Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 3.32

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 3.32

Language: Sanskrit

3.32.p1 — 11 parts

3.32

3.32.p1.1

toḥ | pa. pra. 1kha. | bhā.
arddhasaṅghaḥ
puṃ | pecake | pām̐cā | maṃ ḍūkar̤a
arddhaśonajalam
klo | arddhāṃśena hone pakjale | idaṃ vātapittaghnam | rā. ni. va. 14
arddhāliṃgaḥ
puṃ | jalasarpe | vai. nigha.
arddhāvabhedakaḥ
puṃ | śirorogabhede | ādhkapāāla dadā | nidānalakṣaṇe-“kaśāśanādhyakṣanaprāgvātāvaśyāyamaithunaiḥ | vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ
kupito'nilaḥ | kevalaḥ sakapho vāndhai gṛhautvā
śiraso balī | manyābhūśaṅkakarṇākṣilalāṭāddhe 'tivedanāṃ | śastrāraṇinibhāṃ kuryyāttīvāṃ so'rddhāvabhedakaḥ ||” sā. ni.| apica yasyoccaimātrādbarddhamatīva jantoḥ sambhedatīdabhamaśūlajuṣṭa' | pakṣāddaśāhādayavāpyakasmāttasyārddhabhedaṃ vitathāyadavasyaṃ t
su. u. 25 a.
arddhāśanam
klī | arddhabhojane | . śa. ca.
arddhenduḥ
puṃ | nakhacihne | kṣattipraudalīyonī
cakṣujiyojane | me. dvikaṃ
arddhendukalā
strī | nāsārīgaviśepe
kapālarogabhede | chīcharīge | arddhadarīge | galaroge | tāluroge | karṇaroge | vai, nigha.
arddhodakācoram
klī | akīdakaśvetadugdhe
arkajale siddha dugdhe | “arkaudakaṃ payaḥ śiṣṭamāmātramuttaraṃ śastam |” hemādrau cārapāṇiḥ
arbhaḥ (kaḥ)
puṃ| bālake| rā. ni. va. 18
kṛśe | me. katrikaṃ | pañcātasamiśrau | rā. ni.
va. 18
arbhā
strī | guggu lau | chugulśana | “arbhācūrṇastvayutam |” prayogā. mṛta-ci.
carmaṇaḥ | puṃ | droṇaparimāṇe (32 sera) | pa.
pra. 13 | ca. da. ca. sā. ci. kūṭajāvalehe
arbhan | klī | netrarogaviśeṣe | ḍhakkūrogaṃ
tacca pañcavidham—prastāryarbhaṃ, śuklāīṃ, raktābhaṃ,
māṃsārbhaṃ, snāyurbhaṃ ceti | lakṣaṇaṃ svasvaparyyāye
jñeyam

3.32.p1.2

aryamā | puṃ | arkavṛkṣe | rā. ni. va. 10 | sūryye
arvvaṇaḥ
arvvā (n) } puṃ | aśve | bhā. pū.
arvvatī | strī | bar̤avāyām | kuśvadāsyām
me. tatrikāṃ
arbudaḥ | puṃ, klī | puruṇe | daśakoṭiparimāṇe
me. datvikāṃ | māṃsakīlakākārarogaviśeṣe | ām̐d
hiṃ rasaulī | vātajapittajakaphajaraktajamāṃsajamedojābhyarbudadvirdvandvabhedenāṣṭau | lakṣaṇaṃ—gātrapradeśe
kvacideva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsamasṛk praduṣya
vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākaṃ | kurvvanti māṃsocchraya mapragāḍhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti | vātena pittena kaphena cāpi raktena
māṃsena ca medasā vā tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni
grantheḥ samānāni tadā bhavanti || bhā. ni | su. ni.
11 a. | "doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ śirāstu sampauḍya
saṅkocya gatastu pākam | saṃstrāvamunnāhyati māṃsapiṇḍaṃ
māṃsāṅkurairācitamāśu vṛddhiṃ | savatyajasraṃ rudhiraṃ
praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṃ syāt ||” iti dantarogabhede | nelarogabhede | tāluroge tallakṣaṇaṃtālumadhye raktajaṃ pittalakṣaṇaṃ padmakarṇikāvalīsarairiva
pārśvato dīrghamāṃsāṅkurairveṣṭitaṃ śothaṃ arbudaṃ vidyāt
“padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ vidyādraktādarbudaṃ pittaliṅgam |” bhā. ma. 4ma, mukharo. ci.
arbudākāraḥ | puṃ | bahuvāravṛkṣe | ṭhānitā
gām̐ch | vai. nigha
arbudādrijaḥ | puṃ | meṣaśṛṅgagrām | mer̤āśiṅgī | saṃ suradāraśiṃṅga | vai. nigha.
arvvaram | klī | āluvvanāmavṛkṣe | kāśmīre
taḍuvaḍhū iti prasiddhaṃ | ma. taḍuvar̤a | vai. nigha. 2ma.
saṃgrahaṇī-ci. tālīśādicūrṇe

3.32.p1.3

rnoids. gudagata rogaviśeṣe | tatparyyāyaḥ,—durnāmakaṃ (a), durnāma, gudakīlaḥ, gudāṅkuraḥ (rā), anāmakaṃ (śabdara.) | lakṣaṇam—dīpākhaśrāṃgudaṣaḍaṅgulādabhyantarataḥ sārddhacaturaṅgulimittā yā
nār̤ī gudamiti kathyate, sā gudanār̤ī śaṅkhāvarttanimayastrivalayuktā | tasyāḥ sārddhāṅguli-mitārthā
gudauṣṭhaḥ| gudauṣṭhādaṅgulimito'ntaḥ sambaraṇī nāma
prathamā valiḥ tadupari sārddhāṅgulimito'gre visarjjanīnāma dvitīyā, tadūrddha sārddhāṅguli-mito'ntaḥ
pravāhinīnāma tṛtīyā balirucyate | tāsveva māṃsāṅkurā jāyante | taccārśaḥ ṣar̤vidhaṃ vātajādibhedāt
prakaraṇamidaṃ gudārśaḥparaṃ bodhyam | tannidānaṃ yathā“dīptālpakṣāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhāṃstanūn
māṃsāṅkurānapānādau kurvvantyarthāṃsi nā jaguḥ |”
iti | “pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca śoṇitāt sahajāni ca
aśāṃsi ṣaṭprakārāṇi vidyādgūḍhavalitraye |” sādhyā
raṇacikitsā-atra tathāpraṇāśauṣadhādikaṃ sevyaṃ
yena vāyoranulomaḥ agnivalavṛddhiśca jāyate
“dattvātha vaitanaṃ yo'nyekhādāyāpi ca vetanaṃ
adhyāpayecca juhuyājjapedārśogranthī bhavet ||” iti
karmmavipākaḥ | pathyaṃ—“virecanaṃ lepanamasamaśoḥ
cārāgriśastrācaritacca karmma | purātanā lohitaśālayaśca sṛṣṭadrikāṣṭāvi gayāḥ kulatthāḥ | godhūmrusarpānanagodhūkūmmraṃ-śrāvit-kaliṅgajakharoṣṭrakīśāḥ
tarakṣucāṣāścaśagālakākā ye'nye'pi māṃsāḥ prasahāśca
te'pi || paṭolapatrūrarasīnavañcipunarṇavāśūraṇavāstukāni | jīvantikā dantaśaṭhā surā ca cuṭivairyaskā
navanītamakraṃ | kakolaśāmoñcacakaṃ kapityamrīṣṭādimūtrādāpayāṃsi cāpi | bhallātakaṃ sarṣapajañca tailaṃ

3.32.p1.4

gomūtrasīvīratuṣodakāni | vātātapaṃ yacca yadagnikāri tadannapānaṃ hitamarśasebhyaḥ ||” iti | apathyaṃ—
ānūpamāmiṣaṃ matsyaṃ piṇyākaṃ dadhi piṣṭakaṃ | māṣān
karīraṃ niṣpāvaṃ visraṃ tumbīsupoṭikāṃ | pakkāmraṃ
śālukaṃ sarvvaṃ viṣṭambhīni gurūṇi ca | ātapaṃ jalapānāni vamanaṃ bastikarmmaca | virujñāni ca sarvvāṇi
māṃsanaṃ pūrvvadigbhavam | vegarodhaṃ striyaṃ pṛṣṭhayānamutkaṭukāsanaṃ | yathāsvaṃ doṣalañcānnamarśasaḥ parivarjjayet | yatpathyaṃ yadapathyañca vakṣyate raktapittināṃ
raktārśogīriṇāṃ tatsyādi vidyādviśeṣataḥ ||” iti
arśaḥ kuṭhārarasaḥ | puṃ | raso'yaṃ arśasi hitaḥ
pāṭhaḥ—"śuddhasūtaṃ palañcaikaṃ dvipalaṃ
•ṇṭīka | sā romaśā mahāpātrī kṛṣṇamukhī
ca| See jalāyukā| su. sū. 13a.
alahardaḥ | puṃ | alahardai| cama.
alaṅkārasuvarṇam | klī | aṅgīkanakè| hārā.
alajī | strī| pramehapir̤akāroge| lakṣaṇam“raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet
su. ni. pramehaci. 6a.| netrasandhijaroge| saca
netrasandhau pramehādhikāroktālajīlakṣaṇaḥ śrīdhaḥ
lakṣaṇam—“jātā sandhau kṛṣṇaśaklejalajī syāt
tasminneva vyāpitā pūrvaliṅgaiḥ |” mā. ni.
śukradoṣaviśeṣe| eṣāpi pramehapir̤akāyā lakṣaṇayuktā,“alajīlakṣaṇairyuktāmañjīṣṭha vitatārthet ||”
su. ni. śṛ. do. ci. 13 a.
alañjaraḥ | puṃ | bahujaladhara-mṛṇmayapātre | jāṃbhā
tatparyyāyaḥ-aliñjaraḥ māṇikaṃ ( maṭībha.)
alambamuṣkakaḥ | puṃ| suṣkavṛḍace| ghaṇṭopārūla
alambā | strī | tiktālābyāma| tiṣlāṃue
sthāvaraviṣāntargatapatraviṣe | su. kalpa. 2a. | See
patraviṣam
alambujā | strī | gorakṣamuṇḍāṃ| vai. nigh

3.32.p1.5

alambudam | klī | bālake | bāṃlā| vai. nigha.
cama. vi. śivaguṭī.
alambuṣaḥ | puṃ| vāntirīge| saṃ. bacatukāṃ
bhūkadambe | kūkaśimā gāṃcha | ra. mā. ravā
alambuṣā (sā) | strī | A sort of sensitive plant. lajjālukānirde | phūla śonā
tatparyyāya:,—kharalak bhedaḥ gajñā | guṇāḥmadhurā laghuḥ kṛmikaphapittaghnī ca| bhā. pṛ. 17.
gu. va | alambuṣāyāḥ svarasaḥ pīto dvipañcamātayā | apacīgaṇḍamālānāṃ kāsaśvāsasya nāśanaḥ
bhūkadambai | kūkaśime | mahāśrāvaṇyām | bar̤a
thūlakūr̤i | rā. ni. va. 5 | vai. nigha. rama. vā.
cyā. ṣar̤aśīti-guggulau, tṛṣṇāhāralauhe ca
lauhamale| madhūtre| ca. da. 14. āmavāte
alambuṣādyacūrṇe
alambuṣādyacūrṇam | klī| āmavātaghnacūrṇamidam
-“alambuṣāṃ gokṣurakaṃ guḍūcīṃ vṛddhadārakam
tripapalīṃ trivratāṃ mustaṃ varuṇaṃ sapunarṇavam | viphalāṃ
nāgarañcaiva sūkṣmacūrṇāni kārayet ||” madhurādicūrṇe
pratyekaṃ samabhāgamādāya ekatra saṃmiśraṇīya̍ | anupānaṃ-dadhimaṇḍaṃ kāñjikaṃ dugdhaṃ takraṃ māṃsarasaṃ vā
yathāryāmaṃ dadyāt | ca. dṛ. āmavā, ci.
dvitīyaṃ yathā-alambuṣā gokṣurakaṃ triphalāmāgarāmṛtāḥ | yathottaraṃ bhāgavṛddhyā śyāmācūrṇañca tatsamam | iti | alambuṣā lauhamalaṃ | mattāntare
muṇḍīrī | śyāmācūrṇaṃ vṛddhadārakamūlacūrṇam
ca. da. bhā. | tṛtīyamapi āmavāte | alambuṣā
gokṣurakaṃ mūlaṃ varuṇakasya ca | guḍūcī nāgarañceti
samabhāgāni kārayet ||” bhā. | rasa. ra.
alamboṣṭhastanī | vi | yasyāḥ stanau na lambo
nauṣṭhemukhī ca | su. śā. 10 a.
alamboṣṭho | vi| yasyāḥ śroṣṭhī lambamānau na
bhavati | su. śā. 10 a.
alamosaḥ | puṃ | matsyabhede | vai, nigha.

3.32.p1.6

śvetārke | śveta āṃkanda | viṃ mādāra | bhā. pṛ.
1bha.| sai. kavikaṃ | mandāra iti haimā. alarkodiva. | mandārārkai | rā. ni. va. 10 | calarkomandārārkaḥ yasya cīraṃ na vinaśyati | su. sū.
38a arkaॉdi, ḍa.| mandārārakhyaḥ śvetapuṣpaḥ
vā; sū. 15a. arkādiva. aruṇaḥ | “arkautkarṇau
nāgadantī viśalyā |” yogīśrāditakkare| mai.
kavikaṃ | śaṅkarajvare | hā. agni. 26śā, 2śa.
alavaṇā | strī | jyotiṣmatyāṃ | latāphaṭ‌kī
vartulapakarataphalā pītatailā kākama tikā
su. sū. 38 arkādiva. ḍa. | guṇāḥ-tīvrā cālavaṇā sā syāt kapha-medaḥ-kaniprahṛt | bhavi.
harītakyām | mada. va. 1
alasaḥ (kaḥ) | puṃ | pādarīgaviśeṣe| phām̐kūrra
tallakṣaṇaṃ-“linnāṅgulpantarī pādau kaṇḍūdāharuganvitau | duṣṭakardamasaṃsargādalasaṃ taṃ vinirdiśet ||”
su. ni. 13a. | visūcikāyā avasthābhede | sa
vidhā-viṣājīrṇe rasādīnāṃ doṣaiḥ syādalasasthitā
śāstraḥ| prayāti norddhaṃ nādhastāt āhārī na
vipacyate | āmāśaye'lasībhūtaḥ tenāsau lasakī
mataḥ || iti niruktiḥ | vā. sū. 8 | tallakṣaṇaṃ
yathā-“kuñcinnavatyativṛhatyaṃ pramāthyet parikūjati
niruddho mārutaścaiva tṛṣṇāmupari bādati ||” See
aghimā. | klī | kṣudrakuṣṭharogabhede | lakṣaṇamkaṇḍūmadbhiḥ sarogaiśca gaṇḍa rakṣasakaṃ citam |” mā.
ni. | vyālajātijvare | gaja-vai | jivhāroge
vai, nigha.| icchebhede
alasā | strī | haṃsapadīlatāyām | gotronlanatā | mai. sacitraṃ
alaso | strī | atasyām | tiśi, masinā
vai. nigha.
alaselukā | strī | raktajalājukāyām | phūna
jom̐ko | vai. nigha.
alātam | klī | aṅgāre | kaṅgalā | ravā
alābu | klī | (buḥ,būḥ) | strī | (Cagenaria

3.32.p1.7

khyātamakhyātaphalaśākalatāyām | lāṃu gāṃi | hiṃ
laukā, miṭhitumbī, lavalauā, mdṛḍhalauā | saṃ
dugdhāmopūllā | sā vidhā dīrghā vartūlā ca tatparyyāyaḥ,-tumbā tumbakaḥ tumbā tumbī piṇḍaphalā
mahāphalā ālābūḥ elābuḥ lābuḥ lābukā (śraṭī),
tumbikā ālātuḥ tumbiḥ alābuḥ tumbū kaḥ (śabdaraḥ)
tatphalaguṇāḥ-miṣṭaṃ hṛdyaṃ pittaśaṃ phaghnaṃ vṛṣyaṃ rucikaraṃ dhātupuṣṭivivarddhanam | bhā. pṛ. 1bha. | miṣṭatumbīphalaṃ hṛdyaṃ pittaghnaṃ phāpahaṃ guru | vṛṣyaṃ rucikaraṃ
protamiīta ca | dravyagu. | guru madhuraṃ malabhedakaṃ
vātaśaṃ bhakāri rucyaṃ śītalaṃ pittanāśitvañca
(rājaḥ) | kaṭutumbyāṃ | tiṣlāṃu | śa. ra.
alātukaḥ | puṃ | athūyya mukharoge | atra mukhadaurgandhyaṃ tājuśīghraḥ grāsagrahaṇe viśeṣaśca bhavati
ja. da.
alābukā | strī | kaṭudugbhālāvuni | bhā.
alāmunī | strī | kaṭudugdhālābhuni | 8um̐ta
śvetalāṃue | kaṭutumbyām | tiṃṣlāṃue | miṣṭatumbīlatāyām | miṭhailāṃue gāṃi | hiṃ mīṭhitumbī
mada. va. 7
alābuvidhiḥ | puṃ | alāvvā raktamocaṇe
“alābu kaṭukaṃ rūcaṃ tīkṣṇaca parikīrtitam
tasmāt śleṣmottaruṣṭe tu hitaṃ tadavasecanai |” su. sū.
13a.
alābusṛhṛt | puṃ | aśvacetase | vai. nigha.
alābuyantram | strī | yantraviśeṣe | lakṣaṇaṃ“dvādaśāṅga la'tvāvunāhiṃ laṣṭādaśāṅgula|| catustryaṅga labṛhattkhādītā'ntaḥ īsarakahataṃ ||” kathita
adhi.
alāsaḥ | puṃ| jihvāsphīṭe | jihvāgata mukharoge
atra duṣṭakaphaśoṇitena jihvātale dāruṇaḥ śotho
bhavati | iti gate jihvāsambhī jihvāmūle pākaśca
bhavati | lakṣaṇaṃ jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍha
so'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrttiḥ | jihvāṃ sa tu

3.32.p1.8

sannāyati pravṛddhau sūnaṃ na jihvā śmaneti pāvrām
su. ni. 16 a.
aliḥ | puṃ | bhramare | ravā. | madire | saṃ. laḍikaṃ
vṛścike | hāṃṇā | kāke | kauṃjini | śa. ra
alikaḥ | puṃ, klī | kapīle rā. ni. va. 18
lalāṭe | ravā
alikā | strī | pāṭalayām
alikamatsyaḥ | puṃ | aṅgāri | bhitratili
tailabhraṣṭabhāṃsī | piṭakaviṃśerṣa
alikulapriyā | strī | kāpraśaivalyāṃ | kāṭha
golāṃpa | vai nigha.
alikulasaṅgulā | strī | kaṇṭakaśaivalyāṃ
kām̐ṭiśeuṃṭī | kañjakātrace | kokaṇa deśīya
puṣpavṛkṣa | rā ni. va. 10 | bhā. pṛ. 1bha.
aligaīḥ | puṃ | jalasarpe | ālādha, thar̤ā,
gām̐r̤ibhāṃṅgā iti ca loke | śa. ra.
alijihrā (hvikā) | strī | cudrajihnikāyām | āṃlajiva iti loke | śa. ra.
aliñcaram | klī | phalaviśeṣe | phūṭīviśeṣe
ciraphīṭīti mahārāpṭre | guṇāḥ- aliñjaraṃ tu rucyaṃ
syācchītalaṃ bhedakaṃ mataṃ | tuvaraṃ madhuraṃ khāraṃ tikttaṃ
pāke kaṭu smṛtam | sādiḍhaṃ bātakṛcchvāsakāsahṛt pvavināśanam || vai. nigha. | bahujaladhara-mṛṇmayapātraviśeṣe
alitā | strī | alaktake | āṃlatā | guṇāḥ
- alitoṇā tiktākā svāttvaphavātakaṣāpahā
vyaṅgarucaukaṇḍūnakhaṃ vraṇadoṣañca nāśayet | anye
guṇāśca lākṣāvajjñeyāḥ pūrvvamaharṣibhiḥ |” vai. nigha.
alidūrvī | strī | mālādūrvvāyām̐ | rā. ni.
va. 8
alipakā | puṃ | bhramare | kokile | kukkure
sallava me. kaccapṛṣṭhaṃ
alipavikā | strī | hathikāśyāṃ | bichām̐tī
rā. ni. va. 5
aliparṇikā (ṇīṃ) | strī | hathikāśyāṃ
bichām̐ti, bichūtī | rā. ni. va. 6
alipriyam | klī | raktotpale | ṭikkā, | paṃ
dhārākadambavṛkṣe | āmravṛkṣe | śa. ra. | kadambavṛkṣe
bhā pū. bha

3.32.p1.9

3.32.p1.10

rājānarra rājālūcaṃ tallakṣaṇamavayavākālabhedena bahuvidham | viśeṣaḥ paddhiti draṣṭavyaḥ | cāluvīkhāra
iti prasiddhe kāṣṭhalaṃḍeśauyaphalaṃ | āśvi
alomaśaḥ | puṃ | matsyaviśeṣe | tallakṣaṇavitastiparimitaḥ śvetāṅgaḥ sūkṣmaśalkya | tanmāsaṃ
balakaraṃ vīryyakaraṃ puṣṭikarañca | rā ni. va 17
alomaśā | strī | vṛkṣaviśeṣe | maṃ kāṃgabhār̤a
vai. nigha.
alohitam | klī | raktāpaṅge | īṣadraktapadme
alkāḥ | puṃ | vṛttaviśeṣe | śarīravayave | vai. nigha.
alpakaḥ | puṃ | yāsacūpe, durālabhāyām | rā.
alpakeśikā | strī | bhūtakeśyāṃ | cāmaravṛkṣāṃ
alpakeśī pa. su. | ra. mā. 2vā.
alpagandham | klī | raktakaurave | raktakamaleṃ
vai nigha
alpagodhūmaḥ | puṃ | vṛkṣagodhūme | pa. su. | mada.
va. 10
alpaghaṇṭikā | strī | rūkṣaśaṇapuṣpyām | laghu
śaṇagāṃcha | saṃ la sāga
alpatanuḥ | vi | kharbe | ama
alpanāyikācūrṇam | klī | auṣadhamidaṃ
gṛhaṇyāṃ hitam | pāṭhaḥ- "viśāṇa pañcalavaṇaṃ
pratyekaṃ trūṣaṇaṃ picu | gandhakāntāpavahnantī caturī
māṣakān rasāt | vṛndānmāṣakhaṃ ślakṣṇitayāṃdhikamiṣyataṃ | bārdagnigrīmalācchāṇamanupeyaṃ ca
kāñjikaṃ ||” ra. ci.
alpanidratā | strī | pittajanyanidrālpatārīge
vai. nigha.
alpapatnaṃḥ | puṃ | kṣudrapatratulasīvṛṣe | ra. mā.
strī | raktapadma | ra. mā.
alpapacakaḥ | puṃ | girijanabūkavṛkṣe | pāśaur̤e
śola gāṃcha | 2vā.
alpapatrikā | strī | raktapāpāmārgacūpe | rā
ni va 4
alpapatrā | strī | mikṣeyāyām | duṣpalyām
chānabhalo | vai nigha
alpapadmam | klī | raktapadme, raktotpale | vaṃ.
tridha dravyagu.
alpaparṇikā | strī | jhapartyām | mūśānī
alpaparṇā vai. nigha

3.32.p1.11

3.32.p2

aṭī saṅkāraḥ (jhandara

Linked texts (3)

Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
Kṣemakutūhala — Kṣemaśarman 1549, Sanskrit

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 3.32

Contents

Linked texts (3)