatrikā
amlapatrī
amlapanasaḥ
amlaparṇikā
amlaparṇī
amlapādapaḥ
amlapittam
amlapittāntakamodakaḥ
amlapittāntikarasaḥ
amlapuram
amlapuṣpikā
amlapūrama
amlaphalaḥ
amlaphalam
amlaphalā
amlabadaraḥ
amlabhedakaḥ
amlamāroṣaḥ
amlamūlakam
amlamehaḥ
amlaruhā
amlaloṇikā
amlaloṇī
amlavato
amlavargaḥ
amlavallī (jhikā)
amlavāṭakaḥ
amlavāṭā
amlavāṭikā
amlavāṭī
amlavātakaḥ (vār̤akā)
amlavāpyaḥ
amlavāstu(stū)kam
amlavidulaḥ
amlavījam
amlavṛkṣaṃ (kam)
amlavetasaḥ (kaḥ)
iti ca.da.| ca.da.jya.ci.| sindhucūṣaṇaiḥ sāntravetasaiḥ| ca.sū.28.| tadguṇāstadyathā,—amlaḥ vīryyaḥ
rasāmlaḥ āmlavetasaḥ vetasāmlaḥ amlasāraḥ śatavedhī
vedhakaḥ bhīmaḥ bhedanaḥ amlāṅkuśaḥ bhedī rājātnaḥ
amlabhedanaḥ raktasāraḥ phalāmlaḥ amlānāyakaḥ sahasravedhī vīrāmlaḥ guhāketuḥ varābhidhaḥ śaṅkhadrāvī māṃsadrāvī (rā), varaṅgī (ra), cakraḥ (tra)| guṇāḥ—
atyamlaḥ kaṣāyoṣṇaḥ vātaghnaḥ aphāśīṃgulmārīcakaharaśca| bhoṭadeśe prasiddhaḥ| rā. ni. va. 6| lavaṃ

3.18.5

dīpanamamlañca bhedanaṃ hṛdrogaśūlagulmaghnaṃ pittalaṃ līmaharṣaṇaṃ rucyaṃ viṣṇa tadīṣadvaraṃ plīhodāvarttaghnaṃ hikkānāhāruci-śvāsa-kāsājīrṇa-vāntiharaṃ vātakaphajarogaghnaṃ chāgamāṃsadravakaraṃ caṇakāmlatulyaguṇaṃ lauhasūcīdrāvakaśca| bhā.pū. 1bha.| tatyakaphalaguṇāḥ—dīpanaṃ
guru dāhakṛñca| rāja.| cakre| ṭūkā pāṃlaṅ
hiṃ cukekā śāka| pa. su.| amlokṣmām| ca.da.
kāḍya| gṛ.
ahvaḥ ?
hvau | cāṅgeyyaum̐ | āmrarula| rā. ni.
da.5| nanasāmukhañca | amlavetase | rā. ni. va. 6
kṣīrakṣīruce | varṣābhūnnikā | rā. ni. va. 8
vittiñścām̐| rā. ni. va. 11| bhā. pū. 1bha. phalava.
amlāṅkuśaḥ | puṃ | amlavetase | rā.ni.va.6
amlāṭanaḥ | puṃ | mahāsahāvṛkṣe | me ām̐ṭi
viṭeśa| ām̐manām̐ iti ca bhāṣā | jhiṃ kaṭ‌sarayyā
lālaṃgulasakhakhan| āmranāṭ iti dākṣiṇātye
taॉṃgaśūṇām̐ iti ca gaur̤a khyātaḥ| guṇāḥ—kaṣāyo
madhurastikta uṣṇovīryyaḥ krimighnaśca| bhā.pū.1bha.pu.va.
4kha.sa.a.yonirī.vi. | ci.la.ka.vallī.garbhavedanāharayoge
amlikāpānam | klī | tintir̤īpānake
ṭam̐tulapām̐nā| pakkatintir̤īkāṃ vārimardditaṃ śarkarāmaricatvaktrakapūramiśritaṃ pānakamucyate | “amlikāyāḥ phalaṃ pakkaṃ madditaṃ vāriṇā dṛḍham | śarkarāmaricaṃ miśraṃ lvaṅge ndrasuvāsitam | amnikāpānasambhūtaṃ pānakam vātanāśanam |” bhā.pū.pānakavarge
amlokāphalam | klī | tintir̤īphale | tadguṇāḥ—śuṣkaṃ sandīpanaṃ bhedanaṃ tṛṣṇāghnaṃ laghu kaphavātayoḥ pathyañca | vā.sū.6a| “amlī hi cāmlaphalamavipakaṃ tadasṛkpittamakaraṃ vidāhi | vātāmaye śulagade praśastaṃ pakvaṃ tathā śītaguṇīpapannaṃ ||” cavi.
17 a.

3.18.6

śāṃtā | ca.da.cāturthya-jya.ci. | “amloṭajasahasreṇa
dalena |”
ayoganaḥ| puṃ| ekībhūta-lauhapuñje| śatūr̤ī
tatparyyāyaḥ-lauhakūṭam
ayocchiṣṭam | klī| lauhakiṭṭe| maṇḍūra
vai. nigha.
ayomalam | klī | lauhamale| loṃśāraṃ ò
vāṃ maṇḍūra| pa.su.| "ayomalantu santaptaṃ|" si.yo.
pāṇḍu-ci. dvandvaḥ | ca. da. pāṇḍu-ci.
ayorajaḥ | lī| lauhakiṭṭe | maṇḍūra| lauha
cūrṇa | ca. da. pāṇḍu-ci. navāyasacūrṇe
ayovastiḥ | puṃ, strī | vastikarmaviśeṣe
yathā-eraṇḍamūlaṃ niḥkvāthya madhutailaṃ sasaindhavam
eṣa yuktaṃ ayovastiḥ sabacāpippalīphalaḥ ||" bhā
arakaḥ | puṃ, klī| śaivāle | hārā. | vai.nigha
śvetaparpaṭe | rā.
araktaḥ | puṃ | lākṣāyām | lāṃ | rā.ni. va. 6
See alaktaḥ
aragvadhaḥ | puṃ | (Cassia fistula.) mahākavikāravṛkṣe| bar̤a śonddhāli, lar̤iyā śoṇāṃla,
rām̐dhāla nar̤ī, bāṃnara nar̤ī iti | maṃ var̤iu
vāhvyāceṃ bhār̤a| kaṃ hegaggike | teṃ relliceṭṭu| ut.
sanāri| hiṃ āmalaṭā, dhanavaher̤ā | guṇāḥ -atimadhuraḥ śītalaḥ śūlaghnaḥ jvarakāṣṭha kuṣṭha mehakaphaviṣṭambhadaśca | rā.ni.va.8 | saṃsanaḥ guruḥ hṛdrogatodīdāvarttaghnaśca | etatphalaṃ saṃsanaguṇayuktaṃ rucaṃ pittakakṣakaphanaṃ koṣṭhaśuddhikaraṃ jvare hitañca| bhā.pra.
1bha.| "parśani recakāni syuḥ kaphamedoharāṇi
ca| puṣpāni svāduśītāni tiktāni grāhakāṇi
ca| tuvarāṇi vijānīyāt...| majjā ca madhurā
pāke snigdhā cāgnivivarddhanī | recakā pittavātānāṃ
nāśakā samudāhṛtā|" dravya.gu.vai. nigha. | See
āragvadhaḥ
aragvadham | klī | svarṇādyutpale | si.yo.vṛddhadagnisukhacūrṇe
araṅgaḥ (gā) (gī) | puṃ, strī | matsyaviśeṣe

3.18.7

3.18.8

3.18.9

araṇyachāgaḥ | puṃ | vanachāge | būno chāṃgala
araṇyajaḥ | puṃ | tilakatūṣe | he.ca.
araṇyajārdrakā | strī | Wild ginger.
vanāīke | bana āṃdā | maṃ rāṇaāle | guṇāḥkaṭu śnagdhaṃ rucikaraṃ balyaṃ āgneyañca | rā.ni.va.6
araṇyajīram (kam) | klī| vanajīrake, kaṭujīrake | vanajīrā| maṃ kaḍujīreṃ | teṃ jīraṃganna
guṇāḥ- "araṇyajīrakaśīṇaṃ tuvaraṃ kaṭukaṃ matam
sañcavātaṃ kaphañca va vraṇañcaiva vināśayet|" vai. nigha.
dravya. gu.
araṇyatulasī | strī | vanatulasyāṃ, kṛṣṇavarṇathyām | vanatulasī | hiṃ kālābāvaro | maṃ rāṇatuḷasa, vaijayantī-tuḷasī | sā dvidhā hrasva-dīrghabhedāt | guṇāḥ- "āraṇyatulasī śīśā kaṭukā ca
sugandhikā | vāta-tvagdoṣa vīsarpa-viṣale va vināśayet || āraṇyatulasī kṣudrā kaṭvī śīśā ca tiktakā
rucyābhidīpanī hṛdyā vidāhī laḍupicalā
rukṣā kaṇḍū viṣacchardikuṣṭhajvaravināśinī | vātaṃ
kramīn kaphaṃ dadru raktādoṣañca nāśayet | bījañcāsyā
dāhaśothanāśakaṃ parikīrttitam|" vai. nigha.
dravya.gu.
araṇyalapusakaḥ | puṃ | vanyavapuṣe | banakam̐kūha,
vanaśaṃśāṃ | saṃ gaur̤abhedinī | vai.nigha.
araṇyalapusī | strī | indravāruṇyām | rām̐thānaśaṃśāṃ | mahākālalatāyām | mām̐kālaphala
vai. nighaḥ apasmā. ci. nakheṃ
araṇyadamanaḥ | puṃ | vanadamana-vṛkṣe | ke
araṇyadhānyam | klī| nīvāre| ur̤idhāna
maṃ devabhāta | rā. ni. va. 16
araṇyadhenuḥ | vanajātāyāṃ gavi
araṇyapalāṇḍuḥ | puṃ | vanajātapalāṇḍau
banapem̐yāja | guṇāḥ - mūtrarerecanaḥ kṣu śaṅkarastīkṣṇuya eva ca | sāvātirekāṅgavati vāntiñjañcalabhedanaḥ | atimātraṃ prayukto'sau viṣavanmārayennaraṃ

3.18.10

śīte śvāse ca kāseca sūtrasaṅge prayujyate || praviḥ
araṇyapippalī | strā | vanapippalīnāmavṛce
banapippūla | rā.ni.va 6
araṇyamakṣikā | strī | Gad fly. vanamakṣikāyām | ḍām̐śamāchi | śa.ra.
araṇyamuṅgaḥ | puṃ | vanamuṅgre | ghor̤āṃmūgaṃ | rā.
ni.va.16 | See makuṣṭhakaḥ | mudgaparyyām
araṇyamudgā | strī | muṅgaparyyām | mūgāni | rā.
ni.va.3
araṇyamethī | strī | vanamethikāyām | vanamethi | maṃ rāṇamethi | vai. nigha.
araṇyarajanī | strī | vanaharidrāyāṃ | vanahaluda | maṃ rāṇahaḷada | va.nigha.
araṇyavāyasaḥ | puṃ | Raven. araṇyakāke
ḍomakāṃka | maṃ ḍobhakāvalā | rā.ni.va.18
araṇyavāsinī | strī | allampaparṇālatāyāṃ
amara bela iti līke | rā.ni.va.3
araṇyavāstukaḥ
araṇyaśāliḥ
araṇyaśunaḥ
araṇyaśūraṇaḥ
araṇyaśvā
araṇyasambhūtaḥ
araṇyahaladīkandaḥ
araṇyaharidrā (strī,)
aratiḥ
aratniḥ
aramaḥ
aralaḥ
aralā
araluḥ (ktaḥ)
aralupuṭapākaḥ
ravindam
aravindadalaprabham
aravindino
arālaḥ
ariḥ
aripūrimaḥ
aribhaḥ
aribhadaḥ
arimedaḥ (ktaḥ)
arimedādyatailam
ariṣṭaḥ
ariṣṭakaḥ
ariṣṭacayam
ariṣṭaphalaḥ
ariṣṭalakṣaṇam
ariṣṭā
ariṣṭāhvaḥ
aruḥ (s)
aruk
arugṇaḥ
arur̤imeśaḥ
aruciḥ
arujaḥ
aruṇaḥ
aruṇam
aruṇakapiñjaḥ
aruṇakamalam
aruṇacūḍaḥ
aruṇataṇḍulīyam
aruṇanāgaḥ
aruṇanetraḥ
aruṇapuṣpī
aruṇamakṣikā
aruṇalocanaḥ
aruṇasarpaḥ
aruṇasāraḥ
aruṇā
aruṇāmlikā
aruṇābhram
aruṇārrkaḥ
vātakuṣṭhakaphūviṣaghnaṇaścaḥ plīhagulmārśaḥ kaphīdaragalarubhirudca | kaṭutiktoṣṇaḥ kaphaghno medaghno viṣaghnaḥ
vātakuṣṭhavraṇaghnaḥ plīhakacchū visarpaghnaśca | puṣya madhuraṃ

3.18.11

tiktaṃ dhārakaṃ kramikuṣṭhakaphāśīviṣaraktapittaghnaṃ gulmaśīhaharañca | bhā. pū. 1bha.
aruṇotpalaḥ
arundhatī
aruṣṣaḥ
aruṃṣikā
aruṣkaḥ
aruṣkaraḥ
aruṣkaram
arūṣā (ṭā)
arokadantaḥ
arocakaḥ
sabhīraśce pitte virekī vamanaṃ kaphe | sarvvaje
sarvvanāsāthai harṣaṇaṃ syādarīcake || bhā. | bastivirekī vamanaṃ yathāvalaṃ dhūmopasevākavaḍagrahāstathā
tiktāni kāṣṭhāni ca dantadharṣaṇaṃ śivādrapānāni
hiteḥ kṛtāni | gaudhūmamudgāścaśāliṣaṣṭikā māṃsaṃ
varāhāṇamṛgaimakhabhāvaṃ | cetī bhavāñca samraśālinelibhraḥ proṣṭhau khaleśaḥ kavayī ca rohitaḥ | karkāṭavetāyanavīnamūlakaṃ vārttākubhībhāñjanasaudhadāḍimaṃ
bhaktaṃ paṭolaṃ rucakaṃ ghṛtaṃ payo bālāni tālāni
rasīnagūraṇam | drākṣā rasālaṃ naladañcakākṣikaṃ
madyaṃ rasālā dadhitakramāī kañca | kakolakharjūrapibālatindukaṃ parśva kapitthaṃ vadaraṃ trikaṭukam
tālāsthimajjā himabālukā sitā pathyā yamānī
maricāni rāmaṭham | svādukhatiktāni ca deḍumārśvanāṃ varṇo 'thasupto 'rucirogiṇe hitaḥ | iti
pathyam | kāśīṣṭhārakṣudhānnebavādhavegavicāraṇam
ahṛdyānnamavakṣīcaṃ krodhaṃ lobhaṃ bhayaṃ gṛdham
durgandharūpasevā ca na kuryādarucau naraḥ || iti
apathyam
arkaḥ
arkākāntā
arkagandhikā
arkacandanam
arkacchadam
arkatailam
arkadalaḥ
arkanāmā
arkapalaḥ
arkapaṣā (lī) (likā)
arkaparṇaḥ
arkaparṇikā (rṇī)
arkapādaḥ
arkapādapaḥ
arkapuṣyā
arkapuṣpikā
arkapuṣpī
arkaprasāgur̤ikā
tāmracūrṇaṃ kaṃ | ciñcāmūlaphalakkāthe yāmaṃ khalle
vimarddayet | tadgolaṃ bandhayedvastre dolāyantreṇa
tannave | ciñcāphalayute paktyācaturyāmāt samuddharet

3.18.12

vaṭikārkaprabhā nāma jarārugvināśinī | saṃvatsaraprayogeṣu sūryyatulyo bhavennaraḥ| palāśabījatailañca
karṣamekaṃ gavāṃ payaḥ | anupāmamidaṃ pātā daśanāgabalī bhavet || prayogā, rasāyanā,
arkapriyā| strī| ādityabhaktāyām | hur̤hur̤iyā gām̐cha| javāyām | rā. ni. va. 10
arkabhaktā | strī| brāhmayāṃ | brāhmīśāṃka | ādityabhaktāyām | hur̤hur̤iyā, ulaṭe iti ca bhāṣā
hiṃ hulahula | maṃ sūryyaphulavallī | rā. ni. va.
4| ra. mā.
arkabhūtiḥ | strī | tāmrabhasmani | vai. nigha. 2bha.
cīratāmarase, saṃgrahaṇī-ci.
arkamūrttirasaḥ | puṃ | raso'yaṃ sannipātikajvare prayojyaḥ | dravyāṇi cāsya rasagandhakalohaviṣāṇi | atra lauhassyādau bhāgāḥ pādarasa bhāgadvayaṃ, gandhakī dviśuṇaḥ, viṣasya ca ṣor̤aśāṃśo grāhyaḥ
ayameva tridoṣadāvānalaḥ kathyate yadāyaṃ tāmrapātasthāpitaḥ punaḥ nimbuka rasapiṣṭagarvakaṇṭakāthyairrdakarasairbhāvyate | bheṣa. jya. ci.
arkamūlam | klī| tannāmakavṛkṣasule | ca. da.
aśvimā. ci. cāragur̤e
अर्कमूला । स्त्री । (Aristolochia Indica.)
īśvaramūlyām | īśeśera mūla| ranā.
arkalavaṇam | klī| arkakṣāre | vai. nigha.
arkavallabhaḥ | puṃ| bandhujīvavṛkṣe | bāṃndhulivṛkṣa,
dūpūrera char̤ī| maṃ dupārī| rā. ni. va. 10
arkavallī | strī | ādityabhaktāyāṃ | hur̤hur̤e
vai. nigha.
arkavedam (dham) | klī| tālīsapatre | ṣa
su. | rā. ni. va. 6
arkasutā | strī| kṛṣṇaparājitāyāṃ | vai. nigha.
arkasudhā | strī| arkapiyasṛdhāyām | ākndera dūṇa| guṇāḥ-gulmarīgasya nāśinī | vai.
nigha.
arkahitā | strī| ādityabhaktāyām | hur̤hur̤iyā| maṃ sūryyaphulavallī | rā. ni. va. 4

3.18.13

arkakṣīram | klī| arkavṛkṣaniryāsau | ākandāra āṭo| guṇāḥ-kṛmighnaṃ vraṇaghnaṃ kuṣṭhāśīdareṣu ca hitam | rāja. | tiktalavaṇamuṣṇavīryyaṃ laghu
snigdhaṃ gulīdarakuṣṭhaharaṃ virecane hitaca | bhā. pū.
1bha. | ca. da arśa-ci.
arkādigaṇaḥ | puṃ | arkālarkanāgadantī viśalyābhārgī-rājñāttavikālīprakīrṇyā- pratyakpuṣpī - pītatailaudakīthyaiśvetāyugmatāpasaṭakṣā iti | arkālarkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrājendrapuṣpīcudraśvetāmahāśve tāvṛścikālyalavaṇāstāpasavṛkṣaśceti || su. sū.
38a. | guṇāḥ - kaphamedoṣivaghnaḥ kṛmikuṣṭhaghnaḥ
viśeṣyāddvaṇaśodhanaśca | vā, sū. 15 a.
arkāśmā | puṃ | sūryyakāntamaṇau | chūnī, cām̐nā
iti ca lauke| halā.
arkāhvaḥ | puṃ | tālīsapatre | sūryyakāntamaṇau
arkavṛce | ama.
arkī | puṃ | mayūre | mayūra | maṃ morī | vai nigha.
arkeśvararasaḥ | puṃ | raso'yaṃ vātavyādhyupaśamanau
dvividhaśca| tṛtīyo raktapitte, caturthaśca kuṣṭhādhikāre
“rasasya bhāgasyānnārī gandhakasya daśaiva tu | tāmrasya
vāṭikāyāśca dattvā caināmadhomukhaum | samyak
nirudhya tasyāśca dayādūrddhaṃ śarāvakaṃ | bhāṇḍe
nirudhya yatnena bhasmanāpūryya bhāṇḍakam | agniṃ
prajvālayedyāmaṃ mukhaṃ tasya nirudhya ca | svāṅgaśītaṃ
samuddhṛtya tattāmraṃ cūrṇayedvahuśam | bhāvayedarkadugdhena
puṭitvā daśadhā punaḥ ||” rasa. ci. | rasendrasārasaṃgrahe ayameva kuṣṭhe chataḥ | viśeṣastu-tatra gandhakasya tāmracūcikāyāṃca 12 bhāgā uktāḥ iti
prathamaḥ || rasena gandhaṃ dviguṇaṃ vimartha tāmrasya
cakreṇa sutāpitena | ācchādayitvātha tataḥ prayatnāt

3.18.14

cakre vilagrañca tataḥ prayatnā | sacūrṇaṃ ca dvādaśadhākaṃdugdhaiḥ puṭeta vahnibhiṣpalājaśailaiḥ|” mācā 22.
iti dvitīyaḥ || rase. ci. | “sūtakaṃ śvetatāmrañca
śarāveṇa samācikam| aśmṛtāmbūrasairbhāvyaṃ tisranaktapuṭe pacet | vāsācīravidārībhyāṃ caturguñjāprasādyataḥ | bhakṣayam |” atra arkaḥ tāmbūṃ | aśrutā
gur̤acī | mācikaṃ svarṇamācikam | ra.sā.saṃ. raktapittāi. | iti tṛtīyaḥ || caturthaḥ kuṣṭhādhikāra
“palāśīśasya catvāri balairdvādaśa tāvatī | tāmrasya
cakrikā dayā rasasyaukaṃ śarāvakaṃ | dattvā vivaddhabhāṇḍasthaṃ pūrayedbhasmanā dṛr̤haṃ | agniṃ prajvālayedyāmadvayaṃ śītaṃ vicūrṇayet | puṭaidvādaśadhā sūryadigdhe nālīr̤itaṃ punaḥ| varāpākakabhaṅgānāṃ dravairvibhivibhāvayet | ayamarkeśvarī nāmnā raktamaṇḍalakuṣṭhajit ||” atra īśaḥ pāradaḥ, tasya catvāri palāni
balaigandhakasya ca dvādaśapalāni | ra. sā. saṃ.
arkauttamā | strī | vaṃrvaryām | bāṃbuītulamī
arkopalaḥ | puṃ | sūryyakāntamaṇau | āumapām̐thara iti lauke| rā, ni. va. 13
argaṭaḥ | puṃ | cārttagala iti prasiddhaṃ kaṣṭakavṛkṣaviśeṣe | nīlacām̐ṭi | hiṃ ārttagala | saṃ eranaṇī
guṇāḥ-śītaṃ vraṇaśodhanaropaṇañca | mada. va. 5
tathā| “argaṭastuvaraḥ śītavīryyo vraṇaviśodhanaḥ
vraṇaropaṇaktacaiva puṣpamasya madhu śṛtam | tiktañca
jvarapittaghnaṃ kapharaktarujāpaham |" vai. nigha.
argalam | klī | māṃse | vai. nigha.
arghaṭam | klī | bhadhvani | hārā.
ardhyam | klī | ārdhyānamadhuni | See madhu
arghyoṭaḥ (laḥ) | puṃ | śuklalāyām | ṅakar̤ā,
ḍheṃkaṇa| śuklalā cākṣuṣanaḥ sādyaṃrvvī'rghyāṭalī
mataḥ, iti dravyābhi.

3.18.15

arghyāṃtaḥ | puṃ | arghāṭe | ur̤aṅgāṃ | dravyābhi.
arghyārhaḥ | puṃ | sucuklandauce | rā. ni. va 10
arciḥ | strī, klī | kā || abhijvālāyām
arjakaḥ | puṃ | cudra (tīkṣṇagandhe | bāṃbuī
tulasī | hiṃ bāvarī| bajabalā| kaṃ gaṃgeraṃ
teṃ tailagaṃgūgeraceḍḍū| tat peyaḥ, -śrū tacchadaḥ gandhapalaḥ pātā kuṭherakaḥ| “barvarikākārī laghumañjarīkaḥ sūkṣamapatraḥ nirgandhaḥ śvetakuṭherakaḥ (bāṃbuī) |"
su. sū. 38a. surasādī ḍa. | śvetavarbathyām | bhām̐dā
bāṃbuī | bhā.pū. 1bha. | śvetaparṇāsaḥ ṭokamātī iti
lauke| si.yo. visūcau-ci.vamanaśāntau | arjakaḥ śvetakṛṣṇaratabhedāccibhedaḥ tulyaguṇaśca | guṇāḥ - kaṭūṣṇaḥ
vātakapharīgaghnaḥ netrarogaharaḥ rucyaḥ sukhaprasavakaraśca
rā. ni. va. 10 | śvetapalāgṇaruce | See barbarī
arjakarjaḥ | puṃ | asanavṛce | āṃsanā, piyāśāla
Pentaptera arjuna.) खनामख्यातवृचे ।
arjuna gām̐cha | hiṃ kahū, kauha | maṃ arjunasādar̤ā
kaṃsāīdaula | teṃ madiveṭṭa | tatparyāyaḥ, -nadīsarjaḥ vīrataruḥ indraduḥ kakubhaḥ (a), indradrumaḥ
(śabdara.), śambaraḥ, pārthaḥ citavīryo dhanañjayaḥ vairātar̤aḥ
kirīṭī gāṇḍīvī karṇāriḥ karavīrakaḥ kaunteyaḥ
indrasūtaḥ gaṇḍīrī śivamaṅgalaḥ savyasācī vīradruḥ
kṛṣṇasārathiḥ pṛthājaḥ phālgunaḥ dhanvī | guṇāḥkaṣāyīṣṇaḥ kaphaghnaḥ vraṇaśodhanaḥ pittaśramaṭaṣṇāharaḥ
vātakopanaśca | rā. ni. va. 9 | śītalaḥ hṛdyaḥ
catacayaviṣaraktaharaḥ medomehavraṇaghnaḥ tuvaraḥ kaphapittahracca | bhā. pū. 1bha. vaṭādiva. | vā. sū. 15 śra.
nyagrodhādiḥ | “jambūdvayārjunakapītanasīsravalkāḥ|”
māvā 2 tī.| netraśukla gataroge | lakṣaṇam -

3.18.16

"ekau yaḥ praśrurathiropamaśca vinduḥ śuklākṣau bhavati
tamarjunaṃ vadanti |” mā, ni. | mayūre | me.
tañcikaṃ | vi. | śvetavarṇe
arjunam | klī | tṛṇamāca | halā. | suvarṇe
meṃ. nalikaṃ | kāsahaṇe | ra. mā. | darmabhede
arjunaghṛtam | klī | hṛdrauge hitam | atra
kāthārthamarjunatvak 64 pa. pākārthaṃ jalaṃ 64 śa.
bheṣaḥ 16śa. kalka 4śa. ghṛtaṃ 4 śa. | mūrcchitaghṛtaṃ 4śa. arjuna kṣīrasaṃ 16śa. arjunatvakkalkaḥ 1śa.
ekatra pacyaṃ | ca. da. hṛdrauga-ci. | “pārthasya
kalkaskharasena siddhaṃ śastaṃ ghṛtaṃ sarvvahṛdāmayeṣu |”
ghṛtaṃ 4 śa. arjunakharasaḥ 4 śa. kalkārthe arjunatvak
1 śa.| sā. kau. | bheṣa. bhā rasa, ra.
arjunatvak |ḥ: strī | arjunavalkale | arjunachāla | ca, da. ca. sā. ci. śalakyādiḥ
arjunanāmākhyaḥ | puṃ | arjunavṛkṣe | bhā.
arjunasudhā | strī | arjunītvaksudhāyāṃ | arjunakāṭhera cūrṇa | guṇāḥ - "sudhā cārjunajā prauktā
kaphasya ca vināśinī |” vai. nigha. | dravyaguṇe
arjunākhyaḥ | puṃ | kāśavṛṇe | ra. mā. | arjunavṛkṣe
arjunādaḥ | ci | darmakāśakhādaka | ca. ci.
2ca.
arjunādyaghṛtam | klī | pramehe ghṛtam | yathā“arjunapaṭīlaniruvaiḥ savacādī pyakarasāsa majiṣṭhaiḥ
bhallātakāyugalayaiḥ sagadānalacandanīśīraiḥ | gaucura kasīmavalkalaiḥ navapaṭīlaharidrayā ciphalāḥ | aśmantakārjunābhyāṃ dopyakayuktena caiva līdhreṇa | mañjiṣṭhātiviṣāndhāṃ kalkakaṣāyaiḥ pacettailam | vātavātīye
meḍhe pittakṛte sādhayetsarpiḥ ||”
bhā. pra. 3sa.
neha-ci.
arjuno
strī| gavi| goī | me. nanikāṃ
arjunopamaḥ
puṃ| śākadrume| ॅṣāṇa-gām̐cha
ra. sā.| śālavṛkṣe| ranā.
arṇaḥ

3.18.17

puṃ| śāktavṛkṣe| ॅṣāṇa| gu. va.
arṇaḥ (s)
klī| jale| rā. ni. va. 14
arṇabhavaḥ
puṃ| śaṅkhe | vai. nigha.
arṇavaḥ
puṃ| samudre| ratnā.
arṇavajaḥ
arṇavajamalaḥ
puṃ| samudraphene | ratnā.
arṇavaphenaḥ
puṃ| samudraphene | ratnā.
arṇavamalaḥ
puṃ| samudraphene | ratnā.
arṇavodbhavaḥ
puṃ | adhimāratace| rā. ni. va. 6
aṇīdaḥ
puṃ| sūkṣme | rā. ni. va. 6
arṇobhavaḥ
puṃ| śaṅkhe | rā. ni. va. 13
arttagalaḥ
puṃ| nīlajhiṇṭyām | nīlaśām̐ṭi
su. dravyasaṃ a.| ghāgrū iti khyāte phaladruve | ratnā.
attiḥ
strī| roge| rā. ni. va. 20
arthaḥ
puṃ| viṣaye | dhane | sādhane | kāraṇe
vastuni | abhidheye | nivṛttau | prayojane | me.
ṣaḍikaṃ
arthacampikā
strī | karkaṭaśrṛṅgagrāma| kām̐kar̤āśṛṅgī | vai. nigha.
arthaprasādano
strī | vāmanahave | vai. nigha.
arthasādhakaḥ
puṃ| putrajīvavṛkṣe| pūñjājīvā
mada. va. 1bhā.
arthasādhanaḥ
puṃ| putrajīvavṛkṣe| mada. va. 1
roṭhākarañje | mada. va. 5
arthasiddhaḥ (kaḥ)
puṃ| putrajīvavṛkṣe | śvetanirguṇḍyāṃ | kṛṣṇanirguṇḍyām | rā. ni. va. 4
arthāpattiḥ
strī| 'yada kīrttitamarthādāpadyate|'
sā. sū. u. 65a.
artham
klī | bhikṣājanuṣani | me. yadvikaṃ
arddanaḥ
puṃ| agnigege| a. ṭī.
ardditam
klī| tannāmakavātavyādhau| prakāśotaviśeṣe | tasya lakṣaṇam—“utsainyāṃvarato'pyathe khādataḥ kaḍināni ca| hasatī jṛmbhato
bhārādviṣamācchayanāśanāt| śironā sauṣṭhacibukālalāṭeṣvakṣisandhiṣu | addayanmilo vakramadditaṃ
janayettataḥ || vakrībhavati vaktrāīṃ grīvā cāpyapavarttate | śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāñca
vaikṛtam| grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve ca

3.18.18

vedanā | tamadditamiti prāhuḥ |” sā. ni.| atra
roge yasmin pārśve arddi taṃ tasminneva pārśve grīvādīnāṃ vedanā bhavatīti bodhyam| tridoṣotīte
aticīrṇe nimeṣaśūnye ca rogiṇi tadasādhyaṃ bhavati
atrauṣadhaṃ—tilavāstūyuka rasīja kakvāthikam| “snehapānāni nasyañca bhojyānānibṛhanti ca | upanāhāśca śasyante svedagaśca tathādi te ||” “taddāmakārayedgoviśiṣṭe | lavaṇaṃ—uṇukayasya viceṣṭāp
śrīṇāṃmadāśca buddhimān| nāsāpuṭavikārāśca addi te
rogamādiśet ||” jayada. 55aḥ
arddham
klī| samāṃśe | puṃ| ekaḍe | me.
arddhakaḥ
puṃ| jalasarpaḥ | vai. nighaḥ
arddhakapāṭasandhikḥ
puṃ| tāluvyadantairūpālotagāvyapāli karṇabandhanākṛtiviśeṣaḥ | su. ma.
16 a.
arddhakauśiko
strī | kaṃdalāthe addhacārānirghoṣe | su. sū. eka
arddhakhārī
strī | khārīmānāī

Linked texts (1)

Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit