Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 31

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 31

Language: Sanskrit

31.23 — 6 parts
31.64 — 4 parts
31.8 — 6 parts

31.0

meṣa. śṛttasañjīvanyāṃ | śarkarāyāṃ | jaṭā.
sūkṣmalāyāṃ | yūthikāyāṃ | śveta jūm̐ī | rā.ni.va.
10 | jīrake | rā.ni.va.23 | śatapuṣpāviśeṣe
vai.nigha. | śālidhānyaviśeṣe | sā ca kaphavātalā
vaci.15a.
māgadhojaṭā | strī | pippalīmūle | vai.nigha.
māgadhīśiphā | strī | pippalīmūle | sañcaijva.ci.tribhuvanakīrttirase
māgadheyā | strī | sarpañjīvantyām | vai.nigha.
māghama| | strī | karkaṭau | vai.nigha.
māghavato
-māghonī
strī | pūrvvadigi | rā.ni.va.21
mādhyam | klī | kundapuṣpe | kūm̐da phūla | ra.mā.
māṅgalyam | klī | ṛddhau | kapitthaphale | dadhani
nārikele | jīvake | śvayathaghne | masūrake
madhūke | rā ni.va.23 | pippalīmūle | rīṭhākavṛkṣe
ṛṣabhake | harimūṅge | vai.nigha.
māṅgalyaḥ | puṃ | vilvavṛce | ra.mā.
māṅgalyakāyā | strī | dūrvvāyām | haridrāyām | ṛddhau | māṣaparthyām | gaurīcanāyām
harītakyām | vai.nigha.
māṅgalyakusumā | strī | śaṅkhapuṣpyām | vai.nigha.
māṅgalyapravarā | strī | vacāyām | vai.nigha.
māṅgalyā | strī | gaurīcanāyām | śamīvṛkṣe
jīvantyām | vai.nigha.
māṅgalyāgugguḥ | puṃ | agurubhede | kaidāradeśe
prasiddhaḥ | guṇāḥ- śītaguṇaḥ sa sugandhiyauṃgavāhaḥ
śreṣṭhaśca | rā.ni.va.12
[ va.5
māṅgalyahrī | strī | vāyamāṣāyām | rā.ni.
mācalaḥ | puṃ | roge
mācikā | strī | dhāmātakavṛkṣe | soiā iti
paścimadeśaprasiddhavṛkṣe | tatparyyathāḥ, -prastrikṣā
avanṭhā vāmbātrikā patrikā madhuravidalā kaiśī
sahasrā bālamūlāikāḥ guṇāḥ- "... pakvā rase
pāke kaṣāyā śītalā laghuḥ | pakṣātīvārapittāsrakaphakaṇṭhāmayāpahā |” bhā. | pāṭhāyām | āknādi | ca.ci.8ma. | sacikāyām | cikā.
mācī | strī | kākamācauvṛce | gur̤akaॉuainī
vai.nigha.
mācī(ṭo)kam | klī | devadāruṇi | rasa.
ra.praha.ci.puścānugūcūrṇa
mācīpatram | klī | suraparṇanāmapatraśāke
rā.ni.va.10
mājalaḥ | puṃ | cāsanāmakapaciviśeṣe | śa.ca.1
māñjarikaḥ | puṃ | apāmārgavṛce | rā.ni.4.4
māṭāmrakaḥ | puṃ | tarabūjasadṛśajalaphalabhede
“seṭamāṭāmrako khanau ||”
māṭau | strī | paryaṭadakṣiśrāyām | cām̐ṭanera
bhidra | vai.nigha.
māṭhaḥ | puṃ | munivṛkkaśrāke | bhuuni śāṃka
vai.nigha.
mār̤aḥ (drumaḥ)| puṃ| khanāmā kīvṛkṣadarśaprasiddhaṃ vṛkṣaviśeṣe| vam, bhelīmār̤a| maṃ mār̤a| kaṃ
vainau| koṅkaṇe jirukaṃguṃḍu | tatparyyāyāḥ, —
mār̤adrumaḥ dīrghaḥ dhvajavṛkṣaḥ vitānakaḥ mayadrumaḥ
guṇāḥ-śiśiraḥ kaṣāyaḥ rucyaḥ pittadāhakaraḥ
tṛṣṇāghnaḥ mohajanakaḥ vātalaḥ śleṣmalaḥ śramaghnaśca
rā.ni.va.8| nārikelavṛkṣe| he. nigha.
māddhiḥ (ddhī) | strī | palāṇḍurau| dantaveṣṭabhāge| dha.ṭī.bha.| paryyāyarāyām| he.ca.| dantaśirāyāṃ| śa.ra.
khanāmakhyāte kandaviśeṣe| māṇakaṃddhu| pa.su. | hiṃ
vama. mānakanda | tatparyyāyāḥ, —sthalapadmaḥ
vistīrṇapatraṃḥ mahāḥ bṛhacchadaḥ chatrapatraḥ | guṇāḥ—
"māṇakaḥ syānmahāpatraḥ kathyate sadguṇā atha
māṇakaḥ śothahacchītaḥ pittaraktaharo laghuḥ ||”
bhā.pu.1bha.śā.va.
māṇakaghṛtam| klī| śraudhe ghṛtam | “māṇakakāthakalkābhyāṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet ...|" ghṛta 4
śa. | kvāthārthaṃ-māṇa; 12

31.23.1

śa. jalaṃ 64 śa. śe.
16 śa. māṇakalkaḥ 1 śa. | bhā.
māṇatuṇḍikā | puṃ | jalacarapaciviśeṣe
ca.sū.27a.
māṇamaṇḍaḥ | puṃ | māṇakacūrṇasādhite maṇḍabhede
"pulapaṃ māṇakaṃ piṣṭā dviguṇīkṛtataṇḍulam
sādhitaṃ coratīyābhyāmabhyasyaṃ tu pāyasant tat
iti vātodaraṃ śothaṃ grahaṇīṃ pāṇḍutāmapi
siḍḍī bhiṣagbhirākhyātaḥ pragīto'yaṃ niratyayaḥ ||"
bhaiṣa.
māṇavakaḥ | puṃ | saptavarṣīyabālake | rā.ni.va.
18 | dvīpāntarakhaṇḍarnārakāyām | vai.nigha.
manuṣye | dvārabhede | vikā. | kutsitapuruṣe | me.
baṭau | he.ca.| gauṇake | ca.sū.15a.
māṇikā | strī | palāṣṭakamāne | pa.pra.1kha.
śa.mā.
māṇikyam | klī | khanāmakhyātaraktavarṇaratna
viśeṣe | maṇik | tatparyyāyāḥ, — śrīyaratnaṃ ratnarāṭ
raviratnakaṃ taraṇiratnaṃ śṛṅgārau raṅgamāṇikyaṃ tarūṇaṃ
ratnanāmakaṃ rāgayukta padmarāgaḥ ravaṃ' śoṇopalaḥ
śaugandhikaṃ lohitarakaṃ kuruvindaṃ kuruvillaḥ khacopulyaḥ
aruṇopalaḥ | guṇāḥ—madhuraṃ snigdhaṃ vātapittaghnaṃ
rasāyanañca | rā.ni.va.13 | “śuddhyeddalena māṇikyaṃ
jayantyā' laukikantathā | vidumaṃ kṣārayogeṇa tāpyaiṃ
godugdhatastathā | padmarāgantu sandhānaiḥ kulatthakvāthasaṃyutaiḥ | taṇḍulīyarasairvajraṃ nīlaṃ nīlīrasena ca
rocanābhiśca gomedaṃ vaidūryya' triphalājalaiḥ
khedayed dīlikāyantre jayantyāḥ svarasena ca
dolānyatreṇa matimān khedayetpālakaṃ varam | anena
cūrṇadikaistathā taile kāñjike yāmamātrakam
dolāyantreṇa matimān khaṃdayetpālakaṃ varam vadhau
mṛddhimāthāti satyaṃ guru vaco yathā ||” iti
śrīdhanasāraṇī | sā.kau. | tadvarṇasthānabhedānāṃmabhedau

31.23.2

yathā- “siṃhaletu bhavedraktaṃ padmarāgamamuttamaṃ
pītaṃ kāśapurīdbhūtaṃ kuruvindamiti smṛtaṃ
aśokapallavacchāyamamuṃ saugandhikaṃ viduḥ | tumbure
cchāyayā nīlaṃ nīlavandhi prakīrttitaṃ || uttamaṃ
siṃhalodbhūtaṃ nikṛṣṭaṃ tumbūrodbhavaṃ | madhyamaṃ madhyamaṃ
jñeyaṃ māṇikyaṃ cetabhedataḥ ||” [ bhā.
māṇikyakadalo | strī | kadalīviśeṣe
māṇikyā | strī | vyeṣṭhāyām | ṭik‌ṭiki
māṇikyanma(mantha) m | klī | saindhavalavaṇe | dha.
ṭī.svā. | rā.ni.va.6 | vai.nigha. 2bha. aminyāsañja.
ci. | sāmudralavaṇe | vai.nigha.
māṇḍavikaḥ | puṃ | tadde śajanmadyamrādhye | “kaikanākāraṭaiścastu bhavenmāṇḍavikau dvayaḥ |” ja.da.6a.
māṇḍavyaḥ | puṃ | pītamaṇḍū ke | vai. nigha.
māṇḍūkam | klī | vajradhātau | rā.ni.va.13
ahiphene | bhaiṣa.amlavargasaṃharese
māṇḍūkī | strī | brāhmīcūpe | vai.nigha.
mātaḥ | puṃ | śvaśurakhaśvare | dha.ṭī. | hastini
ama. | udumbaravṛkṣa | vai. nigha.
mātaṅgakṛṣṇā | strī | gajapippalyām | vai.
nigha. 2bha. vā. vyā. pañcavadha-ci.
mātaṅgapippalī | strī | gajapippalyām
mātaṅgamakaraḥ | puṃ | mahāmatsyaviśeṣe
śuśimakara | rā.ni.va.18
mātaraḥ | puṃ | andhau | vai.nigha.
mātā | strī | jananyām | ama. | ākhukarṇīlatāyāṃ | mūśaṃkānī latā | indravāruṇīlatāyām
drāṃthālagabho | rā.ni.va.3 | jaṭāmāṃsyām | rā.
ni.va.12 | mahāśrāvabikāyām | rā.ni.va.5
ghṛtakumāryyām | vai. nigha. | gavi | me.
mātāṅgā | strī | nāgabalāyām | vai.nigha.
mātulaḥ (kaḥ)| puṃ | dhūstūracūpe | dhūturī
gāṃcha| madanavṛkṣe | kalāyaviśeṣe | me. | rā.ni.va.
10| vikā.
mātuladrumaḥ | puṃ | dhūstūravṛkṣe | śyākalīvṛce

31.23.3

śimula gām̐cha | vai. nigha.
mātulaputrakaḥ | puṃ | dhūstūraphale | śveta
dhūturām̐ra phala | ama.
mātulapuṣpam | klī | dhūstūrapuṣpe | vai. nigha.
mātulānī | strī | priyaṅgu latāyām | śa.ca.
śaṇavīje | he.ca. | bhaṅgāyām | siddhikalāye
maṭhera | me.
mātulāhiḥ | puṃ | sarpaviśeṣe | māṃlunnā sāṃpa,
keṃuṭhiyā sāṃpa | ama.
mātulī | strī | śaṇavīje | bhaṅgāyāṃ | śa.ca.
cholaṅganeve | ṭauvā nebura gām̐cha | hi baujaurā
maṃ māhuliṃga | kaṃ māṃdhaḷā | teṃ mādophalapuceṭṭu
utūṃ- kasaṃbā | tatparyyāyāḥ, —phalapūraḥ phalapūrakaḥ
bījapūraḥ vījapūrṇaḥ rucakā śvaphalaḥ sukuṇaḥ pūraḥ
pūrakaḥ ambūkeśaraḥ kīlaṅgaḥ| pa.su | su.sū.26
a. | ca.da.vya.ci. | "arucau mātuluṅgasya
keśaram |” ca.sū.4a. | guṇāḥ- “syānmātuluṅgaḥ
kaphavātahantā hṛntā hṛṇīṣāṃ jaṭharāmayannaḥ | sa
tṛṣitaraktavikārapittasandīpamaḥ śūlavikārahārī |”
tatphalaguṇāḥ— “śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ kaṇṭha
śodhanaṃ | dīpanaṃ laghu hṛdyaṃ rucyaśca mātuluṅgasudāhṛtam ||'
amlakaṭūṣṇā śvāsakāsaghnaṃ pācakaṃ kaṇṭhaśodhanaṃ
dīpanaṃ laghu hṛdyaṃ ruciśca | tacca phalaṃ bāla
vātapittakapharaktakaram | madhyaṃ phalaṃ tādṛśameva
pakkaṃ phalaṃ varṇakaraṃ hṛdyaṃ puṣṭikaraṃ balakaraṃ gurucaram
ajīrṇanāśanaṃ vibandha-vāta-kapha-śrāsāgnimānyaharaṃ
kāsārocakaśodhapradañca | tvak tiktā durjarā
kṛmikaphavātannau ca | tatsarasaṃ svādu śītaṃ guru
snigdhaṃ vātapittaharañca | tanmadhyamṛṇaṃ śūlapittaharamarīcakamadya | tatkesaraṃ dīpanaṃ laghu saṃgrāśi
gulmāśaughnañca | tadddbījasaraṃ visamastaraṃgnaṃ hṛdyaṃ

31.23.4

31.23.5

vā (paṃṭṭā pokā
mātṛvāhinī | strī | valgulāpaciṇi | rā.
ni.va.18
mātṛsiṃhau | strī | vāsakavṛce | śa.ra.
mātrā | strau | anapāthirarimāṇe | ca.sū.1a.
bhojanādiparimāṇe | kālaparimāṇe | ama.
dravyaviśeṣe mātrāmāi puṣkalāvataḥ– “bhādra khāṣṭapalā mātrā kur̤avasya pramāpataḥ| madhu tailaṃ ghṛtādiśca
etaddravye catuṣpalam ||” vidhānivaḥ—“śuddhaguggulubāhyokta viphalādirasāgareḥ| kur̤avāṣṭāṣṭra kanirvvāṇāṃ
kur̤avadvādabhiḥ palaiḥ ||” “sarpiḥkhaṇḍa-jalacīra-tailaṃ kṣīrasāvādiṣu | aṣṭau palāni kur̤abo
nādikele ca śasyate ||” sā. kau.| tathāca bhedaḥ
“gur̤arāmaṭhayaṣṭyāhvau māṃśakuṣṭhākhyadhauradhi | gur̤ūcyā
gugguloścaiva prasthaḥ ṣor̤aśabhiḥ palaiḥ ||” bījaḥ—
“yavarco guṭikāgrāhyā karṣeṇaiva guḍārogiṇām
kṣīradriṅṅkanamodānnāvevamevā na kevalāḥ || krīr̤uśorṣādirogeṣu jaṭāḍurghiguṇo mataḥ| pramehādiṣu
rogeṣu mātrāso'rḍeḥ praśasyate ||”
mādakaḥ | puṃ | ahipheṇe | āphima | pa. su.
hāreṇabhede | vai. nigha | dālamuracivi | śa. mā.
strī (kā) | bhaṅgāyām | siddhi, bhāṃṅ | vai. nigha.
mādanam | klī | madanam | rā. ni. va. 23 | puṃ
madanavṛkṣe | vi | madanajane
mādanī | strī | mākandāyām | rā. ni. va. 7
vijayāyām | siddhi | bhā.
mādinau | strī | śakrāśane | siddhi | vai. nighaḥ
mādrī | strī | kṛṣṇātiviṣāyām | kāla
āṃtaicha | rā. ni. va. 6 | vā. ci. 4|128.
vā. u. 28.
mādhavaḥ | puṃ | kṛṣṇaśṛṅge | pa. su. | rā. ni. va. 16
vaiśākhamāse | vi kā. | madhūkavṛkṣe | vasantakāle
jīrakavṛkṣe | lī | madhūkabhede | hai. nigha. | ca. da.
sāmā. ci.
mādhavakaḥ | puṃ | madhūkamatye | mauhulāra mada

31.23.6

31.23-2

śatapane | rā. ni. va. 23 | madhuśarkarāyām | rā. ni. va. 14

31.64.1

tulasīvṛkṣe
vārāhīkande | dugdhaphenikāyām, dugdhapāṣāṇī
mādhvausurāyām | vai. nigha. | martya | vikā.
mādhavīmūlam | klī | mādhavīlatāmūle
rasa. ra. sanarī. ci. | “cauvena mādhavīmūlaṃ pītaṃ
strīmadhyakāṅkṣiṇam |”
mādhavīlatā | strī | khanāmakhyātalatāyām ;
mādhavī phūloṃra gāṃcha | guruvinda, mādhavī, indragoce, iti mahārāṣṭrakaṇīṭadeśayoḥ prasiddhā | teṃ
mādhavatorga, pulva lapurivinda | tatparyāyāḥ, —
atimuktāḥ patimūktakaḥ puṇḍrakaḥ vāsantīlatā
mādhavīlatā candravallo sugandhā bhramarītsavā
bhaṅgariprathā bhadralatā bhūmirūpyaprabhūṣaṇā vasantadūto
latāmādhavī | guṇāḥ—kaṭukā tiktā kaṣāyā
maṃdarugyanuktā pittakāsavraṇanī dāhaśoṣanī ca
rā. ni. va. 10 | apica — “mādhavī svāṭu vāsantī
puṇḍūkī sūkṣmāpi ca | atimukto vimuktaśca
kāmukī bhramarotsavaḥ || mādhavī madhurā śśotā
ladhvī doṣacayaghnī ca ||” bhā.
mādhaveṣṭā | strī | vārāhīnāmamahākandākṣe
vai. nigha.
mādhavocitam | klī | kaṅkole | kaṭaṃkāna
phala | rā. ni. va. 12
mādhavodhvajaḥ | puṃ | rājādanauvṛkṣe | śaunī
gāṃcha | rā. ni. va. 11
mādhutailikaḥ | puṃ | sannāmakatvaniṣvidhau | su.
ci. 382.
mādhuram | klī | mallikāpuṣpe | vikā.
mādhuro | strī | ajamodāyām | rā. ni. va. 6
drākṣāsave | madhuratāyām | vai. nigha.
mādhūkasāraḥ | puṃ | madhūkavṛkṣasāre | maḍenagāṃcha | majjā-vā. sū. 15a. śirovirecane
mādhūko | strī | madhūkapuṣpajātamadhye | “madhūkapuṣpajātā yā mādhūko sā nigadyate |” guṇāḥ—
mādhūko mādinī balyā puṣṭikṛt kāmavarddhino
mādhvakam | klī | mādhvīke | vai. nigha.

31.64.2

mādhvānnaḥ | puṃ | baḍū rasālānābhravṛkṣe | thāṃsa
āṃmera gāṃcha | rā. ni. va. 11
mādhvī | strī | madhukharjūraurakṣe | rā. ni. va. 11
madhurakaṣāyamadhye | śa. ra. | puṣpaphalādimadhūkṛte
madye | “puṣpadravādimadhusāramayā tu mādhvī |”
guṇāḥ—madhurā hṛdyā vātapittahṛt nāyalūṣṇā pāṇḍukāmalāvraṇāścairśisahantī ca | rā. ni. va. 14 | puṣparave | madhuśarkarāyām | vai. nigha. | madye | vikā.
mādhvokam | klī | madyābhave | ca. da. śālāci. | madhūkapuṣpakṛtamadhye | cama. | madye | rā. ni.
va. 14 | drākṣājātamadhye | drākṣāṃmayā, porṭo
guṇāḥ— “mādhvokaṃ śītalācaṃ madhuramapi tathā
saṃgrahāyoṣṇakañca inyāt pittāmayāśaḥśvasanamapi
tathā vātisāraṃ prameham | śūlānāddhīpamahaṃ jarayati sakalaṃ dopayalagnimāndyam taccāhātāmavātaṃ
vamanamapi tathā inti sarvvāśca rogān ||” aci.
16a. | puṃ | niyādhe | śim | pa. su. | vikā.
mādhvokaphalaḥ | puṃ | madhūnādikelavṛkṣe | rā.
ni. va. 11
mādhvaukā | strī | śvetaniyādhe | śveta śim
rā. ni. va. 16
mādhvomathurā | strī | madhukharjūrikāyām
piṃḍīkheḍura | rā. ni. va. 11
mādhvośarkarā | strī | madhuśarkarāyām
madhura chini | sā aṣṭavidhā madhūnāmamavivatvāt
guṇā api tattanmadhutulyā bhavanti | rā. ni. va. 14
mādhvosītā | strī | madhuśarkarāyām | madhura
chini | rā. ni. va. 14
mānam | klo | parimāṇe | parimāṇaṃ, vajana
“mānāpecitabhāṣāyau bheṣajānāṃ prakalpanam
manvire yacato mānamucyate pāribhāṣikam ||” taca
vividhaṃ kāliṅgamāgadhabhedena | tayoriṃtauyaṃ śre ṭham
“kāliṅgā māgadhaṃ śreṣṭham |” iti | tadyathā, —

31.64.3

vasareṇustu vijñeya raśmigata paramākhabhiḥ
casareṇaistu paryyānnāmnā vaṃśī nigadyate
ṣaḍ vaṃśībhimarīciḥ syāt ṣaṭūmarīcyastu sarṣapaḥ
ṣaṭ sarṣaperyavastvekau guñjakā ca yavaistribhiḥ
guñjābhiraṣṭabhiḥ prokto māṣakau brahmaṇā purā
hemaśca māṣakasyai va paryyāyastasya kīrttitaḥ || māṣastu
pañcabhiḥ ṣaḍbhistathā saptabhiraṣṭabhiḥ | daśabhirdvādaśabhiśva raśmibhiḥ pañca vidhī mataḥ || carakasya tu
māṣastu daśaguñjābhireva ca | carakasya tu cārddhana
suśrutasya tu māṣakaḥ || māṣaiścaturbhiḥ prāyaḥ syādaraṇaṃ
tannigadyate | ṭaṅkaḥ sa eva kathitastadayaṃ kola
ucyate || kṣudrako vaṭakaścaiva draṃ kṣaṇaḥ sa nigadyate
koladvayaśca karṣaḥ syāt sa proktaḥ pāribhāṣikaḥ
akṣaḥ picuḥ pāṇitalaṃ kiścit pāṇiñca
tindukaṃ | vir̤ālapadakaścaiva tathā paur̤amrikā
matā || karamavyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ kavar̤agrahaḥ
uḍumbarasya paryyāthaiḥ karṣa eva nigadyate || syāt
karṣābhyāmaīpalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā | śuktibhāśva
palaṃ jñayaṃ muṣṭimrāvacaturthikā || prakuñcaḥ ṣoḍaśī
bilva palaṃmevāca kauttyete || palābhyāṃ praskṛtiḥ jñeyā
pramṭatañca nigadyate | pramṭatibhyāmañjaliḥ syāt kur̤avo'rḍaśarāvakaḥ || aṣṭamānaśca sa jñeyaḥ kur̤avābhyāñca
māṇikā | śarāṣo'lpadalaṃ tadvajjñeyamatravicakṣaṇaiḥ
śarāvābhyāṃ bhavet prasthaścatuḥprasthaṃ kkathādakam
bhājanaṃ kaṃsapātre ca catuḥṣaṣṭipalakṣa tat
caturbhiṇvārakairauṇaḥ kalaśau lakṣaṇī'rkaṇaḥ
unmānañca ghaṭau rāśiṭṭoṇaparyyāya saṃjñitaḥ
droṇaḥbhyāṃ sūryyakumbhe ca catuḥṣaṣṭiśarāvakaḥ
sūryābhyāñca bhaved droṇī vāhī goṇau ca sā smṛtā

31.64.4

droṇacatuṣṭayaṃ khāro kathitā sūkṣmabuddhibhiḥ
catuḥṣahvapalikā pratnavatyadhikā ca sā || palānāṃ
dvisahasrañca bhāra ekaḥ prakīrttitaḥ || “tulāpalaśataṃjñe yā sarvvacaiva viniścayaḥ | māṣaṭaṅkākṣavitvāni
kur̤avaḥ prastha cāḍhakaḥ | rāśiroṇau khāririti
yathottaracaturguṇāḥ | guñjādimānamārabhya yāvat
syāt kur̤avasthitiḥ | dravārdraśuṣkadravyāṇāṃ tāvanmāsamaṃ matam | prasthādimānamārabhya dviguṇantu
dravāīyoḥ | mānaṃ tathā tutādyāñca dviguṇaṃ na kvacit
kṛtam ||” pa. pra. 1kha.
mānakam | klī | śarāve | sera | vai. nigha.
jba.ci. candanādyataile | puṃ | māṣake | māṇakachū
ra. mā. | mālā kande | vai. nigha.
mānakattāraḥ | puṃ | māṇakadaṇḍapatracāre
māṇaṭheṃṭāra khāra | meṣa.
mānataḥ | puṃ | paryaṭake | phreṃpāvar̤ī
vai. nigha.
mānadrumaḥ | puṃ | śālalodhrace | vā. sū. 15ca.
priyaṅgādiva. | “mānadrumī jīcarataḥ |”
mānadhānikā | strī | napuṣyām | śaśāṃ,
kām̐kur̤a | śa. mā.
mānabhāṇḍam | klī | parimāṇabhāṇḍe | māṃgaraḍām̐r̤a | gha. sū. 15a.
mānamṭatapālaḥ | puṃ | paṭolavṛkṣe | vai. nigha.
mānavaḥ | puṃ | manuṣye | cama.
mānavakīttamaḥ | puṃ | priśrī | rā. ni. va. 18
mānasam | klī | manasi | vikā
mānasalaulyam | klī | cittasambhūtalaule
manaḥkṣobhato | su.ci.26a.
mānasajvaraḥ | puṃ | ya ādau manasi jāyate,
vaicittādau | lakṣaṇam- “vaicittamaratirmlānairmanasa
stāpalabdhaṇam |” ca.ci.3a.
mānasālayaḥ (saukāḥ) | puṃ | haṃse | rā.
ni.va.19
mānasī | strī | durgapuṣpām | [kañcaṃbhūṃṭṭe]
mānikam (kā) | klī, strī | ṣaṭpalamite
māne

31.8.1

to. | mera | si.yo.vṛddhacakrasaṃjñāne
“kuḍavāścātra mānikā |” pa.pra.1kha | mathe
śa.ra. | (kī) vamanavirecanayoḥ śodhanāntarare | ca.
da.vamanādhikāre
māninī | strī | lakṣaṇākande | rā.ni.va.7
priyaṅgo
mānimandham | klī | saindhavalavaṇe | bheva.kachaci. | “mānimandhañca tulyāṃśam |”
mānī (nīn) | puṃ | siṃhe | rā.ni.va 9
strī (nī) | śarāvamite | śam̐ | bheṣa.
mānuṣī | strī | auṣadhanirmāṇekārthye
cikitsābhede | tadyathā,-dhāturī mānuṣī daivī
cikitsā vividhā matā | ghṛtapradhānā daivī syāt
kedabhedāstrikāsurī || mānuṣī ṣaḍrasā jñeyā
japohomādisaṃskṛtā | bālau cālyavale loke
mānuṣī tatra pūjitā | śa.va. | nāyyaॉm
strīloka | ama.
mānuṣodadhi | klī | mānuṣīdugdhajātadadhi
mānuṣera dūdhera daī | guṇāḥ-vipāke madhuraṃ
valyam agna' guru santarpaṇaṃ cakṣuṣya' yakṣadīṣaṇañca
rā.ni.va.15
mānuṣīkṣīram | klī | mānuṣīstanadugdhe
mānuṣera dudha | madhuraṃ kaṣāyaṃ himaṃ laghu cakṣuṣyaṃ
dīpanaṃ pathyaṃ pācanaṃ rocanañca | rā.ni.va.15
sadyovanaṃ vṛ'haṇameva sāsmyaṃ santarpaṇaṃ netrarujāpahañca
pittasya raktasya ca nāśanañca nārīpayaḥ secanameva
śastam ||” caci.8a.
māndyam | klī | ālasye | rā.ni.va.20
roge | che.pa.
mānbikā | strī | amladāyām | rā.ni.va.4
māyā(yi)phalam } klī | phalaviśeṣe
māyikam } māṃjūphala, māśūphala
māyo | strī | chilamīcikāyāṃ | śiṭakaām̐ka
māyuḥ | puṃ | pitte | rā.ni.va.21 | vikā.
māyūrā | strī | kākodumbarikāyām | vai.nigha.
māyūrādipañcavyajanam | klī | mayūrapakṣavastravaidādivyajane | guṇāḥ-“māyūrā valajā
vaicā vātā dauvalpayāpahāḥ |” rāja.rapa.| [bhā.

31.8.2

31.8.3

mārjjārau (lo) | strī | gandhamārjjārau
mārjāroyaḥ | puṃ | viḍāle | me.
mārjjālaḥ | puṃ | viḍāle | dvi.kīṣaḥ
mārjitā | strī | dadhiśaktau | pa.su.
mārttaṇḍaḥ | puṃ | arkavṛkṣe | ama. | śūkare
mārttaṇḍamūlam | klī | arkamūle | vai. nigha.
mārttaṇḍavallabhā | strī | ādityabhaktāyām
mākṣikaḥ | tri | madhumaye | ca. ci. 17. āmala kaghṛte | puṃ | pranāve | trikā.
māīvam | klī | mṛdutāyām
mārddhīkam | klī | drākṣārasajāta-madyabhede
“mārddhīkamavidāhitvānmadhurānvayavattayā | raktapitte'pi satataṃ buddhairna pratiṣidhyate | madhuraṃ taddhi rocaśca
kaṣāyānurasaṃ laghu | laghūpāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam ||” sū.sū.45a.madyava.
mārddhīkamadyam | klī | drākṣāmṛtamaye
“mṛddhīkābhiḥ kṛtaṃ madyaṃ mārddhīkamiti cocyate
mṛdvīkānāṃ supakvānāṃ yaḥ svayaṃ galitaḥ paṭāt
rasastena hi tanmadhyaṃ kaṣāyarahitena yat | mārddhīkaṃ
kāpiśaṃ bhaumavikṣiptaṃ kāpiṣāyanam ||” tor̤a. baṅgabhomakaḥ
mārddhīkasūktam | klī | mārddhīkarasena satelena
kandaśākaphalaiścāstṛte amle | pa.pra.2kha.
mārthaḥ | puṃ | māriṣaśāke | naṭeśyāka
bhā.pū.1bha.śā.va.
mārthekaḥ | puṃ | madhuravāstuke | miṭho 8vaṭavā
māriṣaśāke | naṭeśyāka | rā.ni.va.7
māṣṭiḥ | strī | tailamarddanai | vai. nigha.
mālakam | klī | sthalapadme | jaṭā.
prapauṇḍarīke | kṣṇatuḷasām
mālakaḥ | puṃ | nimbavṛkṣe | mahānimbe | ama.
māla(lā) kandaḥ | puṃ | khanāmakhyāta mahākandaśāke | maṃ dāvadhiyāḷuḥ | kaṃ kariyagiḷi
guṇāḥ-—sutīkṣṇaḥ gandhamālābhraḥ dīpanaḥ guruhṛddaraḥ
vātaghne annadya | rā.ni.va.7
मालती । स्त्री । (Aganosma calicina.

31.8.4

khyāte puṣpaśāke | mālatīlatā, gandhamālatī
-ra. mā. | su.sū.36a. | guṇāḥ-“mālatī kapha
pittāsravraṇakṛmikriṣṭhahṛjit | cakṣuṣyaṃ kusamaṃ tasyāḥ
patraṃ tatkaphapittajit ||” rāja.4pa. | potajātīvṛkṣe | śīta jātīphūlera gācha | śvetajātyām
jātīkusumavṛkṣe | tatparyāyāḥ,—jātiḥ jātī
sumanāḥ | rā.ni.va.10 | pāṭhāyām | ākanādi
vai. nigha. | yuvartyā | jyotiṣmatyām | bhāratīyanadīviśeṣe | he. ca.
mālataujātaḥ | puṃ | ṭaṅkaṇakṣāre | ra.sā.saṃ.
mālatautorajaḥ | puṃ | ṭaṅkaṇe | ṭaṅkaṇaśārī
he. ca.
mālatautorasambhavam | klī | ṭaṅkaṇaṃ
mohāṃgā | rā.ni.va.10
mālatīpatrikā (trī) | strī | jātīkīṭau
jaṣikī | rā.ni.va.12
mālatīpuṣpam | klī | jātīpuṣpe | khi.thī.
pānīyakalyāsaghṛte | khanāmrakapuṣpe | vai. nigha.
mālatīphalam | klī | jātīphale | jāṃiphala
rā.ni.va.12
mālatīmūlam | klī | mālatīśiphāyām
mālatīśiphaḍu | idaṃ jaṅgamaviṣaharam | nakula
16a.
mālatṛṇam | klī | tṛṇasāmān‍ye | tṛṇaviśeṣe
māḷatuṃṇa | vai. nigha.
sālayaḥ | puṃ | candanavṛkṣe | vai. nigha. | klī
śrīkhaṇḍacandane | trikā. | padmakranāmasugandhakāṣṭhe
padmakāṣṭhaṃ | rā.ni.va.12
mālavā | strī | upodakyām | bar̤apūṃī
bhā.pū.1bha.śā.va.
mālavi(vī)kā | strī | viṅgavi | 8uuṃr̤ī
rā.ni.va.6 | vā.ci.2śra.
mālaviṭapau (dṛn) | puṃ | kumbhīvṛkṣe | vai. nigha.
mālavo | strī | pāṭhāyām | ākanādi
rā.ni.va.6
mālasī | strī | kaisapṛṣṭhavṛkṣe | śra.ra.
mālā | strī | vaṇaudbhavodhāyām | rā.ni.va.8
bhūṣāmalaṅkāram | vai. nigha. | prakāyām
mālākāṇṭaḥ (kaḥ) | puṃ | apāmārgavṛkṣe
rā.ni.va.4
mālāguṇā | strī | asādhyalūtāviśeṣe
su. kalpa.8a.

31.8.5

31.8.6

mālaiyā | strī | sthūlailāyām | pa.su.
mālyam | klī. | puṣye | puṣpamālāyām | se.
mālyakaḥ | puṃ | madanavṛkṣe | vai. nigha.
mālyapuṣpaḥ | puṃ | śaṇavṛkṣe | śaṇa gāṃcha
rā.ni.va.4
mālyapuṣpikā | strī | śaṇapuṣpāyām | vana
śaṃṇa | rā.ni.va.4
mālyā | strī | tṛṇabhede | vai. nigha.
māṣaḥ (kaḥ) | puṃ | śūdrarīgaviśeṣe | ūpha tila
tilakānū unnatatābhāvānāhuḥ | “māṣāṃstāneva
Roxburghii.) khanāmakhyāta brīhibhede
māṣakalāṃya | pa.su. | hiṃ urīda, teṃ nisumulu,
vṛṣaṇaththaviśeṣasra | tatparyyāyāḥ, - bījaratnaḥ vallī
kuruvindaḥ dhānyadhāraḥ kāpākaraḥ māṃsalaḥ balāryyaḥ
pilāḥ pitṛbhojanaḥ | guṇāḥ— snigdhaḥ malakāraḥ
śoṣaṇaḥ rucikaraḥ vīryyauṣṇaḥ raktapittaprakopakaraḥ
vātaghnaḥ guruḥ balakaraḥ rocanaḥ svāduḥ śramasukhavatāṃ
nityaṃ sevanīyadhaḥ rā.ni.va.16 | “māṣī guruḥ
svādupākaḥ snigdho rucyo'nilāpahaḥ | uṣṇaḥ
santarpaṇo balyaḥ śukalo bṛṃhaṇaḥ paraḥ | bhinnamūtramalastanyamedaḥpittakaphapradaḥ | gudakīlāditaśvāsapakkiśūlāni nāśayait | kaphapittakarā māṣāḥ...||”
bhā.pū.1bha.dhā.va. | “snigdho'tha vaddho madhuraśca
balyo marutkaphākṣāṃ pariharchahaṇaśca | pāke'mlakīśo
vidito dvibhaya māṣo'tha hṛdyaḥ kathito nareṇa ||”
atri . 15a. | māṣadhūmaguṇāḥ- “gharna savātaṃ
kaphakkāsāśyūṣañca vipaktayet | abhyaryapūrvitaṃ tacca
tailapāne ca śasyate ||” bhavi.13a. | “māṣadhūmo
gururdhaśca īṣattvacanapittakṛt | analyañcaṃ kaphaṃ kukhain
malakroṣṭhaṃ vivarddhayet ||” dravyagu. | parimāṇabhede
māṣā | tatparyyāyāḥ, —māsaḥ hemaḥ dhāmakaḥ | sa
māgadhamāne suśrutamate ca 5 pañcarattikātmakaḥ
carakamate 6

31.12

guñjātmakaḥ | kāliṅgamāne
suśrutamate 578 guñjāparimāṇam | bhā. | carake
vaidyakāntare ca 10 guñjātmakamānam

31.14

guñjātmako'pyasti

Linked texts (2)

Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
Sahasrayoga — Sanskrit

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 31

Contents

Linked texts (2)