Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 32.1
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 32.1
- Language
- Sanskrit
32.1.1
dhānyatyātmakaḥ 18 māṣātmako'pi
dṛśyate | ataeva sa dvividhaḥ ṣaḍbhiḥ pañcaguñjātmakaḥ pañcākṣāmtakaḥ saptaguñjātmakaḥ aṣṭaguñjātmakaḥ
daśaguñjātmakaḥ dvādaśaguñjātmakaśceti | tatra pañcaguñjākathau yaḥ sa nāmā kāliṅgaḥ sauśrutaśca
ṣaḍjātmako'pi kāliṅga iti kecit | daśaraktikāmathaḥ carakasammato gaur̤amāṣaśca ityucyate
sa eva sarvvatra vyavahāyāḥ| yathā—“māṣastu pañcabhiḥ
ṣaḍbhiścathā saptabhiraṣṭabhiḥ | daśabhirvāṅgyabhiśca
raktībhiḥ ṣar̤vidhau mataḥ | ata kāliṅgamāṣaśca pañcaguñjaḥ sa sauśrutaḥ | daśaguñjastu māṣaḥ syāt māṣakaḥ
sa ca carakaḥ | saptaguñjastu kaiyyāhūḥ sānakaṃ mānakovidāḥ | daṅgaraktikamānantu gaur̤amāṣaccate'ta tu
daśaraktipramāṇeṣu vyavahārī bhiṣagvidās |”
prayogā,mānakathane | “daśaguñjātmakaṃ māṣaṃ pravadanti
cikitsakāḥ |” saba auṣadhaśyādibhedāta māṣakādipratipattau samādhānamuktam | “māṣairvadaśabhirdhārnyairmāṣakaḥ parikīrttitaḥ | kaṣāyādinirūheṣu
dravyamānavidhāvapi || tato'ṣṭādaśabhirdhānyairmāṣakaḥ
parikīrttitaḥ | vasyādiraktamoceṣu māne mūtravasādiṣu || vamanādiṣu yojyasya māṣakasyāṣṭaraktikaḥ
lauharatnādiviṣaye daśaraktikamāṣakaḥ || vamane ca
vireke ca tathā śodhitamokṣaṇe |” māṣo
māṣakatyāyaḥ | kṛṣṇātreyaḥ
māṣakalāyaḥ | puṃ | māṣaśror̤ī| māṣakalāya
a.ṭī.bha.
māṣatailam | klī | vātavyādhau tailam | “māṣakvāthe balākvāthe rānāyā daśamūlaje | yavakolakulatyānāṃ chāgamāṃsaṃ bhavet pṛthak | prasthe ca
tilatailasya kṣīraṃ datvā caturguṇam | rāstrātmaguptāsindhūtyaśatāhrairaṇḍamustakaiḥ | jīvanīyaralāvyothaiḥ
32.1.2
pacedakṣasamairbhiṣak | kāṇapaṅguḥ ṣar̤e vātha
vipraluptonena kīrttitāḥ ||” tilataila 4 śaṃ.
haḍḍīpadeśānkṣīprabhṛti yathāsādhyaṃ dātavyam | idaṃ
saptaprasthamāṣatailam | sā.kau. | bheṣa, bṛhanmāṣatailam
svalpaṃ yathā-“māṣaprasthaṃ samāvāpya pacetkasyak
jalār̤hake | pādaśeṣe rase tasmina kṣīraṃ davā
caturgu ṇaṃ| prasthacca tilatailasya kalkaṃ datvākṣasammitaṃ
auṣanīyāni tānyaṣṭau ślakṣṇāni sasaindhavām
rāsnātmaguptāmadhukaṃ balāñcaiva viṣāṣṭakam |......
arddhajalugadāpahaṃ ||” māṣakalāya 24 pa. jala 16
śa. śe. 4 śa. | tilataila 4 śa. dugdha 16 śa.
pratyeka 2 to. | sā. kau. | bheṣa. | mahāmāṣatailaṃ yathā-“māṣasyārddhāḍhakaṃ datvā tulāddhaṃ
daśamūlataḥ | palāni chāgamāṃsasya triṃśadgṛhṇītabhiṣag
pacet | pūte śīte kaṣāye ca catuthaśāṃśāvaśeṣite
prasthacca tilatailasya payo dattvā caturguṇam
ātmaguptīruvūkañca śatāhvāṃ lavaṇānvayam | jīvanīyāni
mañjiṣṭhā cavyacitraka kaṭphalam | sabyoṣampippalīmūla-rāstrā-madhuka-saindhavam | devadārvvamṛtā kuṣṭhaṃ
vājigandhā bacā śaṭhī | etairakṣasamaiḥ kalkaiḥ
sādhayenmṛdunāgninā ||” tilataila 4 śaṃ.
māṣapatrikā | strī | māṣaparṇī| rā.ni.va.3
māṣapa(va)rṇā (rṇī) | strī | (Teramnus
svanāmakhyātalatāyām | māṣānī | hiṃ māṣoṇī,
māsabaṇī | maṃ rābaur̤adī | ko rākhīḍiṃḍu,
kāuṭu | tatparthyāyāḥ, - aśmapṛcchī siṃhapṛcchī
hayapucchikā hayapucchī kāmbojī mahāsahā
sṛṣiproktā kṛṣṇavṛntā pāṇḍuḥ parśinī lomaśaparśinī pāṇḍulomaśā pāṇḍulomā pāṇḍuhā
ārdramāṣā māṃsamāṣā haṃsamāṣā maṅgalyā kalyāṇī
vajramulī śāloparṇī visāriṇī ātmodbhā
32.1.3
bahuphalā svayambhūḥ sulabhā ghanā siṃhakhinnā
viśālikā | vā.sū. 15a. | guṇāḥ- “māṣaparṇī
rase tiktā hathā dāhajvarāpahā | śakravṛddhikarī
balyā śītalā puṣṭibarddhanī ||” rā.ni.va.3
“māṣaparṇī himā tiktā rucā śukrabalāśahṛt
madhurā grāhiṇī śothavātapittajvarāstrajit ||”
bhā.pṛ.
māṣayoniḥ | puṃ | pāpar̤a prati khyāte khādyadravye | pāpar̤a | vai.nigha.
māṣarā | strī | aśanaparṇe | pa.su.
māṣaroṭikā | strī | māṣaviṣṭakakṛtaroṭikāyām | tatparyyaryāyāḥ, - jharjharī | guṇāḥvātakarī kaphapittaghnī ca
māṣavaṭī | strī | māṣakavatakabhede | tatsādhanavidhiyathā, - māṣāṇāṃ piṣṭikā hiṅgulavaṇādra kasaṃskṛtā | tathā viracitā vastre vaṭikāḥ sādhuśoṣitāḥ | bharjitāstatataile tā apakvānprayogataḥ | vaṭakasya guṇairyuktā jñātavyā rucidā
bhṛśam ||” bhā.
māṣasūpaḥ | puṃ | dhṛṣṭamāṣakṛtasūpe | ḍāṃjhā māsakalāīyera yuṣa | guṇāḥ- “māṣasūpaśca kullāṣaḥ
snigdho hyathonilāpahaḥ | uṣṇaḥ santarpaṇī balyaḥ
susvādū rucikārakaḥ ||” dravyagu.
māṣādaḥ | puṃ | kaṇchape | śa.ra.
māṣātnam | klī | māṣakatānne | guṇāḥ“māṣānnaṃ dubjairakhītāṃ māṃsavṛddhiskaraṃ guru | bātanāśakaraṃ vṛṣyam...... ||” vai.nigha.
māṣikaḥ | puṃ | jīvaśāke | vai.nigha.
māṣeṇḍarī | strī | māṣapiṣṭavikṛtī | ca.da.
gula.ci.
māsaḥ (kaḥ) | puṃ | pacavaye | ama. | māṣaparimāṇe | māṣā | a.ṭī.bha.
māsakaḥ | puṃ, klī | nanāmakamukarīgaviśeṣe
ām̐cila | lakṣaṇaṃ- “arbudanaṃ sthirañcaiva yaṅgi
gātre pradṛśyate | māṣavat kṛṣṇamutsanamanilānāṣakantu tat ||” mā.ni.
māsannaḥ | puṃ | hariścaviśeṣe | vai.nigha. !
dātyuhapakṣiṇi | śa.ra.
32.1.4
māsadvayojjhavaḥ (vā) | puṃ, strī | ṣaṣṭikadhānye | gauraṣaṣṭike | rā.ni.va.16
māsanam | klī | auṣadhivījaviśeṣe | somarāj | śa.ca.
māsamānam | klī | māṣaparimāṇe
Linked texts (2)
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit