Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 32.4

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 32.4

Language
Sanskrit

32.4.1

śamī
vṛce | rā.ni.va.8 | ketakīvṛce | keṅgā gām̐cha
rā.ni.va.10 | gorocanāyām | rā.ni.va.12
aparājitāyām | hastī | śarkarāyāṃ | rā.ni.va.23
maṇḍūkapāma | rā.ni.va.5
menādaḥ | puṃ | vir̤āle | krāge | mayūre
membikā (mbī) | strī | mendrīti khyāte vṛkṣe
mendī gām̐cha | koṣadantaram
merukā | puṃ | ruṣikte | he.nigha. | yakṣadhūpe
dhūnā | śa.ca.
mekapādajam | klī | raupye | vai.nigha.
melakalavaṇam | klī | mṛttikālāvaṇe | rā.
ni.va.6
melā | strī | mahānnīlyām | rā.ni.va.4
kṛṣṇāṅgane | he.ca.
melāmbuḥ | strī | malādhāre | jaṭā.
meṣaḥ (kaḥ) | puṃ | paśuviśeṣe | (bher̤ā
tatparyyāyāḥ,—mendraḥ uraṇaḥ urabhraḥ ūrṇāyuḥ huṇḍiḥ
eḍaḥ eḍakaḥ elakaḥ pṛthudaraḥ bahuromā bher̤aḥ bheḍuḥ
śṛṅgīṇaḥ aviḥ lomaśaḥ balī rīmaśaḥ pher̤akā
romaṭaḥ huluḥ meṇḍaḥ sampālaḥ | pa.su. | erakai
naigame ye par̤e | bhā.ru.4bha negamaṃ paci. | “kaumārabhṛtye ca pāya pracuragule nivayet |” māṃsaguṇāḥ—
madhuraṃ śītalaṃ guru viṣṭambhi vṛṃhaṇañca | rā.ni.va.18
pittakṛt pakavaṃ kusumbhaśākena saha tyājyañca | rāja.
aṇḍavihīnasya meṣasya māṃsaṃ kiñcit laghu | jīvaśāke | rā.ni.8.7 | meṣarāśau
meṣakambalaḥ | puṃ | meṣalomakṛtakambale | bhara.
meṣakusumaḥ | puṃ | cakramaddeṃ | ḍhāṃkannā
vai.nigha. | vai.nigha.
meṣapuṣpā | strī | meṣaśṛṅgām | mer̤āśiṃṭhe
meṣamūtram | klī | meṣīyamūtre | See
avīmūtram
meṣalocanaḥ | puṃ | cakramadde vṛce | bhā.
meṣavallī | strī | meṣaśṛṅgagrām | bhā.
meṣaviṣāṇikā | strī | meṣaśṛṅgām | mer̤āśiṃṭhe | ra.mā. | he.nigha.2bha. caya.ci.śivagūṭī
meṣaśṛṅgam | klī | meṣasya śṛṅge | (bher̤āra

32.4.2

śiṃg | rāvaṇakṛtakumāratantra
meṣaśṛṅgaḥ | puṃ | svanāmakhyātatiktaśākagaṇauṣadhīvṛkṣaviśeṣe | mer̤āśiṃṭhe | pa.su. | karkaṭaśṛṅge
sa ca puṣvajīvasadmataruviśeṣaḥ | kam̐kar̤āśṛṅgī
sū.sū.38a. | puṇḍrajīvamede | sū.ci.22a.
meṣaśṛṅgī| strī | ajaśṛṅgayāṃ | mer̤āśiṃgī
keṃkar̤āśṛṅgī| tatparthyāyāḥ, — nandīvṛkṣaḥ meṣaviṣāṇikā meṣavallī cakṣuḥ cakṣurvahalaṃ mer̤haśṛṅgī
gṛhadrumā bahvakṣataḥ viṣāṇī ajaśṛṅgikā
rā.ni.va.18| sū.sū.38|38aḥ| See ajaśṛṅgī
meṣā| strī | sūkṣmailāyām | śa.ca.
meṣākhyaḥ| puṃ | bālagrahaviśeṣe, naigameṣe| vā
u.3aḥ
meṣāntrī| strī | ajāntīlatāyām | chāgalavām̐ṭī | rā.ni.va.3
meṣāluḥ| puṃ | varvarāvaruvasathau| śa.ca.
meṣāhvayaḥ| puṃ | cakramadde kṣupe | rā.ni.va.4
meṣākṣikusumaḥ| puṃ | cakramadde kṣupe| ra.mā.
meṣikā| strī | meṣapakvām | śa.ra.
meṣī (in) | puṃ | tiniśavṛkṣe | tiniśa,
sādana | rā.ni.va.6 | jaṭāmāṃsyāṃ | rā.ni.va.12
meṣapakvām | tatparthyāyāḥ, — jālakinī ṣaviḥ
ṛvilā eḍakā meṣikā krūrā rujā vedhī
citrā | meṣaśṛṅgyām | mer̤āśiṃgī | meṣa.vājī.
mehaḥ| puṃ | prameharoge | rā.ni.ka.20 | azīre
mūtre | he.ca. | mūtre | śa.ca.
mehakulāntakarasaḥ| puṃ | vasānmehe auṣadham
pāṭhaḥ—"mṛtaṃ vaṅgaṃ mṛtañcābhraṃ mṛtapāradagandhakam
bhūnimbaṃ pippalīmūlaṃ trikaṭu triphalā vir̤am
rasāñjanaṃ vir̤aṅgābdaṃ vilvīgugguludār̤imam | pratyekaṃ
tolakaṃ grāhyaṃ gur̤amasmannatīḥ palam | gopālakarkaṭīmūlakharasairbaṭikāṃ kuru |...... anupānaṃ
prayoktavyaṃ chāgīdugdhamatho'thavā...... ||" bhaiṣa.
mehaghnī| strī | haridrāyām | pa.su.
mehanam | klī | liṅge | rā.ni.va.18 | mūtrathe

32.4.3

vā.u.6a. | puṃ | muṣkakavṛkṣe | ghaṇṭopār̤ala
rā.ni.va.11 | [ hai. nigha.
mehanāśinī| strī | śvetaaparājitāyām
mehamudgaravaṭī| strī | pramehanāśakavaṃṭikābhede
pāṭhaḥ, —rasāñjanaṃ vir̤aṃ dāru vilvagokṣuradār̤imāḥ
bhūnimbapippalīmūlaṃ trikaṭuñcipalātrihat || pratyekaṃ
tolakaṃ deyaṃ lauhacūrṇantu tatsamam | palaṃkāṃ
gugguluṃ dattvā ghṛtena vaṭikāṃ kuru || sāṣṭaikā
nirmitā ceyaṃ mehamudgarasaṃjñinī ||" bhaiṣa.
mehahararasaḥ| puṃ | pramehādhikāre rasaḥ
pāṭhaḥ—"gandhena sūtaṃ dviguṇaṃ pramadyaṃ vimaddyai yata
gokṣuranīrayuktaṃ | muñcāñca kṛtvāya susaptatāmañcakrañca
tasyopari vinyasecca || cakre vilagnañca tataḥ pramadya
sūṣodare jñāpaya taddhaṭena | saṃchādya cakraṃ ca nidhāya
golaṃ viśsakākhyairhavimuktireti ||" rasa.ci.6a.
maitram| klī | snehe | malamūtratyāge | rāja.
maitrakarma (n)| klī | malamūtratyāge
maitrī| strī | mitratāyām | anurādhāyām
sarvvaprāṇiṣvātmabuddhau | ca.sū.1a.
maitroparaḥ| tri | maitrīpradhāne | ca.sū.cakrada.ṭī.
maithunam | klī | strīpuruṣasaṅgame | tatparthyāyāḥ, —
surataṃ surataṃ abhibhāṣitaṃ gharṣitaṃ samprayogaḥ anārataṃ
anaṅgacayyakaṃ upasṛṣṭaṃ nibhadraṃ ratikrir̤ā sambeśanaṃ
krīr̤āravaṃ mahāhradaṃ vyavāyaḥ grāmyadharmmaḥ ranaṃ
nidhuvanaṃ rataṃ ramaṇaṃ yatiḥ yāgamiśrunaṃ sambhogaḥ
śṛṅgāraḥ prasaktiḥ ratilacaṃ mohanaṃ paśukriyā prasaṅgaḥ
strīsaṃsargaḥ yātaṃ strīsaṅgamaḥ samaucakaḥ | vivāhe
strīviśeṣamaithune tatkālanirṇayo yathā — “nidāghaśaradorbālā praur̤hā varṣāvasantayoḥ | hemante triṣire
grīṣmā na vṛddhā kāpi śasyate ||” maithunaniṣedhau

32.4.4

yathā — “naktauṃ ca pīr̤āñcārttantu sattvāḥ parato na
ca | āyūkāmī naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ karttumahaṃti ||”
sāmānyato maithunakālaniyarthaḥ — "tribhistribhirgrahībhiśca seveta pramadāṃ naraḥ | sarvveṣvṛtuṣu ghrīṣve ṣu
padmāñcāsāt vrajedbudhaḥ ||” parimitasya guṇāḥ —
“smṛ timedhāyurārogyapuṣṭīndriyayaśobalaiḥ | adhikānandanarato bhavanti strīṣu saṃyatāḥ ||” atimaithunadoṣāḥ — "vyavāyī bālapacaryaṃ kurute ratyalpadaḥ
glāni kamboddībvalyaṃ dhātvindriyabalakṣayaḥ
cayadṛkṣupradaṃśādyā jāyante'tivyavāyataḥ | ativyavāyājjāyanta kāsaśvāsajvarādayaḥ ||” maithunākāraṇaguṇāḥ — "asevanānma hemadīrghasthiramedya māīvam |” rāja.pra.pra.
maireyaḥ| puṃ, klī | surāviśeṣe | tacca dhātakīpuṣpagur̤adhānyāmlasandhānena kṛtam| “maireyaṃ dhātakī
puṣpagur̤adhānyāmlasaṃṣitam |” pa.pra.6a. | yadvā
surāsavayoḥ pratyekaṃ niṣpāditayorekaukṛtya punaḥ
sandhānam | tatra ca madhu deyaṃm | “āsavasya surāyāśca
hrathīrekatra bhājane | sandhānaṃ tadvijānīyāt
maireyamubhayātmakam ||” ḍahlaṇoktokta candrikā
“maireyaṃ dhātakīpuṣpagur̤adhānyāmlasādhitam | sacānu
rjota kānnātroma kaṭhīṣaṇanāgaram ||” vācaspatiḥ
guṇāḥ — "tīkṣṇaḥ kaṣāyī madakṛt durnāma kaphagulmahṛt | kṛmimedo'nilaharo maireyo madhurī guruḥ ||”
su.sū.45a. | ikṣvasave | dhānyāsave | āsave
ama.
maireyāmbu | klī | kāñjikabhede | ṭemarerapramadā
ca.da.vidradhi.ci.
maireyī| strī | surāviśeṣe | tatprasūtavidhiryathā,
—"mātūramūlaṃ vadaro arkairā ca tathaiva ca
eṣāmekaca sandhānāt maireyī madirā matā ||”

32.4.5

guṇāḥ — "mairethī vātahṛd balyā jvaraghnī vahnidīpanī |"
mailā| strī | nolīvṛce | vai. nigha.
moghapuṣpā | strī | vandhyāyām
moghā | strī | vir̤aṅgāyām | rā.ni.va.6 | ca.
śrā.8a. | vadarthyām | kuśargāch | mada | pāṭalavṛce | me.
mocam | klī | śālmalīvṛkṣe | mocamrasa | ca.
da.si.śo.thahathī. ci.vālacāīrīvṛtte | mocāphale
mocā | ama. | meṣa.pādadārī.ci.
mocaḥ (ktaḥ) | pu | śrībhāñjanavṛkṣe | rā.ni.va.
7 | muṣkakavṛkṣe | ghaṇṭāpār̤ala | rā.ni.va.11
mocarase | ca.da.vāla ci. | vai. nigha.5a.thahaṇī
ci.śoṣanādicūrṇa | kadalīvṛkṣe | he.ca.
mocakā (ktā) | strī | śālmalīvṛkṣe | śimūla
gācha | suvi 2a.
mocanam | klī | mokṣaṇe | vikhāvaṇe | bhā.ma.
kuṣṭha.ci. | strī (nī) | kaṣṭakāyām | jaṭā.
mocanā | strī | sandeśe | mār̤āmi
mocaniryāsaḥ| puṃ | mocarase | rā.ni.va 8
mocapuṣpā| strī | bandhyāthāṃ striyām | dām̐r̤ā
mredre | rā ni.va.18 | kadalīvṛkṣe
mocarasaḥ| puṃ | khanāmakhyātasārajavargīdravyabhede, śālmaliṣṭate | mocadrama, śimūlaera āṭā
tatparthyāyāḥ, — mocaniryāsaḥ mocarutu mocasut
mocāktaḥ mocāṅgaḥ śālmaloniryāsaḥ picchalasāraḥ
surasaḥ śālmalīviṣṭaḥ picchā śālmaliḥ śālmaloveṣṭakaḥ | ra.mā. | su.sū.38a. priyaṅgvādiḥ | guṇāḥ
— kaṣāyaḥ kaphavātaghnaḥ yogena rasāyanaḥ
balapuṣṭivarṇavīryyaprajñābuddhivṛddhikaraḥ grāhī ca
rā.ni.va.8 | vā.sū 15a. priyaṅgvādiba. | "mānadumomocarasaḥ |"
mocasāraḥ| puṃ | mocarase | rā ni.va.8
mocasravaḥ (srāvaḥ, vau (in), sut) | puṃ
mocarase | rā.ni.va.8 | hai. nigha.
mocā| strī | śālmaliṣṭace | śimūla gām̐cha
rā.ni.va.8 | kadalīvṛkṣe | bhā. | rā.ni.va.11

32.4.6

nīlotpale | nīla gām̐cha | rā.ni va.4 | śaśakīvṛce | vā sū.15a.doṣādiḥ | "sailavālupāripelavamocāḥ |”
mocākhyaḥ| puṃ | śālmalīvṛce
mocāṭaḥ| puṃ | ṛṇajorake | ama. | kadalīvṛkṣe | kada lakhāni (thaur̤a | me. | candanavṛkṣe
vai. nigha. | [ vai. saṃgrahaḥ
mocāphalam | klī | kadalyām | kalām̐
mocārasaḥ| puṃ | kadalīsamyajale | "mocārasena sahitaṃ |” bhā.ma.4a. masūri.ci. śītalādhikāre
mocāstrāvaḥ| puṃ | mocarase | vai. nigha.
mocāṅgaḥ| puṃ | śālmalīviṣṭake | mocamrasa
si yo.raktārśaḥ ci. | "samaṅgotpala mocāṅga tiroṭatilacandanaiḥ |” vai.nigha.
mocikā| strī | maruprabhede | vai.nigha.
tantrādyaguṇāḥ, — mocikā vātahṛda balyā rucyā
uṣṇā dīptāgnīnāṃ hitā
mocinī| strī | kaṣṭakāyām | vai. nigha.
mocilindā | strī | rājādanavṛce | vai. nigha.
moco | strī | hikkamīcikāyām | śiṃṭuke
ra.mā. | See mocā
mokṣikāyanvam | klī | surāgrautanayantre
madrera bhāṃṭī | bhaiṣa.mahāsañjīvanīsurā
moṭanam | klī | ākṣepe | nidā.
moṭā| strī | vṛkṣāmlākṣupe | chāṭi belar̤ā
rā.ni.va.4 | jayantyām | cukrau | cūkā pām̐laga
vai.nigha.
moṇaḥ| puṃ | guṇṇaphale | vai.nigha. | naktai
makṣikādhāma | mapaṃ kara rūr̤a | se.
mothaḥ| puṃ| mustake| kīthāltaram
modaḥ| puṃ| āstravṛce| surabhigandhe| vai.nigha.
modakaḥ| puṃ| gur̤aḥ| yavāsaśarkarāyām| rā.
ni.va.14| laḍr̤ake| lāṃḍu| si.| gur̤aśarkarādipākena yasya cūrṇaboryyaṃ ṣaṇmāsaṃ tiṣṭhati| sukhabodhaḥ
modakādyauṣadhamātrādi yathā—"modako vaṭakaḥ
piṇḍo tanmātnā cūrṇavanmatā| modakeṣu dviguṇito
gur̤aḥ sitā caturguṇā| pakvena vaṭakāḥ kāryyā gur̤ena

32.4.7

sitayāthavā| paraṃ hi vahnisampākarkādviśeṣān
bhajanti te| cūrṇāvalehagur̤ikākalkānāmannapānavat| vātapittakaphātaṅke dinaṃ prakapalamyāharet||"
gopuraḥ
modakī| strī| mūrcchāyām| he.nigha.2ma.
vā. vyā. ci.ṣar̤aśītiguṇoktau| jihvinyām
modadāyinau| strī| jātovṛkṣavace| jātīphūlera gācha| sū.
modanam| klī| sikthake| rā.ni.va.13
puṃ| madanavṛce| mayanā gām̐cha| (saubhāgyaguṇḍomodake|)
modanī| strī| yūthikāyām| śveta jūm̐ī
bṛttamallikāyām| rā.ni.va.10| upodikāyām| pūm̐ī gām̐cha| pa.su.
modamodino| strī| jambūvṛce| jāma
gām̐cha| rā.ni.va.11
modayantī| strī| tripuramallikāyām| nava
mallikā, kāṭhamallikā| satparṇyīyām, —kharakharā
tṛṇaśūnyā bhūpadī modayantikā| pa.su.| su.ci.
25a.| "piṭṭhā ca sañca'sacca modayantyā|"
modā| strī| śālāñcivṛkṣe| hiñcula gām̐cha
ra.mā.| ajamodāyāṃ| vanayavānī| mada.2.2
rā.ni.va.6
modākhyaḥ| puṃ| āmravṛce| rā.ni.va.11
modāhyā| strī| ajamodāyām, vanayamānyām| rā.ni.va.6
modinau| strī| yūthikāyām| mallikāprathahace| mallikā gām̐cha| śatapacyāṃ, —vaṭapatrī
kubhārikā vṛttasallikā| guṇā., —kaṭuḥ uṣṇā
gandhāḍhyā vraṇaghnī netrāśaroganāśinī ca| vṛttamallikāyām| rā.ni.va.10| kastūryyām
moraṭa(ka)m| klī| prasūtatu saptarātrādanantaraṃ
yat caure tanmoraṭamucyate| ra.mā.| rā.ni.va.14
"madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyau tadvat pīyūṣamoraṭau|" su.
sū.45a.| (kam) ikṣumūle| bhā.pra.kha.4ma.
masūri.ci.| hastikarṇapalāśe| su.sū.38a.
ca.da.vīratarādau.| aṅkoṭapuṣpe| ām̐koṭaphor̤ara
phūla| se.
moraṃṭaḥ(kaḥ)| puṃ| latākarāṅga iti prasiddhe
vṛkṣabhede| pa.su.| cīramoraṭe vā| latākarāṅga,

32.4.8

cīrakarāṃr̤a| tatparyyīyā; —gotadruḥ sudalaḥ
cīrakaḥ coramoraṭaḥ cīrapuṣpaḥ karṇapuṣpaḥ pīlupatraḥ
madhusravaḥ ghanamūlaḥ dīrghamūlaḥ puruṣaḥ cīrabahulaḥ
guṇāḥ—sakaṣāyamadhuraḥ hṛdyaḥ balyaḥ pittadāhajvaraghnaya| rā.ni.va.3| aṅkolavṛce| ām̐kor̤a
gām̐cha| su.sū.38a.| khadirabhede| (śveta khadira
vai.nigha.
moraṭā| strī| mūūrvīyām| mūrgī| pa.su.
rā.ni.va.3| su.sū.38a.| vā.sū.15a varūṇādiḥ
śākhoṭakavṛkṣe| śeur̤ā gām̐cha| su.sū.38a.
moraṇam| klī| taruniryyāsa| coraniryāsa
dugdhakurccikāyām| vai.nigha.
morvvaṃ| puṃ| mūrvīyām| vai.nigha.
mohaḥ| puṃ| viparīttajñāne| bhā.agha.ṣaṣṭha.pi.
ci.| bhā.| ma.kha.4ma.visrphoṭa.ci.| mūrcchāyām
mā.ni.
mohakārau(in)| puṃ| mār̤a iti kīrttyaśe
khyāte vṛkṣaviśeṣe| rā.ni.va.9
mocanaḥ| puṃ| susurabavṛce| rā.ni.va.10
kṛṣṇamuṣkakavṛkṣe| citraviṣame| vai.nigha.| klī
sūrate| he.ca.
mohanabhogaḥ| puṃ| lasikāyām| chiṃ hāluyā
See laptikā
mohanavallo| strī| bandāke| vā.u.5a.
mohanā(nī)| strī| tripuramallikāyām
ramā.| vṛttasallikāyām| rā.ni.va.10
upodikāyām| rā.ni.2.7
mohanikā(hinau)| strī| tripuramallikāyāṃ
ra.mā.| su.ci.28a.| vṛttasallikāyām
rā.ni.va.10| śatadalasallikāyām| pa.su.
kaṭ‌phale| vaṭapatrapāṣāṇabhede| bhaṅgāyām| śikthi
madyaviśeṣe| upodikāyām| pūm̐ī| vai.nigha.
mokṣaḥ (kaḥ)| puṃ| pāṭalabṛce| pārulagām̐cha
me.| (kaḥ) muṣkakavṛce, palāśavṛkṣavatsravace
ghaṇṭāpārula| bhā.
maukuliḥ (lo(in))| puṃ| droṇakāke
dām̐r̤a kāka| vai.nigha.| kāke| he.ca.
mauktikam| klī| apre| vai.nigha.| muktāyām
muktā| hiṃ motī| guṇāḥ—mauktikaṃ śītalaṃ

32.4.9

vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ balapuṣṭiṛt| bhā.pra.1ma.ratnavargaḥ
śodhanādikaṃ māṇikyaśabde draṣṭavyaṃ| tasya lepaḥ
śophādiharaḥ| vā.u.37pra.| See muktā
mauktikataṇḍulaḥ| puṃ| dhavalayāvanāle
dheta janāra| rā.ni.va.16
mauktikaprasavā| strī| muktāśuktau| sūktora
jhinuka| rā.ni.va.13
mauktikoyonī| puṃ| śuktiśaṅkhādi mauktikajanake| "śuktiśaṅkhagajakraur̤aḥ phaṇī matsyaśca darduraḥ
veṇuraite samākhyātāstasrtta mauktikrayonayaḥ|"
mauktikaśuktiḥ| strī| muktāśuktau| sūktāra
jhinuka| rā.ni.va.13
mauktikasampuṭaḥ| puṃ| muktāśaktau| pa.su.
mauktikasambhavam| klī| muktāñjane| vai.nigha.
mauktikasthānam| klī| śuktiśukaragaṅgasarpamekamatsyaveṇugajeṣu| vaidyakam
maugdhikaḥ| puṃ| plakṣavṛce| vai.nigha.
mauñjivyākhyāḥ| puṃ| muñjatṛṇe| mūṃja
rā.ni.va.8
mauñjopavā(trī)| strau| balvajāryā| ulūṃ
rā.ni.va.8| muñjabaṭye| vai.vigha.
maukhyam| klī| maurkhe| he.ca.
maujadalam| klī| suhṛdākhyām| bhūtaṃgraha
dāla| vā.ci.6a.| [bikā.
maukṣaliḥ| puṃ| droṇakāke| vai.nigha.| kāka
maunam| klī| muktāyām| asa.
maurvvī| strī| śeṣasaṅgagām| ajaśṛṅgagām
ra.mā.| tīntur̤ī iti prasiddhauṣadhau| pa.su.
maulikaḥ| vi| mūlākaraje (lavaṇe)| thanika
lavaṇa| ca.vi.8a.
mauliḥ| puṃ, strī| mastake| rā.ni.va.18
keśapāśe| yasa.| puṃ| kaṅkolavṛce| trikā.
aśokavṛce| me.
maulikājālī| strī| caurikāyām
mauṣalo| strī| suṣavyām| ḍānasūnau
he.nigha.2ma.gūr̤ūcyādimodake
mauhūrttikaḥ| puṃ| jyotirvidi| ama.
mrakṣṇam| klī| tailaghṛtādyabhyaṅge| ṭelana
ghṛtādi mākhā| rā.ni.va.15| taile| he.ca.
mlānanam| klī| kaitavaṃsusukte| śa.ca.

32.4.10

mlānā| strī| rajasvalāyām| rā.ni.va.18
mleccham| klī| hiṅgule| rā.ni.va.13| sā.
kau.tripurabhairavarase| vai.nigha.2ma.vā.vyā.ci.mṛtasañjīvanorase| tāmre| ra.sā.saṃsṛtasañjīvanorase
mlecchakandaḥ| puṃ| śvetarone| rā.ni.va.7
mlecchadārakam| klī| corabonīti khyāte
dravye| (coragicini| vai.nigha.
mlecchaphalam| klī| kāphotikhyāte phalaviśeṣe
guṇāḥ, —balyaṃ nidāttandrākaphanāśanaṃ śvāsakāsajvarātisārāḍauvabhedakahṛcca
mlecchabhojanaḥ| puṃ| tṛṇagodhūme| godhūme
gam̐mū| rā.ni.va.16| trikā.| klī| arvvapakvegodhūme| yāvake| śa.ra.
mlecchamukham| klī| tāmradhātau| tāṃmā
rā.ni.va.12
mlecchāllikā| strī| pārasikāstaphalaviśeṣe
guṇāḥ—rucyaṃ recanañca
mlecchāśaḥ| puṃ| mlecchabhojane| godhūma| vai.
nigha.| [ra.mā.
mlecchāsyam| klī| tāmradhātau| tāṃmā
ya
yakṛt | klī | dakṣiṇakukṣeradhaḥsthaśarīrāvayavaviśeṣe, kālakhaṇḍābhidharaktapittādhāre | yakṛt
hiṃ jigāra | tatparyyāyāḥ, — karaṇḍā kālakaṃ
kālakhaṇḍaṃ kālakhaṇḍaṃ kālaṃśaṃ mahāhyāyuḥ
rā, ni.va 18 | tacca raktajanyaṃ | “garbhasyasya yakṛtplīhānau śoṇitajau |” su. śā. 4 a. | tasyasvarūpaṃ
yathā-“adho dakṣiṇataścāpi hṛdayādyākratasthitiḥ
tantu raktakapittasya syānaṃ śoṇitajaṃ matam
plīhāmayasya hetvādi samastaṃ yakṛdāmaye| kintu
sthitisaṃyoge yā vāmadakṣiṇapārśvayoḥ ||” bhā
yakṛddālikā | strī | telapāyikāyām
(telāpokā| bha.ca.
yakṛddālpudaram | klī | udararogabhede | lakṣaṇaṃ
yathā-“vāme ca pārśve parihaddhireti viśeṣataḥ
sīdati cāturī'na | mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgaira
rupadruto hīnabalo'tipāṇḍuḥ | savye tarasmin yakṛtni

32.4.11

praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālhyudaraṃ tadeva ||” su.ni.7a.
yakṣadvairau (dṛn) | puṃ | raktaśṛṅgītakavṛkṣe | śāga
(tār̤ā, bhagnanā | bha.ca.
yajā | strī | kṛṣṇatulasīvṛkṣe | vai. nigha.
yakṣannātā (tṛ) | puṃ | mahāśrīmalavāyām
vai. nigha.
yakṣadhūpaḥ | puṃ | sarvvavṛkṣe | dhūnāra gāṃcha,
dhūṃla | rā. ni. va. 8
yakṣanetā (tṛ) | puṃ | mahāśrīmalavāyām | vai.
nigha.
yakṣapaśuḥ | puṃ | ghoṭake | śa.mā. | [ bhā.
yakṣapādapaḥ | puṃ | vikar̤atavṛkṣe | vam̐her̤i gācha
yakṣaphalaḥ | puṃ | udumbaravṛce | yakṣaḍumura gācha
yakṣabhūṣaṇaḥ | puṃ | sitadambhe | (śveta kūśaṃ
rā. ni.va.8
yakṣayogyaḥ | puṃ | udumbaravṛce | rā. ni. va.11
yakṣavakṣau | strī | sīmalavāyām | rā. ni. va.3
yakṣavṛkṣaḥ | puṃ | vaṭavṛkṣe | gar̤obaṭai | rā. ni. va.
11 | vikaṅkatavṛkṣa, vam̐her̤i gācha | bhā.
yakṣaśraṣṭhā | strī | sīmalathāyām | rā. ni. va.3
yakṣasaṃstaraḥ | puṃ | gṛṅgadarbhe | vai. nigha.
yajñasādhanau | strī | sīmalatāryā | vai.nigha.
yajñasāraḥ | puṃ | yakṣodumbaravṛkṣe | rā.ni.va.11
yajñasūtram | klī | yajñopavīte
yajñāṅgaḥ | puṃ | udumbaravṛkṣe | yakṣaḍumura
ra.mā. | khadiravṛkṣe | rā.ni.va.8 | bhārgyām
vāmanahāṭī | śa.ca.
yajñāṅgā | strī | sīmalatāyām | rā.ni.va.3
yajñikaḥ | puṃ | palāśavṛkṣe | jaṭā.
yajñi(nnī)yaḥ | puṃ | vikaṅkatavṛkṣe | vam̐her̤i
gācha | rā.ni.va.6| udumbaravṛkṣe | yakṣaḍumūra gām̐cha
rā.ni.va.11
yajñiyapalakaḥ | puṃ | citadambhe | (śveta kūśaṃ
rā.ni.va.8 | “ghātakapatrakaḥ” ityapi pāṭhaḥ
pustakāntare dṛśyate
yajñoyatnanāpādapaḥ | puṃ | vikaṅkatavṛkṣe
bam̐her̤i gācha | rā.ni.va.6

32.4.12

yajñeṣṭam | klī | śīrvarīdviṣaṭpadye | rā.ni.va.8
yajñodumbaraḥ | puṃ | (Fycus glomerata.)
udumbaravṛkṣe | yakṣaḍumura gām̐cha | hiṃ gulāra,
umara | taṃ mayar̤īceṭṭu | tā. aṭṭi | tatparyyāyāḥ,
- cauravṛkṣaḥ jantuvṛkṣaḥ sadāphalaḥ hemadugdhaḥ
kṛmiphalaḥ yajñāṅgaḥ śītavalkalaḥ | guṇāḥ-himaḥ
rucaḥ guruḥ vittakaphahṛt madhuraḥ tuvaraḥ varṇyaḥ
vraṇaśodhanaḥ ropaṇaśca | bhā.| See udumbaraḥ
yatiḥ | puṃ | agastyavṛkṣe | vai. nigha. | jitendriye
ama.
yatu(tū)kā | strī | vāstukattṛpe | betto
śā(kūra jhār̤a | śa.ra.
yatnasādhyaḥ | tri | yatne nārogyārhe
yatheṣṭācārau (dṛn) | puṃ | paciṇi | śa.ca.
ci. | svecchācāriṇi
yantram | klī | śalyānāmāharaṇopāyabhūtasvastikādī | tacca ekottaraśataṃ | taduktaṃ-“hastameva
pradhānatamaṃ yantrāṇāmavagaccha | kiṃ kāraṇaṃ yanmāṅgasyāhate yantrāṇāmapravṛttireva tadadhīnatvādyantrakarmmaṇām |” tāni ca ṣaṭprakārāṇi - svastika-sandaṃśatāla-nār̤ī-śalākīyapratvabhedena iti | “tatra
caturviśatiḥ svastikāni, dve sandaṃśayantre, dve eva
tālayantre, viṃgatirnāṅyāḥ, aṣṭāviṃśatiḥ śalākāḥ,
pañcaviṃśatirūpayantrāṇauti tāni prāyaśo lauhāni
bhavanti tatpratirūpakāni vā tadalābhe' tatra nānāprakārāṇāṃ vyālānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ mukheṣu khāni
yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni tasmāt tatsārūpyādāgamādupadeśādanyathalhadarśanāda yuktitaśca kārayet
“samāhitāni yantrāṇi kharaśnakṣṇamukhāni ca
sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet ||” sa.
sū.7a. | yantrakarmmāṇi caturviṃśatiḥ nirghātanapūraṇādi | sa.sū.7a. | eṣāṃ viśeṣaḥ khasvaparyāye

32.4.13

draṣṭavyaḥ | auṣadhapākapātraviśeṣe | tacca sādhāraṇataḥ
ṣaḍ vidhaṃ, bālukādīlākhaṃ danavidyādharayantrāṇīti
teṣāṃ lakṣaṇaṃ tattattathyauve mṛgyam | pāradabandhanopāyaviśeṣe | taduktaṃ - “yantryate pārado yasmāttasmādayantramidaṃ mṛtam |” vai. nigha.
yantraggṛham| klī | tailamiyor̤anayantraggṛhe
ghānivar̤a | he.ca.
yantragolaḥ | puṃ | kalāyabhede | maṭara | śa.ca.
yantraṇam | klī | bandhane | racaṇe | me.
yantraṇavāsaḥ | klī | kṣatādvibasanārthaṃ śāṭake
vām̐kibām̐tra vastra vā byāṇḍeja | vā.ci 24.
ṇaṣṭāṅgasaṃgrahe ca | “atha yantraṇavāsasā |”
yantraṇā | strī | pīr̤āyāṃ | byāka.
yantrāpor̤aḥ | puṃ | sannipātajvarabhede | lakṣaṇaṃ
-“yena muhurdhva ravegād yantreṇevāpocyate gātram
raktaṃ potañca bhavet yantrāpīr̤aḥ sa vijñeyaḥ ||” bhā.
ma.1bha.
yamaḥ | puṃ | indriyaniyahe | kāke | ḍaṭṭhai
kaṅkapakṣiṇi | me.| kaunāgre | trikā.
yamakam | klī | yugale | chatatailai | ca. sū. 2ca.
vā.ci.8a.
yamakavandhaḥ | puṃ | yamalanāmavraṇabandhanabhede
lakṣaṇam-“badhyate maṇḍalākārī yamalavatraṇyosta
yaḥ | bandhaṃ yamakanāmānaṃ bhiṣajo varṇayanti tam ||”
su.sū.18a
yamakoṭaḥ | puṃ | bhrūkīṭaviśiṣṭe | ghūraghūṭṭe
pokā | trikā.
yamaciṅgā | strī | alpamciṅgāyām | dāṃgāṃ
(um̐ṭhūna | ra.mā. saṃgrahaḥ, rasādhyāye
yamajaḥ | tri | yugmajāte | yamaṅga maṅgāna
puṃ | kāke | me. | doṣānvite ghoṭake | “ekenāṅgena
hīnena bhinnaina ca viśeṣataḥ | yamajaṃ vājinaṃ
vidyāt...... ||” ja.da.2bha.
yamadaṃniḥ | puṃ | ṛṣipriśeṣe | ca.
yamadūtakaḥ | puṃ | kāke| śa.ra.
yamadūtikā | strī | tintir̤īvṛkṣe | cama.

32.4.14

yamadrumaḥ | puṃ | prākālivṛce | rā. ni. va. ma22
yamapriyaḥ | puṃ | vaṭavṛkṣe | śa.ra.
yamarathaḥ | puṃ mahiṣe | vai. nigha.
yamalam | klo | yugmaṃ | he.ca.
yamalacchadaḥ | puṃ | kāñcanāravṛkṣe | r̤akukāñcana gām̐cha | rā.ni.va.10
yamalapatrakaḥ | puṃ | aramnaktavṛkṣe | kovidāravṛce | rā.ni.va.9
yamalā (lo) | puṃ | dvikkābhede | hikkā.
lakṣaṇaṃ-“cireṇa yamalairvaiyairyā hikkā sampravarttate
kampayantau śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ minirdiśet ||”
mā.ni.
yamavāhakaḥ | puṃ | mahiṣe | trikā.
yamavṛcaḥ | puṃ | ākālivṛce | rā.ni.va.8
yamā (vā) nikā(nī) | strī | (Liguskhanāmakhyātapaṇyadravyaṃ | tyāṃgrāna | hiṃ bam- ajavāina | saṃ uṃvā | kaṃ uṃḍu | teṃ comamī | tā.
amana | tatparyyāyāḥ, -ajamodā brahmadabhauṃ
cevayamānikā bhūtikaḥ yavanikṣā yavanī yavānī
dīpyaḥ dīpakaḥ dīpanī dīpanīyaḥ yavajaḥ yavasāhvaḥ
yavasāhvayā yavāyajaḥ ugragandhā vātāriḥ śūlahantukaḥ
śūlahantau ugnā tīvragandhā | sā caturdhāyamānauvanayamāno pārasīkakhaurāsānaubhedena | guṇāḥ
-lekhanau (daihyadhātumalānāṃ viśleṣolla khanet)
pācanī rūkṣā tīkṣṇoṣṇā kaṭukā laghuḥ dīpanī
tiktā pittalā śukraśūlaghnī vātaśle modarānāhagulmaplīhakṛmighnī ca | bhā.pra 1bha. | tacchākaguṇāḥyavānīśākamagnyeṣaṃ rucyaṃ vātakaphaghnaṃ kaṭutiktamuṣṇa
pittalaṃ laghu śūlakarañca | bhā.pū.śā.va. | “yamānau
kaṭatiktoṣṇā vāsāmni jñe nāśinī | śūlānāhakṛmikṛddhirddahaṃ no dīpano parā ||” rā.ni.va.6
khaurāsānī yamānyāṃ | hiṃ yajarula| taiṃ khurāsānīvamam| guṇāḥ- svasvapayyāye draṣṭavyāḥ
yamānautailam| klī| yamānīsambhava taile

32.4.15

guṇāḥ,-“yamānyāstailamāgneyaṃ śūlātīpānilāntakṛt| ādhmānājīrṇadaurgandhyaśothopanāśanam ||”
yamānodvayam| klī| yamānyāṃ vanayamānyāñca
vai.nigha.2bha.abhiprāsa.ci.
yamrikā| strī| chidrāmeṭe, yā divāramāsyāti
yamunāmikā| mā.ni.
yamunā| strī| bhāratavarṣīya nadīviśeṣe| tajjalaguṇāḥ-pittadāhavamanaśamanaṃ svādu vātajananaṃ
pācanam agnivauptikaraṃ rucirujanakaṃ balakarañca
rā.ni.va.14
yayuḥ| puṃ| ghoṭake| me.
यवः (कः)। पुं। (Hordeum hexastichum.) Barley. khanāmakhyātaśūkadhānyabhede
yava| hiṃ maṃ yava, guja| kaṃ suṃḍa, jayave| taiṃ
godhumulu yavalaneudhānyamu vārlividhamu | tā.
vārlibharisu| tatpayryyāyāḥ, --śitaśūkaḥ śautaśūkaḥ
sitaśūkaḥ hayapriyaḥ yavakaḥ śvetaśūṅgaḥ praveṣṭaḥ
medhyaḥ divyaḥ akṣataḥ kañcukī dhānyarājaḥ tīkṣṇaśūkaḥ
turagapriyaḥ turaṅgapriyaḥ śaktaḥ hyeṣyaḥ pavitradhānyam
guṇāḥ-“rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ kaṣāyo madhurī
yavaḥ| vraṇī grāhī kaphaghnasra syāt pittaśvāsakāsanut ||” kaṣāyo madhuraḥ suśītalaḥ pramehajit tiktaḥ
kaphaghnaśca | tathā aśuklamuṇḍaḥ yavaḥ baladaḥ dṛṣyaḥ
bahuvīryyapuṣṭikāraśca| rā.ni.va.16| varṣadvayoparisthitā yavāḥ purāṇāḥ | tadguṇāḥ-“purāṇā
nīraso rūkṣā na tathā guṇakāriṇaḥ | navā
hitāḥ.......||” bhā.| indrayave| vai.nigha.2bha.
śṛṅgaiḥ ci.agnidīpanīvayyām | ṣaṣṭhikataṇḍule
annaṃ | bhā.vya.ci.| caturthīyamāne

Linked texts (2)