Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 32.26
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 32.26
- Language
- Sanskrit
32.26.1
lakucavṛce| śa.
mā.| nīlaśṛṅgarāje| vai.nigha.
ravipriyā (protā)| strī| sūryyāvarttavṛce
hur̤ahur̤iyā| ra.sā.
ravibhaktā| strī| sūryyāvarttavṛkṣe| hur̤ahur̤iyā
ra.sā.saṃ. rasabhāraṇe
ravimūlam| klī| arkamūle| ākandamūla
ra.sā.saṃ.jvaracūr̤āmaṇau
raviratna (ka) m| klī| māthitye| māṇika
rā.ni.va.13
[13
ravilomam| klī| tāmve| tāṃmā| rā.ni va.
ravivallabhaḥ| puṃ| bhṛṅgarājavṛkṣaṃ| vai.nigha.
ravivallau| strī| ādityabhaktāyāṃ| hur̤ahur̤iyā
brāhmīvṛkṣe| vai.nidha.
ravisaṃjñakam| klī| tāmre| śa.ca.
ravisundararasaḥ| puṃ| sarvvajvarādhikāre rasaḥ
"dvibhāgatvalinaṃ ghṛtañca tāmraṃ rasañca gandhaśca
samānamānam| viṣaṇca samaṃ dviguṇañca tāmraṃ vicakṣavārañca kharāsave hi| vimadyai vimardya rasena cūrṇaṃ
guñjakadvayaṃ sitayā sametam .....||” rasa kau.
(samīnamāyu| viṣaṃ samañca dviguṇañca tāmraṃ) iti
bhā. pāṭhaḥ
ravistaśī| strī| arkameṣaśṛṅgarām| kūda
mer̤hāśiṃge| vai.nigha.
ravondam| klī| padye| dharaṇiḥ
ravoṣṭaḥ| puṃ| nāgaraṅgarace| rā.ni.va.11
strī (ṣṭā)| ādityabhaktāyām| hur̤ahur̤iyā
rā.ni.va.4
raśaḥ| puṃ| vaṃśe| yahaṇī.ci.jātīphalāvaṭī
raśanā| khī| jihvāyām| śa.ra.
raśolaḥ| puṃ| kaśoravṛkṣaṃ| kāmarāṅgā
gām̐cha| pa.su.
raśmiḥ| puṃ| pacaci| kiraṇe| me.
raśmijātam| klī| raupye| vai.nigha.
raśmipatiḥ| puṃ| ādityapavaṇṭe| rā.ni.va.4
rasam| klī| bole| niṣpādana| rasodhane
rā.ni.va.6| pa.su.| puṃ| hiṅgule| ra.mā.
pārade| rā.ni.va.13| śilārase| pa.su.
sindūre| pracurase| roge| hai.nigha.| viṣe| rāge
guṇe| māṃsadrave| cama.| jale| khāde| cikā.
32.26.2
śukre| ama.| kirātātaktake| drācāyāṃ| vai.nigha.
śarīrasthasaptadhātuṣu prathamadhāto| rasadhātu
tatparthyāyāḥ,-rasikā khadamātā vapuḥ stravaḥ
carmmāmbhaḥ carmasāraḥ raktasāraḥ aśramolakā āhārasambhavaḥ tejaḥsambhavaḥ agnisambhavaḥ ṣar̤arasasambhavaḥ āceyaḥ
alakaraḥ dhātughnaḥ mūlamahāparaḥ dhātuṣuḥ bhogyasambhavaḥ| rā.ni.va.8| rasakharūpaṃ--sa cāhārasārabhūtaḥ| "āhārasya rasaḥ sāraḥ|" śāṅga pū.6a.
"samyakapakasya bhuktasya sārau nisargadī rasaḥ|"
guṇāḥ-sitaḥ śītaḥ khāduḥ snigdhaścalayaṃ ti
tatkarmma-sa dhamanīgetvā sarvvān dhātūn pṛṣṇāti
tadatu srotabhiṣpoṣakatvādiyuṇaiḥ śarīraṃ vyāpnoti
tasya sthānam- "satvedevacarasyāpi sthānaṃ hṛdyamathaiva
ca| rasastu hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ| sa tu
vyānina vikṣiptaḥ sarvvān dhātūn vivarddhayet ||”
bhā.| kharasaṃ kātha vā| dvādi sambhinnadravadravye
rā.ni.va.20| si.yo.jja.ci.| tallacaṇaṃ yathā
- "kur̤avaṃ cūrṇitaṃ dravyañcittañca dviguṇe jale
ahorātrāt sthitaṃ tasmādbhavedvā rasa uttamaḥ
ādāya śuṣkaṃ dravyaṃ vā svarasānāmasambhave| jalī'ṣṭaguṇite sādhyaṃ pādaśeṣañca gṛhyate| niḥśītitaścābhisiddha' palamātraṃ rasampibet| sitāmadhugur̤acārān
jīrakaṃ lavaṇantathā| ghṛtaṃ tailañca cūrṇāni kaulamācān rase cipet ||” śāṅga.1va.| rasanendriyagrāhyavastuni, madhurādau| miṣṭāni rasa| saca
kālasa hāyabhūvividhadantvānalasamparkeṇa pariṇāmāntaraṃ prāpya ṣaṭprakārī bhavati| te ca ṣaḍrasāḥ
dravyamāśritya tiṣṭhanti— “rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāthakāḥ | ṣaṭ dravyamāśritāste ca yathāpūrvvaṃ
balāvahāḥ ||” guṇāḥ— “tatrādyā mārutaṃ ghnanti
32.26.3
trayastiktādayaḥ kapham | kaṣāyatiktasadhurāḥ pittamanye
tu kurvvate ||” bhā.| tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭho
madhuraḥ, toyāgniguṇabhūyiṣṭho'mlaḥ, pṛthivyagniguṇabhūyiṣṭho lavaṇaḥ, vāyugniguṇabhūyiṣṭhaḥ kaṭukaḥ, vāyvākāśaguṇabhūyiṣṭhaḥ tiktaḥ, kṣityanilaguṇabhūyiṣṭhaḥ
kaṣāyaḥ | su.sū.42a.| rasamaidavikalpasya visṛṣṭiḥ
su.u.68a. | saptapañcāśaditi | ca.da.dravyaguṇe
śivadāsaḥ | “madhuraḥ kaṣāyatiktākhyaśca mārutaḥ kaṭuḥ
ṣaḍrasanāmadheyam | dvayaṃ dvayaṃ vātakaphaprakopanaṃ dhartta
tathā vittakaraṃ vadanti || kṣāraḥ kaṣāyaḥ pakvanaprakopī
madhurī'tha tiktaḥ kaphakopanaśca | kaṭuñcamlī vittavikārakāriṇau kaṭūñcamlau vātaśamī pradiṣṭau
pittasya nāśī madhuraḥ satiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaḥ śamanaḥ
kaphasya | anyānyametallakṣaṇaṃ vadanti parasparaṃ
doṣavivṛddhimantaḥ || madhurakaṭukāvamlīkasya prakarṣavidhāyinau, lavaṇaviyutau'mlakaḥ prītī viśeṣarasāśugaḥ | avikṛtasannā tiktairyuktāḥ kaṣāyaraso laghurbhavati sutarāṃ svāduḥ śreṣṭho guṇaṃ karoti tathā
kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇaṃ | kaṭumlalavaṇāḥ pittaṃ svādvamlalavaṇāḥ kapham ||” atha ye
rasā yaddoṣaviruddhāmuktyāha- “samīraṇe tu nī deyāḥ
kaṭutiktakaṣāyakāḥ | pitte kaṭumlalavaṇāḥ svādvamla
lavaṇāḥ kaphe ||” atha ye rasā yaddoṣaharāḥ -
“svādvamlalavaṇān vāte tiktāsvādukaṣāyān
pitte kaphe tikta-kaṭu-kaṣāyān yojayedrasān
madhurādīṃ cārakaṭīke tikta-kaṣāyakau cetyaṃ sāvayautyāsavirīdhinau bhavetām ||” atha madhurarasavīryyam-“yaḥ svāduḥ asaśīṣahārivalakṣadīptyapradaḥ
puṣṭidaḥ, prahlādī rasena karoti tadatu suṃpravrajiṃ
32.26.4
tataḥ | pittānāṃ damanaḥ aśopaśamano hṛdyo narāṇāṃ
hitaḥ | coṣārttā citapāṇḍu-naitraruja-saṃśastau
bhavenmādhuraḥ ||” atha tiktarasavīryyaṃ- “yastiktau
madhurāmlīkṛtyasamaḥ kuṣṭhādidīpāpahaḥ, śāntaḥ
sarvvarujāpahī śramaharo rucī na saṃkrandanaḥ
jihvāsroṭakanāśano'tha bhavati cauṣṇyatānāṃ hitau,
vaktrollāsakaraḥ prakṛṣṭakathitau nimbādikāsvādakṛt ||”
atha kaṭurasavīryyam - “naivaṃ sāvadhate mukhaṃ
vidahate yaḥ karṇajād vaktru, vaibhakta' tanute mukhaṃ
vikurute pittāsṛjaḥ kopanam | agniṃ dūṣayate
caṇaṃ vidadhate jīṇī na śastrī bhavet, vātānāāharate
kaṣāya kaṭako dahyāt sahārodrakaḥ ||” athāmlarasavīryyam-“jihvāṅgaṃrda janayati tathā naitranirmīlaneśva, vobhakta' vā janayati sadā vātarīgāpahārī | kaṇṭhakuṣṭhacaturujakarau nī hitaḥ
prītinaḥ syādamlaḥ prītī mārutaśamano'srakaphakīpaṃ
tanoti ||” atha kaṣāyarasavīryyam - “jihvāṃ kaṇṭha'
yadyati nitarāṃ grāṅgakaścātisāre, kṣīkṣavyādheścapaśamakaraḥ śvāsakosāpaharttā | hikkāmūlaṃ harati
nitarāṃ śodhanaḥ syādguṇānāṃ, prītastāryaṃ samadhikaguṇaḥ
śreṣṭhakāṣāyanāmā ||” atha cārarasavīryyam“kṣāraḥ ṅgaṃ daṃ janayati sukhe khāduruṣṇau vidāhī
śukraghnaṃ jhāvicaratapāmukhañcakṣīṇasaśca | ānāhañcājanayati punarvyaṅgisamputtacaḥ syāt, śreṣṭhaḥ prītī
rasavaramahān sarvvaśī vīryyabhūyaḥ ||” cavi.4a.
rasakaḥ | puṃ | niṣkāṣamāṃse | hema.| krī
sphaṭikāyāṃśca | kṛtrimaitri | ra.sā.saṃ. khappanarasī
māṃsarasī | ca.da.gulū.ci.| kharparautulyake | vai.nigh.
2bha.caṣaci.navaratnarājayakṣmāsu | “kharparautulyakaṃ
32.26.5
tulyādayattan rasakaṃ smṛtam | ye guṇāstulyake
proktāste guṇā rasake smṛtāḥ ||” bhā.pū.1bha.
uparasava.
rasakarpūram | klī | (Percloride of
mercury.) khanāmakhyātadhātau | ramakapūra
pāradasya śvetabhasmīkaraṇe | candrikākāraḥ
etatsāyanapraṇālī- “piṣṭa' pāṃśughaṭe pragādamamalaṃ
vastrāpnunā naikaśaḥ, sūtaṃ dhātugataṃ khaṭīkavalitaṃ taṃ
saṃpuṭe rodhayet | antaḥkha' lavaṇasya tasya ca tale
prajvālya vahniṃ dṛḍhaṃ, ghasraṃ grāhyamathendukundadhavalaṃ
bhakttoparisyaṃ śanaiḥ | tadvalladitayaṃ lavaṇasahitaṃ
prātaḥ prayuktaṃ bhavet ||” ra.sā.saṃ. | guṇāḥ - phiraṅgarīgaghnaṃ dīpanaṃ puṣṭikaraṃ śukravīryyakārakaṃ kṛṣṭhaghnaṃ
vraṇaghnaśca | dravyaguṇaḥ | matānantaraṃ yathā - śaṅkhasūtaṃ samaṃ
kuryyāt ślakṣṇaṃ bhaṅgerakaṃ sudhīḥ | iṣṭikāṃ khaṭikāṃ
tadvat sphaṭikāṃ sindhujanma ca || vallīkaṃ cāralavaṇaṃ
bhāvyeraṅgakakaccikāṃ | sarvvānyetāni saṃcūrṇya vāsasā
cāpi śodhayet || ebhiyūyaimṛte sūtaṃ yāvaddyāmaṃ
vimadda yet | taccūrṇasaṃsthitaṃ mūtaṃ sthālīmadhyai
paricipait || tasyāḥ sthālyā mukhe sthālaumaparāṃ
dhārayet samāṃ | savastrakuṭṭitasmṛdā mudrayennayaurmukhaṃ
saṃśoṣya mudrayed bhūyo bhūśaḥ saṃśoṣya mudrayet | samyak
viśoṣya mudrāṃ tāṃ sthālaumūṃlhā vidhārayet | agniṃ
nirantaraṃ dadyāt yāvaddinacatuṣṭayaṃ | aṅgāropari
tadyattva' raced yatnāddahanniśaṃ || śanairudghāṭayet
yatnamūrddhasthālaugataṃ rasaṃ | karpūravat suvimalaṃ
gṛhṇīyāt guṇavattaraṃ || tadeva kuṅkuma-candana-kastūrīkusumairyutaṃ khādan | harati phiraṅgaṃ vyādhiṃ sopadravaṃ
32.26.6
sapadi | vidadhāti vahnidīptiṃ puṣṭiṃ vīryyaṃvipulaṃ
ramayati ramaṇauśatakaṃ rasakarpūrasya sevakaḥ
satatam ||”
rasakalpalatā | strī | vaidyakaragranthye
rasakā | strī | kṣudrakuṣṭhabhede | lakṣaṇam“kacchūnnivatā yā pir̤akā śarīre saṃsrāvahīnā
rasakocyate sā |” su.
rasakeśaram (in) | klī | karpūre | hārā.
rasakesarī (in) | puṃ | jvarikece rasaḥ | pāṭhaḥ
— “rasagandhau samau śuddhau dantīkkāthena maīyet
dvepūṣaṃ vāṣamitaṃ rasapādaṃ tathā'mṛtam | māṣamātrantu
takreṇa' nāgareṇa guḍena vā ||” ......rasa.kau.
rasakriyā | strī | dravyasya ghanībhūtasārakaraṇe
pāka dvārā jaṭavasya sāndrakaraṇaṃ | “kāthādīnāṃ
punaḥ pākāt ghanabhāve rasakriyā | sācā
rasakriyāyāśca likṣyāt pāṣitatvaṃ budhaḥ ||” su.sū.
36a. | su.ci.21a.
rasakharparaḥ | puṃ | kharparadhātau | (kāsalañcīvilāsī)
rasagatajvaraḥ | puṃ | rasadhātugatajvare | lakṣaṇaṃ
- “gurutā hṛdayītkleśaḥ sadanaṃ chardīrīcakī
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate ||”
mā.ni.
rasagandhaḥ (kāḥ) | puṃ | gandhake | rā.ni.va.12
gandharasī | bīlī | cikkā.| strī | rakṣāñjane
rā.ni.va.6 | [ saṃ,
rasagandhaka sambhūtam | klī | hiṅgule | ra.sā.
rasagarbham | klī | rasāñjane | bhā.pra.4bha.naivarī.
ci. | hiṅgulaviśeṣe | rā.ni.va.11
rasagur̤ikā | strī | kāsādhikāre rasaḥ | pāṭhaḥ
-“rasabhāgau bhavedekau gandhakau dviguṇau bhavet
vibhāgā pippalī pathyā caturbhāgā vibhītakā
pañcabhāgā lāmalā ca ṣaḍbhāgā samabhāgikā
bhārgī sarvvamidaṃ cūrṇaṃ bhavya khalolajadravaiḥ
32.26.7
ekaviṃśativārañca madhunā gur̤ikā kṛtā | vibhītakapramāṇena prāptarekāntu bhakṣayet ||” ra.sā.saṃ.
rasaghā | strī | tiktadugdhākarañje
rasaṅgaḥ | puṃ | ṭaṅkaṇe | sohāgā | rā.ni.va.6
rasacandrikāvaṭau | strī | śiroroge ghisā
pāṭhaḥ- “trailokyāvijayābījaṃ bījamunmattakasya ca
kaṇṭakārīvījañca aijjalaṃ bījameva ca | bījaśca
vṛddhadārasya samau gandhakapārdau | ārdrakairgaṭikā
kāryyā kalāyaparimāṇataḥ | eṣā toyānupānena
prātaḥ khādyā hitāśinā...||” ra.sā.saṃ.
rasacūr̤āmaṇiḥ | puṃ | jvarādhikāre rasaḥ
pāṭhaḥ— “sūtabhakta viṣaṃ tāmra' jayapālaṃ samāṃśakaṃ
denatelena sammaīṃ tatau laghupūṭe dahet | bhāvayet
kālakandaiścaiverajāmbiṣṭhabhojanaiḥ | pittaiḥ pṛthaksamamitaṃ viṣaghūśena śoṣayet | saptavāraṃ trivāraṃ vā
pathyādrāvaiśca bhāvayet | rasacūr̤āmaṇiḥ siddhaḥ
sākṣāt śrībhairavo mahān ||” mātrā 1 ra.
ārdrakanisra sādhyāṃ sevyaḥ | rasa.ci.
rasajaḥ | puṃ | gur̤e | rā.ni.va.14 | surākiṭṭe
he.ca. | klī | raktī | bra.ka. | raktāñjane | vai. nigh.
saṃgrahaṇī.ci.pāṭhācca
rasajātam | klī | rasāñjane | rā.ni.va.13
rasajñā | strī | jihvāyām | rā.ni.va.18
rasajyeṣṭhaḥ | puṃ | madhurarase | he.ca.
rasalākhakam | klī | rasagandhatālādikrata-yantrapakkoṣadhabhede | yathā, - “rasī gandhastālakañca
raktāṅgīsamāgataṃ, samāīṃ sikatāyantre paced
yāmacatuṣṭayam || pītābhaṃ jāyate pākādrasatavālakasaṃjñitam | jvaraghnaṃ dīpanaṃ vahnarvvīyryyāścamanuttamaṃ
hantyaṣṭādaśa kuṣṭhāni vividhaṃ vātaśoṇitaṃ | bhavyamāyuṣkaraṃ saukhya' paramautad rasāyanam ||” bhai.
32.26.8
rasalālekharaḥ | puṃ | kuṣṭhādhikāre rasaḥ | ra.
sā.saṃ.
rasatejaḥ (s) | klī | rakte | he.ca.
rasadā | strī | śvetanirguṇḍīkaṇayāṃ | (śveta
niśindā | vai. nigh.
rasadālikā | strī | pucchakecau | bhūṃḍī
āśu | karañjaśālināmacau | rā.ni.va.14
rasadrāvī (in) | puṃ | madhurajambīre | miṭhenanū
rā.ni.va.11
rasadhātuḥ | puṃ | pārade | rā.ni.va.13
rasanam| klī| āsvādane| rā.ni.va.20
kharpare| puṃ| kaphe| tasya sthānaṃ kaṇṭhaṃ, vaktraṃ ca
rasanam| bhā.| slau (nā, nau)| jihvāyāṃ| rā.
ni.va.18| rājādyām| rā.ni.va.6| vai.nigha.jva.
ci.arkādiḥ| “arkānalākirātāmṛtarasarasanā|”
prasāraṇyām| sarpagandhāyām
rasanāthaḥ| puṃ| pārade| rā.ni.va.13
rasanāpadam| klī| nitambe| rā.ni.va.18
rasanābham| klī| rasāñjane| rā.ni.va.13
rasanāyakaḥ| puṃ| pārade| a.ra.| [śikā.
rasanālid (haḥ)| puṃ| kukkure| he.ca.
rasanigaḍaḥ| puṃ| rasanigārḍa, rasaniyāmakaśṛṅkhalarūpauṣadhe| pāṭhaḥ—“sūkṣmākaṃsaṃbhavaṃ kṣīraṃ
brahmabījañca gugguluḥ| saindhavaṃ dviguṇaṃ madyaṃ nigar̤o'yaṃ
mahīttamaḥ||” brahmavījaṃ palāśavījaṃ, brahmauśākavījaṃ vā| dviguṇamiti rasāpekṣayā militaṃ sarvvaṃ
dviguṇam| ra.sāṃ.saṃ.
rāsaniryāsaḥ| puṃ| rājavṛkṣe| jhāṃla gāṃcha
vai. nigha.
rasanetrikā| strī| manaḥśilāyām| he.ca.
rasaneṣṭaḥ| puṃ| dṛkṣau| pa.sū.
rasanendriyam| klī| jihvāyām| ca.śā.7a.
rasaparpaṭikā (ṭo)| strī| grahaṇyādhikārod
auṣadham| pāṭhaḥ—“grāhayitte vidhātavyā gur̤ikā
ca cudhāvatī| tatra prītāvidhī śuddhau samānau
rasagandhakau| samāṃśau kajjalābhau tu kuryyāttāve
dṛr̤hāśramī| tato vādaravahnisthalohapātre dravīkṛtaṃ
32.26.9
gomayopari vinyastakadalīpatrapātanāt| kuryyāt
parpaṭikākāramasya raktikṣayaṃ kramāt| raktidvādaśakaṃ
yāvat prayogaḥ praharājitaḥ||”......ra.sāṃ.saṃ.| “madyaṃ
rase vyananyā paśādairapyavabhūte| cā'draṃkarase ca
sūtaṃ pacakarase kākamācyāśca| madyamuditātpūrveṇa
marddanayuktaṃ kariṣa gṛhṇīyāt| prakharabhājanamadhye
śuddhiriyaṃ pāradasyauktā || śuddhapuṣkarusamakṣāṃthī
navanītasamadyutiḥ| masṛṇaḥ kaṭhinaḥ snigdhaḥ śreṣṭho
gandhaka ucyate| jñātvā bhadraṃ gandhakāmatiśuklataḥ
kṣudrataccha lākāraṃ| tanna bhṛṅgaraṅgairvaranandaraṃ bhāvayet
pāce| tadattu ca śuṣkaṃ kuryyāt dhulisamānañca
saptadhā raudre| tadattu ca śuṣkaṃ cūrṇa jñātvā vinyasya
lauhikāmadhyai | nirdhūmavadarakāṣṭhāṅgārai nyastaṃ
1 pa. kākamācīrasa, ādrāra rasa, bhṛṅgapitta
7 trikaṭūkāśca pṛthak pṛthak bhāvanā diyā baṭī
karive | mātrā 1 rati | anupāna tulasīpātāra rasa | ra.sā.saṃ
rasakalanā | strī | jihvāyām
rasale(lo)haḥ | puṃ | pārade | rā.ni.va.13
rasavarṇakaḥ | puṃ | dār̤imapuṣpādivravyagaṇe
dār̤imapuṣpakiṃśukapuṣpalāvtānavūkapuṣpahastidrākṣakumbhapuṣpamañjiṣṭhāsu | “dār̤imaṃ kiṃśukaṃ lāmbānavūkañca
niśādvayam | kusumbhapuṣpaṃ mañjiṣṭhā ityasau rasavarṇakaḥ ||” rā.ni.va.22
rasavarodhaḥ | puṃ | tiktamadhurau lavaṇamadhurau
kaṭumadhurāvilevarūpavikalparasatāyām | su.u.
rasaśārddūlaḥ | puṃ | sūtikopacāre rasaḥ | pāṭhaḥ
—"abhraṃ tāmraṃ tathā lauhaṃ rājavarttaṃ rasantathā
gandhakañca marīcañca yavakṣāraṃ samāṃśakaṃ | tathātha
tālakañcaiva triphalāyāśca tolakaṃ | tolakañcāmṛtaṃ
32.26.10
caiva ṣar̤aṅgā-pramitā vaṭī | grīṣmasundara kasyāpi
nāgavallyā rasena ca | bhāvayet saptadhā hanti
jvara kāsāṅgasaṃgraham ||” ra.sā saṃ.
rasaśoṇitasambhavam | klī | māṃsadhātau
vai.nigha
“vyādhau rasāyane caiva dvividhā sā prakīrttitā | yā
śuddhiḥ kathitā vyādhau sā naiṣṭā hi rasāyane
rasāyane tu yā śuddhiḥ sā vyādhāvapi kīrttitā ||”
iti | rasagrahaṇaparibhāṣam 100 pa. 50 pa. 25 pa.
10 pa. 1 pa. 4 vā 2 tau. śodhanārtham auṣadhaprayogeṣu
yathālābhaṃ grāhyam | “kumārikā citraka raktasarṣapaiḥ
kṛtaiḥ kaṣāyaiśca dhūtīvimiśritaiḥ | phalatrikeṇāpi
vimarddhitau rasī dinatrayaiḥ sarvvamalairvimucyate || evaṃ
kadaryitaḥ sūtaḥ ṣaṣṭhī bhavati niścitama......||”
“śuddhasūtasya gṛhṇīyādviṣambhāgacatuṣṭayam | bhṛṅgagandhasya
bhāgekaṃ tāvat kṛtrimagandhakam | athavā pāradatsāddhaṃ
mṛr̤agandhakameva hi | tayoḥ kajjalikāṃ kuryyāddinamekaṃ vimarddhayet | mṛttikāṃ vādhasā sāddhaṃ
kuryyādatiṣatnataḥ | tayā vāradvayaṃ samyakvāñchūṣīmmralepayet | mṛttikāṃ śoṣayitvā tu kūryyā kajjalikāñcipet | tāṃ kūpīmbālukāyantre sthāpayitvā
rasampacet ||” bhā.
rasasruḥ | puṃ | rasaghātau | drumre | vai.nigha.
rasaskañjvaraḥ | puṃ | rasagatajvare
rasasthānam | klī | jihvāttau | śa.ca. | rasasya
ādhāre | [ caraṇe
rasā | strī | medāyāṃ | pa.mu. | rāstrāyāṃ | rā.
ni.va.6 | ā.ma.1bha.jva.vi.lākṣāttailau | “vāsā
rasānikā |” karṣaṇañca.ci. | “kaṭūkṣārabhābhiḥ |”
trilāyase | drākṣāyām | kākolyam | ma.ra.
pāṭhāyāṃ | śaṅkhakīr̤acaṃ | jihvāyāṃ | kañcudhānye
śai. | cāmlañce | vai.nigha.
32.26.11
rasāyajam | klī | rasāñjane | rā.ni.va.13
rasāgram | klī | rasāñjane | pārade | vai.nigha.
rasāṅgā | strī | jihvāyām | calijitrikāyām
ānajiva
rasāṅgakaḥ | pu | ovecanāmaka-sugandhakāṣṭhe | rā
ni.va.12
rasāñjanam | klī | caturvidhāñjanāntargate khanāsakhyāta rasañjaghātau | dramāñjana | pa.mu. | hiṃ raśaut
tatparyāyāḥ,—rasagarbhe rasanābhaṃ rasarājaṃ rasāyajaṃ
rasodbhavaṃ tāryyaṃ tārkṣya śailaṃ katatraṃ bāla bheṣajya
dābvīkāthyodbhavaṃ vyoṣinnaṃ amisāraṃ | matāntare
ṣaḍvidhaṃ kṣauto'ñjanaṃ kṛṣṇapāṣāṇākṛti dhātudravyam
yattu dāruharidrākāthena kvacittaṃ pītalohitam
su.pū.38a.śañjatrādiḥ, priyaṅgvādiḥ | guṇāḥ,—
kaṭutiktamadhuraṃ śītalaṃ cakṣuṣyaṃ raktapittaviṣaccharddihikkāgulmāpadmāranāśi ca | tacchuddhiḥ—“nīlāñjanaṃ
cūrṇīthilā jambīradravabhāvitaṃ | dinaikamātape śuṣkaṃ
bhavet kāryeṣu yojayet ||” ra.sā.saṃ. | “dārvīkāthasamaṃ cauram pādaṃ paktā yadā ghanaṃ | tadā
rasāñjanākhyaṃ tat netrayoḥ paramaṃ hitam | guṇāḥ—
“rakhāñjanaṃ kaṭu sraviṣānetravikāranut | uṣṇaṃ
rasāyanaṃ tiktaṃ chedanaṃ vraṇadoṣahat ||” bhā.
rasākhyaḥ | puṃ | āghātakavṛkṣe | rā.ni.va.11
rasākhyā | strī | rāstrāyāṃ | rā.ni.va.6
rasādhikaḥ | puṃ | ṭaṅkaṇakṣāre | rā.ni.va.6
rasādhikā | strī | kākolīdrākṣāyām | rā
ni.va.11 | vadānāṃ āṅgura
rasānugaḥ | tri | rasadrūpake | rasānuśāriṇi
rasābhugnam | klī | nīlanāmagandhadravye | rā.
ni.va.6
kuṭajasya tvacaṃ bījaṃ dhātakīṃ nimbapallavam
yaṣṭīmadhusamāyuktaṃ madhuśarkarayānvitam | vidhinā
mardayitvā tu karṣamātrantu bhakṣayet ||” ra.sā.saṃ
rasāmla(dya)kaḥ
rasāyanam
32.26.12
rasāyanatantram
rasāyanaphalā
rasāyanavaraḥ
rasāyanaśreṣṭhaḥ
rasāyanāmṛtalauham
rasāyanī
rasālam
rasālaḥ (kaḥ)
rasālaśarkarā
rasālasā
rasālā
rasālābhraḥ
rasālikā
rasālihā
rasālī (in)
rasālolā
rasālekṣuḥ
rasāviṣṭaḥ
rasāśvāsā
rasāṣṭakam
rasākhādī (in)
rasāsraḥ
rasikāḥ
rasikāṇuḥ
rasunaḥ
rasendraḥ
rasendragur̤ikā
rasendracintāmaṇiḥ
rasendravedhakam
rasekṣuḥ
rasottamaḥ
rasodaram
rasodbhavam
rasodbhūtam
rasonaḥ (kaḥ)
rasonapiṇḍaḥ
rasonāṣṭakam
rasopalam
rasodanaḥ
rasyam
rasyā (hrasyā)
rasvagandhaḥ (kaḥ)
rakṣaṣā (ṣyo)rakaḥ
rakṣaṣiḥ (ṣyī)
rakṣā
rakṣāpacaḥ
lī
rakṣābījaḥ
rakṣāritkāraḥ
rakṣitāphalam
rakṣoghnam
strī (nī)
rakṣobhūtaḥ
rakṣohā (n)
rāḥ
rākā
rāgaḥ
rāgakhā(ṣā) ḍ[vaṅga]vaḥ
rāgacūrṇaṃḥ
rāgadaḥ
rāgadāliḥ
rāgahra(ṣṭra)kaḥ
rāgapuṣpaḥ
rāgapuṣpī
rāgaprasavaḥ
rāgayukta (ṅ) | puṃ | mācike
rāgalatā | strī | upadhyai
rāgaṣār̤avaḥ | puṃ | dār̤imadrākṣārasamyuktamudgayūṣe
rāgasārā | strī | manaḥśilāyām| vai, nigha.
rāgasūtram | klī | paṭṭavastre | me | [ni.va.6
rāgāṅgī (khyā) | strī | mañjiṣṭhāyām | rā.
rāgī (n) | puṃ | tṛṇadhānyaviśeṣe | maṃ nācaṇī
rāgī (tamḥ) | puṃ | aśokavṛkṣe | rā.ni.va.
rāmoṣṭham | klī | sugandharohiṣatṛṇe | vai. nigha.
rāghavaḥ | puṃ | timillilamatsye | me. | bṛhadākāramatsyabhede | drāvir̤adaśagrrāma
rāṅgalaḥ | puṃ | tarukaṇṭake | gāṃira kām̐ṭā
hārā.
rāṅkavam | klī | paśulomajātavastrādau
rāṅkaṇam | klī | raṅkaṇapuṣpe | drakṣaṇa phūla
rājakam | klī | trapuṣāgreṣvapi | vai. nigha.
rājakadambaḥ | puṃ | kadambaviśeṣe | jaṭā.
rājakanyā | strī | ketukai | kevikāpuṣpavṛkṣe
32.26.13
rājakarkaṭī | strī | yonakarkaṭyām | rā.ni.va.7
rājakaśeruḥ (ruḥ) | puṃ | bhadramustāyāṃ | rā.
rājakāryyaḥ | puṃ | śālavṛkṣe | śāla gāṃcha
rājakāṣṭham | klī | pataṅgarucandane | bakama
kāṭhaṃ | vai. nigha.
rājakulakaḥ | puṃ | paṭolalatāyāṃ | paṭola
gāṃcha | pa.su.
rājakuṣmāṇḍaḥ | puṃ | vārttākau | beguna
gāṃcha | jaṭā.
rājakolaḥ | puṃ | rājavadaravṛkṣe | nārikūla
kūla | rā.ni.va.11
rājakoṣātakī | strī | pītaghoṣāryām
rājakharjūrau | strī | piṇḍakharjure | bar̤a piṃśu
rājagirā (riḥ, rī) | strī | śākaviśeṣe
rājayovaḥ | puṃ | matsyaviśeṣe | rūpuī mācha
rājaghāsaḥ | puṃ | tṛṇabhede | kālākapūra,
rājacampakam | klī | punnāgapuṣpe | pūṃnāg
rājaciṅgakam | klī | śitre | śa.ca.
rājajambūḥ (mbūḥ) | strī | mahājambū vṛkṣe
rājajaymā | puṃ | kṣanāmākhyātoge | yakṣmā
rājajīrakam | klī | C.Tribocularis.)
rājatara(ru)ṇī | strī | puṣpaviśeṣe, mahārājataruḥ | puṃ | karṇikāravṛkṣe | choṭe
rājatālaḥ | puṃ | guvākavṛkṣe | trikā.
rājatāleśrvaraḥ | puṃ | kuṣṭhādikāre rasaḥ
rājatimiraḥ | puṃ | śailāni, sukhāśi
rājatimiṣaḥ | tadravṛkṣa | hārā. | trikā.
rājadantaḥ | puṃ | daśanānāmagrasadattacatuṣṭaye
rājadrumaḥ | puṃ | kiramāli, āragvadhavṛkṣe
rājadhattū(stṛ)rakaḥ | puṃ | hachar̤asūrakai | rā.
rājadhānyam | klī | rājādyanāmasrakaśāvidhyānye,
rājadhu(ttū)stūrakaḥ | puṃ | hachar̤asūrakaila
rājadhūrttaḥ | puṃ | pītadhustūrai | vai. nigha.
rājanagaḥ | puṃ | rājagiriśāke | vai. nigha.
rājanāmā (n) | puṃ | paṭole | rā.ni.va.3
rājanimbūkaḥ | puṃ | nimbūviśeṣe | kāgajo
32.26.14
rājanolakam | klī | marakatavarṇau | śa.ra.
rājanolikā | strī | mahānīlyām | bar̤a
rājanyaḥ (nyā) | puṃ, strī | rājādanavṛkṣe
rājanyāvarttaḥ (kaḥ) | puṃ | rājārattavarṇī
rājapaṭolaḥ | puṃ | madhurapaṭole | 2.bhā.
rājapaṭolikā (lī) | strī | madhurapaṭolyām | rā. ni. va. 3
rājapaṭṭaḥ | puṃ, klī | kāntapāṣāṇe | cumbaka
pāthara | vikā. | ra. sā. saṃ. bahvakṣu ḍāmareśvara se
rājapaṭṭikā | strī | cātakapakṣiṇi | hārā.
rājapatnī | strī | pittale | vai. nigha.
rājaparṇī | strī | prasāraṇyāṃ latāyām
gandhabhāduliyā | rā. ni. va. 5
rājapalāṇḍuḥ | puṃ | raktapalāṇḍau | choṭe
peyāja | saṃ kaṃ raktakāndā, kṣīdivījaści,
keṃpinautti, yāvaulli | tatparthyāyāḥ, —yavaneṣṭaḥ
rājapriyaḥ rājeṣṭaḥ mahāśūkaḥ dīrghapatraḥ rokaḥ
mahākandaḥ nṛpakandaḥ nṛpapriyaḥ nṛpāhvayaḥ nṛpeṣṭaḥ
raktakandaḥ | guṇāḥ—śītalaḥ pittapnaḥ kaphapnaḥ
dīpanaḥ bahunidrākaraśca | tathāca—“vaktyate
nṛpapalāṇḍulakṣaṇaṃ kṣāratīkṣṇamadhuro rucipradaḥ
kaṇṭhaśoṣaṇamano'tidīpanaḥ śleṣmapittaśamano'tihaṃ hṛṇaḥ ||” rā. ni. va. 7 | bahunidrākaraśca
rājapicchā | strī | picchañjanavṛkṣikāyām
rājapoluḥ | puṃ | mahāpoluvṛkṣe | rā. ni. va. 11
rājaputraḥ (ktaḥ) | puṃ | caurikāvṛkṣe | mahārājaputravṛkṣaṃ | bhā. | rā. ni. va. 11
rājaputrikā | strī | śarādipakṣiṇi | śarāna
pākhī | “śarādi-rādi-rār̤iśca ḍāṭukī rājaputrikā |” jaṭā. | kṣudrayūthikāyām | pittale
vai. nigha.
rājaputrī | strī | kaṭutumbyām | tiktāuṃ
rā. ni. va. 3
Linked texts (4)
- Rasamañjarī — Śālinātha, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Anupānadarpaṇa — Jñānasarāmaśarman, Sanskrit
- ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ — Gaṅgādhara, Sanskrit