Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 32.8

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 32.8

Language: Sanskrit

32.8.1

32.8.2

ghṛtameva ca | gavyāsthīni tathā dhyānaṃ nirmmālyāṅguṭurohiṇau | sarṣapaṃ nimbapatrāṇi picchāścikucakanyathā
mārjāraviṣṭhā gauśṛṅgaṃ madanasya phalāni ca
śve vṛttaco vacā caiva kārpāsāsthi tuṣāstathā
chāgalomānyuṣiddhaṃ caiva hastidantasathaiva ca | etatsavyaṃ
samāhṛtya kāgamutreṇa bhāvayet | udkhale tu sukṣuṇṇa
sthāpayenmṛnmaye ghaṭe ||” hiṅgula, devadāru, saralakāṣṭha, gavāmṛta, gohār̤a, gar̤atṛṇa, śivanirmālya,
kaṭukī, śveta sariyā, nimapātā, mayūrapuccha,
sāṃpera kholāsa, bir̤ālaviṣṭhā, goguṅga,
mayanaphala, bṛhatī, kaṇṭikārī, vaca, kāẏāsabīja, tuṣa, chāgaviṣṭhā, śṛgālaviṣṭhā, 7 hastidanta
pratyeka samabhāga | chāgamūtre bhāvanā dibe
māheśvarī| strī
māttham| klo
mātthi(kṣī) kam| klo
mātthi(kṣī) kajam| klo
mākṣikadhātuḥ| puṃ
mākṣikapākkaḥ (phalaḥ) | puṃ
mātthi(kṣī) karkarā | strī
mākṣikamrāṃṣṭhā | strī
mākṣikāntam | klo
mākṣikāśrayam | klo
mākṣiko| strī
mitaṅgamaḥ | puṃ
mitāśanaḥ | tri
mitam| klo
mitrapañcakam | klo
mithyācāraḥ | puṃ
mithyāmatiḥ | strī
mithyāyuktaḥ | tri
mithyāyogaḥ | puṃ
mithyāvihāraḥ | puṃ
mithyāhāraḥ | puṃ
mithyopacāraḥ | puṃ
minminaḥ | puṃ
mirā | strī
milapalaḥ | puṃ
miśriḥ (śrī, śrikā) | strī
miśraḥ | puṃ
miśrakam | klo
miśrakasnehaḥ | puṃ
miśrajaḥ | puṃ
miśrapuṣpā | strī
miśravanaphalā| strī
miśravarṇaḥ | puṃ
miśravarṇaphalā | strī
miśraśabdaḥ | puṃ
miśrā | strī
miśrītutyam | klo
misreyā | strī
miśrodanam | klo
miṣiḥ (siḥ) (ṣau, so) | strī
miṣikā | strī
miṣṭaḥ | tri
miṣṭanimbaḥ | puṃ
miṣṭanimbūḥ | strī
miṣṭapākaḥ | puṃ
miṣṭarasaḥ | puṃ

32.8.3

32.8.4

muktācaṇḍa| strī| ciñcāyām| tem̐tula
muktācuñcuḥ| puṃ| siṃhe| śa.mā.
muktāpālevataḥ| puṃ| dvaipakharjūravṛkṣe| vai.nighaṃ.
muktābandhanā (ndhā)| strī| mallikāvṛkṣe
vārṣikīmallikābhide| rā.ni.va.10| See
vārṣikā
muktā(ktā)mātā| strī| śuktau| śijhuka
vai.nighaṃ.
muktarasā| strī| rānāyām| ra.mā.
muktāvañcīḥ (s)| puṃ| muktāvarṣītikhyāti
cupaviśeṣe| mūktākum̐r̤o, muktāvarṣī| guṇāḥ“muktāvardhāsrathā rudrā vātinnāca virecanī| kāsaśvāsaharantrī ca jvaradṛt kaphavātanut|| asya vai
kharasaḥ śītaḥ kaphītusārau ca vāmanaḥ
pāyuliptānyatīsārau kakkīvālīṣu śasyate
muktā(ktā)vāsaḥ| puṃ| śuktau| śijhuka
śa.ca.
muktāśuṅgaḥ| puṃ| rohītakamānthe| vai.nighaṃ.
muktāsāraḥ| puṃ| kadalīvṛkṣe| vai.nighaṃ.
muktā| strī| mauktike| pa.su.| mūktā, mati
hiṃ mati | tatparyyāyāḥ,-mauktikaṃ śuktijaṃ
śuktivījaṃ śuktimanthiḥ śauktikaṃ śauktikeyaṃ hāro
kuśalaṃ saumyā tāraṃ tārā tautikaṃ bhautikaṃ antaḥsāraṃ
antaḥsāraṃ śītalaṃ nīrajaṃ nakṣatraṃ indutnaṃ lacmī
sutāphalaṃ śuktikā vinduphalaṃ śaśiprabhaṃ svacchaṃ himaṃ
himabalaṃ śubhāṃgubhaṃ śubhāṃguratnaṃ khacaṃ śaśipriyaṃ
hemavataṃ bhūruhaṃ| tadudyoniḥ yathā—“śuktiḥ śaṅkho
gajakraur̤aḥ phaṇau matsyaca darduraḥ| veṇuraite
samākhyātāstajjñairmauktikayonayaḥ||” bhā.pra.1bha.
guṇāḥ-sārakā śītalā kaṣāyā khāduḥ lekhanī
cakṣuṣyā ca| rāja.| apica, – “muktā kaṣāyā
khādī ca balapuṣṭimadāyinī| vṛṣyā netrahitā
rājayacamaghnau viṣanāśinī| strīṇāṃ kāntirtikarī
dhāraṇāt grahapāpamut||” bhā.| rānāyām
ra.mā.| ca.sū.4a.vayaḥsthāpane
muktāgāram| klī| śuktau| śijhuka| śa.ca.

32.8.5

muktāpuṣpaḥ| puṃ| kundapuṣpacupe| kunda gām̐cha
rā.ni.va.10
muktāprasūḥ| puṃ| śuktau| ra.su.
muktāphalam| klo| karpūre| jayaśrīphale| me.
mauktike| bhā.
muktābhā| strī| vṛttasallikāyāṃ| rā.ni.va.10
muktāmatī| strī| śuktau
muktāyoniḥ| strī| śuktau| muktājanmasthāne
muktāśuktiḥ| strī| muktādhīnayuktau, muktāgrahe
muktānna śijhuka| mam̐ sītīśīyam̐| kam̐ muktimaṃkhipu
guṇāḥ-“kaṭuḥ snigdhā śvāsa-hṛdrogahāriṇī
śūlapraśamanī rucyā madhurā dīpanī parā||”
rā.ni.va.13
muktāsphoṭaḥ (ṭā)| puṃ, stro| muktāgrahe
śijhūka| ama.
muktikā| strī| mauktike
muktipradaḥ| puṃ| sāridasuddhe| śaṃkhi mṛga
vai.nighaṃ.
muktimuktāḥ| puṃ| śilākhye| ra.mā.
mukham| klo| vadanavivare| bhā.| vadane
mūha| rā.ni.va.18 | tattu garbhasthasya pañcabhiḥ
māsairbhavati| sukhavīdhaḥ| “ṣoḍhau ca dantamūlāni
dantā jihvā ca tālu ca| galī mukhādi sakalaṃ
saptāṅgaṃ mukhamucyate|” bhā.| jīrake| pacicavau
vai.nighaṃ.| puṃ| ḍaṅgake| 8ḍalā| śa.ca.
mukhagandhakaḥ| puṃ| palāṇḍau| rā.ni.va.7
mukhacauraḥ| puṃ| jihvāyām
mukhacauro| strī, puṃ (in)| palāṇḍau| śa.ci.
jihvāyām| śa.mā.
mukhajaḥ| puṃ| dante| vai.nighaṃ.
mukhadūṣaḥ (ṣaḥ)| puṃ| palāṇḍau| rā.ni.va.7
mukhadūṣikā| strī| mukhagatakṣudrarogabhede
vamragūm̐ phor̤ā| lakṣaṇaṃ yathā-“śālmalokaṇṭakaprakhyā kaphamārutaśoṇi taiḥ| jāyante pir̤akā yūnāṃ
vaktre yā mukhadūṣikāḥ|” su.ni.13a.
mukhadūṣī (in)| puṃ| laśune| rasūna
vai.nighaṃ.
mukhadhāvanam| klo| mukhasya pracālane
mukhadhouyā| vā.ci.5a.| See mukhapracālanam
mukhadhotā| strī| bhāgyām̐m| vāmūnaśaṭi
śa.ca.

32.8.6

mukhapataḥ| puṃ| tadākhyaśrākabhede| tundavace
mukhapākaḥ| puṃ| vaktrasya mukharoge| ja.da.
28a.| mukharogabhede| nidānalacaṇe yathā“karoti vadanasyāntargaṇḍān sarvarujo'nilaḥ
sañcāriṇīruṣantān rucān oṣṭhau tākhau calatyaco
jihvā śītāsṛhā gurkhī sphuṭitā kaṇṭakācitā
mukhapūraṇam| klo| gaṇḍū ṣe| ca.
mukhaprasekaḥ| puṃ| bhum̐ asasukhavyādhau| bhā.
mukhapracālanam| klo| śītodakena mukhadhāvane| guṇāḥ-“nauvikāṃ sukhaśoṣacca pir̤akām̐
vyaṅgameva ca| raktapittakṣatān rogān sadya eva
vināśayet|” su.ci.24a.
mukhapriyaḥ| puṃ| nāgaraṅgavṛce| bhā.| strī
karṇaṭikāyām| kaiṃkūr̤a| vai.nighaṃ.
mukhabhaṅgaḥ| puṃ| śvetāśvinī| bhāṃḍā bhaṅginā
mukhabhūṣaṇam| klo| tāmbūlau| nidā.
mukhamaṇḍalakamaḥ| puṃ| tilakavṛce| tinagām̐cha
rā.ni.va.10
mukhamādhuryyam| klo| bhum̐ asasukharoge
mukhamiṣṭi| bhā.
mukhamuṇḍi(ti)kā| strī| vānarībhede
lakṣaṇaṃ yathā-“sasāsraiḥ suracittapāṇipādavaktrāḥ
vakṣāṃsī kaluṣaśirāvatodarī yaḥ| so'ṅgī bhavati
ca mūtrevulyagandhiḥ sa jñeyaḥ śiśuratha vaktamuṇḍikāttaḥ||” su.u.27a.
mukhamodaḥ| puṃ| śobhāñjanavṛce| bhaṅginā
gām̐cha| rā.ni.va.7
mukharaḥ| puṃ| śaṅge| kāke| rā.ni.va.16
mukharogaḥ| puṃ| oṣṭhādiroge| oṣṭhadaśadanamūladantajihvātālugalarūpaṃ saptāṅgaṃ mukham, tatrasthau
yo rogaḥ sa mukharoga ityucyate| mukharogasaṃkhyā
– ṣor̤aśoṣṭhau, ekādaśeti vāṭbhaṭaḥ| dantamūle
ṣor̤aśa, danteṣu aṣṭau, jihvāyāṃ pañca, tāluni nava,
kaṇṭhe aṣṭādaśa, sarvveṣu traya iti saptaṣaṣṭirmukharogāḥ sākalyena bhavanti| “oṣṭhau ca dantamūlāni
dantā jihvā ca tālu ca| galo mukhāni sakalaṃ

32.8.7

saptāṅgaṃ mukhamucyate| khuradāvoṣṭhayordantamūle tu daśa
ṣaṭ tathā | danteṣvaṣṭau ca jihvāyāṃ pañca sūnaica
tāluni | kaṇṭha laṣṭādaśa proktāstrayaḥ sarvveṣu ca
smṛtāḥ | evaṃ mukhāmayāḥ sarvve saptaṣaṣṭirmatā budhaiḥ ||”
bhā. pra. 4bha. sa. rī. ci. | nidānaṃ— ānūpamāṃśādisevanāt kupitā doṣā sukharogāmutpādayanti
taduktaṃ—“ānūpapiśitakṣāradadhimāṣaniṣevanāt
mukhamadhye gadān kuryyuḥ praduṣṭā doṣāḥ kapholbaṇāḥ ||”
iti | mā. ni. | “mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmlakamūlakaṃ | māṣasūpadadhicīraśuktekṣurasaphāṇitam
avāk śayyāñca bhajato dvijatau dantadhāvanam
dhūmaccharddanagaṇḍūṣāmṛcitañca śirāvyadham | kruddhāḥ
saśoṇitā doṣāḥ kurvvantyantarmukhe gadān | oṣṭhakope tu pavanāt sambhrāvoṣṭhī mahāgalī | dāyete
paripāṭyete paduṣāsitakarkaśau | pittāt pītvārucau pītau sarpapākrasibhircitau | piṭakābhirmahā
kra dāvāthapākau kaphālakau | śītāsahau gurū śanau
suva piṭalārcitau || sannipātādanekābhau durmasāvāva-picchilau | acasmān mlāna saṃsūna-rujau
viṣamapākinau || raktotpannau rudhiraṃ sravataḥ
śoṇitaprabhau | kharjūraphala vat citau raktaurbudaṃ
bhavet || māṣapicchopamau māṃsān syātāṃ mūrcchālumau
kramāt | tailābhyaktamukhe dī sakaṇḍū medasā mṛdū
kṣatajāvarbudīyāṃce pātyete cāsakkattunaḥ ||” vā. u
21śra. | aśvasya yathā— “upakūśastathā viśo
jihvāsrambhastathaiva ca | alātukaḥ prasanaśca dantarogo galagrahaḥ | sukhapāko'dhidantañca rohiṇī
cīpajikā | galagrogauṣṭharogau ca galaśālūka
eva ca || ityete vājināṃ rogā sukhajāḥ parikīrttitāḥ | eṣāṃ nidānaṃ vacyāmi cikitsāñca

32.8.8

yathākramam || sarīthau dantamāṃsaisyau yadya niyaryāta
śoṇitam | caladantasya vāhasya vidyādupakuśaṃ
bhiṣak || hanudeśe yadā dantī bhavatyanyantarottaraḥ
āviśa iti taṃ vidyāt sukhasaktasamudbhavam || yenāśvo
durvvanālyathaṃ mandaṃ pivati khādati | jañjara kāsate
caiva balāñca parihīyate || śūno yatra bhavejjihvā
vājinaḥ sphoṭakairyutā | praklinnā vāpi yasyaivaṃ
jihvāsrambhīti taṃ viduḥ || sukhaṃ durgandhikaccaiva
tālukaḥ śūnako bhavet māsaviṃdaṃ pripīḍo'śvasya rogaṃ
vidyādalātukam || syādyauṣṭhatāluvaktro vā mandāhāri
tathaiva ca | saṃśothai dantamāṃse ca prasūnaṃ
vyādhimādiśet || chalīryaiva tathā gacche nsūyaguthaṃsya
jāyate | jihvāmūle gale cāpi sasya vidyādgalagraham || sakīrṇatāludeśeṣu braṇaṃ yasyopajāyate
sukhalāṅgalaḥ| puṃ | śūkare | jaṭā.
sukhalisā (lepaḥ) | puṃ | sukharoge | mūkha
chepuṭe karā | bhā.
sukhavallabhaḥ | puṃ | dār̤imavante | śa. bhā.
sukhavācikā | strī | ambaṣṭhāyāṃ | rā. ni. va. 4
sukhavāsaḥ | puṃ | tarabbūjalatāyām | tarabhuja
gācha | ra. mā. | phuṭī iti prasiddha phalaśākaviśeṣe | gastahathai | āntardeśakhyāte sugandhabhṛtyai
rā. ni.va.8
sukhavāsanaḥ | tri | sukhasurabhīkaraṇadravyamātre | śrama.
sukhaviluṇḍikā | strī | kāśyām | śa. ra.
sukhaviṣṭā | strī | tailapāyikāyām | telāpoṃkā | haiṃ. ca.
sukhavedanaṃḥ | puṃ | tannāma kaśvāyavyakīṭe
tairdaṣṭānāṃ vātanimittājā vividhā rogā bhavanti
su. kalpa. 8 a.
sukhavyaṅgaḥ | puṃ | gacchagatacudraroge | mecetā

32.8.9

32.8.10

sugūhaḥ | puṃ | hariṇaviśeṣe | vai. nigha.
dālū rūpaciṇi | bhūri. pra.
sucakaḥ | puṃ | lākṣāyām | va. nigha.
suber folium.) khanāmakhyātavṛce | mūkūnda
phūlera gām̐cha | ra. mā. | koilapeṃr̤i mucukunda iti
khyātaḥ | chi nīkacanda | teṃ līlagu | uta.
vailī | tā. ṭeḍḍau | tatparyyāyāḥ, - chatravakṣaḥ
citrakaḥ prativiṣṇukaḥ bahuputraḥ sudanaḥ harivallabhaḥ
supuṣpaḥ acchāīḥ lacaṇakaḥ raktaprasavaḥ | guṇāḥkaṭuḥ tiktaḥ kaphakāsanaḥ kaṇḍūdopaharaḥ lakṣṇodhaśrīkaphaḥ jīrṇajvara vināśanaḥ traṇapāmāghnaśca | rā. ni.
va. 10 | mukhyaguṇāḥ- “mucukundaṃ śiro'ttijit |”
rāja. 57.| vātaśleṣmaghne | su. ci. 18śca.
mucilindaḥ (ndāḥ) | puṃ | sucukundavace
tilakvacace | (ndāḥ) rājāinavace | vai. nigha.
mucundaḥ | puṃ | picurke, madanavṛcabhede
kaiṃto| mainā | pa.su.
sucaṭo | strī | aṅgalavimoṭane | āṅgula
maṭaikāna | śa. ra. | muṭau | muṭau | haiṃ. ca.
suñcakaḥ | puṃ | duṣkākavṛce | rā. ni. va. 11
hapaham̐
khanāmakhyātadṛṇaviśeṣe | suñjahṛṇamiti bhāgīrathotīve prasiddhaḥ | mūṃja | teṃ muṃjavaḍiḍa, agnikhajir̤a | sa dvividhaḥ bhadramuñja-muñjabhedena
tatparyyāyāḥ, —ikṣukāṇḍaḥ sujānakaḥ maujī tṛṇaśalākhāḥ
brahmaudhaḥ tejanāhvayaḥ vāṇaurakaḥ gaurī darbhāhvayaḥ
dūramūlaḥ sudṛṣṭaṇaḥ dṛḍhamūlaḥ bahuprajaḥ rañjanaḥ
śūlūśaṅgaḥ sumakhalaḥ | guṇāḥ— śītavīryyo madhurarasaḥ
kaphapittannaḥ śvasuracādiracāsu pāvanaḥ bhūtannaśca
rā.ni. va.8 | “muñjadvayantu madhuraṃ tuvaraṃ śiśiraṃ
tathā | dāhatṛṣṇāvisarpāsra mūtrācchāścirogajit
dīpanañcaharaṃ vṛṣya' sekhalā sūpayujyate ||” bhā.
śaratṛṇe | pa.su.

32.8.11

muñjakaḥ (jām) | puṃ, klī | aśvasya acijavyādhiroge | “ekena mujamākhyātaṃ bahubhirmuñjakāntaṃ | kamibhiḥ paṭalāntaḥsthaṃ vidyānne tarujāhvayamitaṃ | prathamaṃ telavarṇābhaṃ dvitīyaṃ sphaṭikaprabhaṃ
raktābhañca tṛtīyaśca caturthaṃ tailamucyate | prathamaṃ paṭalaṃ
sādhyaṃ dvitīyañca tathā bhavet | tṛtīyaṃ kackṛsādhyaṃ
svāccaturthaṃ naiva sidhyati ||” ja.da 10śra.
muñjaṇam | klī | muñje | mūṃja | rā. ni. va. 8
muñjanarkaḥ | puṃ | muñje | mūṃja | rā. ni. va.8
muñjamaṇiḥ | puṃ | puṣkarāmamacau | sā.
muñja(jjā) ram | klī | śālūkakande | śa. mā.
śṛgālī | vai. nigha.
muñjabalayaḥ | puṃ | prasādhanārthe kalaracaṇādhāraviśeṣe | su. sū. 55 gra
muñjavān | puṃ | sīmalabāmede | su. ci. 26śca.
muñjātaḥ (kaḥ) | puṃ | khanāmaprasiddhe cauttarāpathikakandaviśeṣe | ikṣumaṅgalahe | etadabhāve
tālamajjā grāhyā | bam sujārākanda | guṇāḥatisvāduḥ vṛṣyaḥ pittānilaghnaśca | rāja | muñjātapuṣpaguṇāḥ- "muñjātajaṃ paraṃ svādu hṛdyaṃ pittānilāpahaṃ |" rāja. 35. | si.yo. apasmā.ci mahācetasaghṛte | aśmagranthāhṛte | su.sū.38a.kaphaśamane
vanaśūraṇe
muñjātakaphalam | klī | muñjātakavīje | ca.
da.hṛdya.ci.godhūmādyaghṛte | etadabhāve tālamajjāṃ
deyam
muṇḍaḥ | puṃ | snāyātave | mastake | rā.ni.va.
18 | klī | muṇḍalohe | rā.ni.va.13 | bīle
rā.ni.va.6
muṇḍaka(ja)m | klī | muṇḍalohe | rā.ni.va.
13 | puṃ (kaḥ) | nāpite | hemaṃ. ca | mādhavīlatāyām
muṇḍakiṭṭaḥ | puṃ, klī | muṇḍalohabhede | maṇḍūralauhe | ra.sā.saṃ.
muṇḍacaṇakaḥ | puṃ | vṛttacaṇake | bar̤a cholā
pa.su. | kaṣāye | rā.ni.va.16

32.8.12

muṇḍajam | klī | tīkṣṇāyase | hemaṃścā0
muṇḍanam | klī | vapane, keśacchedane | māthām̐
mūr̤āṃna | hemaṃ. ca
muṇḍanakaḥ | puṃ | śvetavaṭavṛkṣe | vai.nigha.
muṇḍana(ni)kā | strī | (nakā) niḥśūkasthū laśālidhānye, muṇḍaśālī | bhoṭarāṃ dhāna | rā.ni.
va.16 | (nikā) muṇḍitikāyām | mūṇḍīrī
rā.ni.va.5
muṇḍaphalaḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | śa.ra.
muṇḍaloham | klī | lauhaviśeṣe | tacca mṛdukiṭṭakaḍīramiti tridhā | rā.ni.va.13
muṇḍaśāliḥ | puṃ | khanāmakhyātāniḥśūkaśālidhānye | śūkaśūnya dhāna, bhoṭarāṃ dhāna
maṃ niḥśūkaśāli | vaṃ bomhanalu | vam bīḍuke
bhāta | tatparyāyī,-niḥśūkaḥ aśūkaḥ | guṇāḥtridoṣaghnaḥ madhuro'mlī balapradaḥ rucyaḥ dīpanaḥ
pathyaḥ mukhajāḍyarujāpahaśca | rā.ni.va.16
muṇḍā (khyā) | strī | mahāśrāvaṇikāyām
bar̤a śūlakur̤i | mūṇḍīrī| rā.ni.va.5 | me.
śāṅgadhare mahānīlaṣaṇḍhara se
muṇḍāyasam | klī | muṇḍalohe | rā.ni.va.13
muṇḍikā | strī | gauracakṣukṣudrām | mūṇḍīrī
rā.ni.va.22
muṇḍitam | klī | lauhe | rā.ni.va.13
muṇḍitikā (nikā, nī) | strī
Hirtus.) muṇḍīyyām̐m | mūṇḍīrī, bar̤a śūlakur̤i
hiṃ muṇḍī, gorakhamuṇḍī | teṃ bīr̤asara puceṭṭu
vam tā. koṭṭaka | tatparyāyāḥ, - alambuṣā
śrāvaṇā śrāvaṇī palaṅkaṣā kadambapuṣpā bhūtaghnī
kumbhulā aruṇā sukhaniphā muṇḍīrikā | ca.da.
chi.yo.ra.vi.ci. khaṇḍakhādyalau he | "dvayamuṇḍitikābalāḥ |" guṇāḥ- "muṇḍitikā kaṭuḥ pāke
vīryyoṣṇā madhurā laghuḥ | medhyā gaṇḍāpacīkrucchrakṛmiyonyarttipāṇḍunut | ślīpadārucyapasmāra plīhamedo gudāttihṛt | mahāmuṇḍī tu sattu lyā guṇairuktā
maharṣibhiḥ ||" bhā

32.8.13

muṇḍino | strī | kastūrīmṛge | vai.nigha.
muṇḍo (in) | puṃ | vṛkṣabhede | vannāṃsaguṇāḥ"muṇḍī tu jvarakāśāsacamathuśvāsapaho himaḥ |"
muṇḍī | strī | muṇḍitikāyām | mūṇḍīrī
hiṃ gorakhamuṇḍī | pa.su. | jaṭā. | (parpaṭīrase
vai. nigha.2bha.caya.ci.navaratnarājamṛgāṅke | rasa.ra.
sanarī.ci.) | “muṇḍīmūlaṃ daśapalaṃ |"
muṇḍīrikā (rī) | strī | muṇḍitikāyām
mūṇḍīrī | alambuṣāyām | pa.su.
muṇḍodvṛttānukārakaḥ | puṃ | suṣukundavṛkṣe
pa.su. | See suṣukundaḥ
mut (dā) | strī | vajrauṣadhau | rā.ni.va.5
muttolī | strī | muṭikaṭyām | vā.kalpa. 1a.
mudiraḥ | puṃ | meghe | uṣṇa
[ 110
mudiraphalaḥ | puṃ | vikaṅkatavṛkṣe | rā.ni.va.
mudī | strī | ṝkṣagandhārīvṛkṣe | jīmūtacchāyām
vai.nigha.
mudgaḥ | puṃ | (Phaseolus mungo.) khanāmakhyātaśamīdhānyabhede | mūga iti līke | mūgaṃ
hiṃ jhārisuṃ | maṃ suṃga | kaṃ hesaruku | teṃ pesalu
pañjā. mūji | tatparyyāyauḥ - supreṣṭhaḥ varṇārhaḥ
rasottamaḥ bhuktipradaḥ hayānandaḥ suphalaḥ vājibhojanaḥ
harināmā | tadbhedā yathā- "kṛṣṇamudgo mahāmudgo
gaurā haritapītakāḥ | śvetā raktāśca nirdiṣṭā
laghavaḥ pūrvapūrvvataḥ | pradhānā haritastatra vanyamudgastu
mudgavat ||” rāja. 35. | sā. guṇāḥ - "kaṣāyamadhurau rucyaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ | viśadaḥ
śleṣmapittaghnaḥ mudgaḥ sūpyottamo mataḥ ||” ca.sū.
27a. | "mudgo rucyo laghurgāhī kaphapittaharo
himaḥ | khādūrakyānilo netryo jvaraghno vanajastathā
kṛṣṇamudgo mahāmudgo haritaḥ pītakastathā
śveto raktaśca teṣāntu pūrvvaḥ pūrvvoṃ laghuḥ smṛtaḥ
suśrutena punaḥ prīkto haritaḥ pravarau guṇaiḥ

32.8.14

carakādibhirapyukta eṣa eva guṇādhikaḥ ||" bhā.pū.
1bha.dhā.va. | "śītaḥ kaṣāyo madhuro laghuḥ syāt
paittāsamṛddīṇaharaḥ saraśca | vipākatī'sau kaṭukapradhāno mudgastathānyaḥ kathito'tiramyaḥ ||” ṛvi15a. | raktapitte pathyaṃ | si.yo.ra.pi.ci.
khaṇḍakhādyalauhe | jalavāyase | he.ca.
mudgadalā | strī | mudgaparṇīm | mūgānī
ci.kra.ka.prada.ci.
mudgaparṇī | strī | (Phaseolus Trilobus
or P. Aconitifolius.) वनमुद्गे । मूगौनी ।
hiṃ māumugānī | maṃ rānamuga | kaṃ kāddesaru | teṃ
pillipesaraceṭṭu | tatparyyāyauḥ, - kākamudgā sahā
śikhiparṇikā śikhiparṇī śimbī kudrasahā
mājjauragandhikā riṅginī ṝkṣā sūryapaṇī krūraṅgikā
kaubhilā vanajā vanamudgā vanīhavā vanyā āraṇyamudgā mudgadalā karañjikā | sū.sū.38a.kākolyādiḥ | vā. sū.15a. jīvantyādiḥ | "saidaṃ caṃ
mudgamāṣaparṇyo ca | sā dvidhā sāmānyā mārjāragandhā ceti | pa.su. | guṇāḥ- "mudgaparṇī himā
rucā tiktā svāduśca śukralā | cakṣuṣyā kṣataśoṣaghnī
grāhiṇī jvaradāhanut | doṣatrayaharī laghvī
grahaṇyarśī'tisāra jit ||" bhā. | tadyūṣaguṇāḥ"āraṇyamudgayūṣastu pathyo dhātuvivarddhanaḥ | raktapittajvaratāpapittakṛcchravināśanaḥ ||” dravyagu.
mudgabhuk (bhojau) | puṃ | koṭhake | vilo.
rā.ni.va.18
mudgamodakaḥ | puṃ | pakvānnabhede | maticūra
mūgera lāḍū | guṇāḥ- laghuḥ grāhī tridoṣaghnaḥ
cakṣuṣyaḥ svāduḥ jvaraghnaḥ balyaḥ śīmalaḥ rucyaśca
tatsādhanavidhiḥ yathā- "śuddhānāṃ dhūmānāṃ samyak
golayainnirmalāmbunā | kaṭākṣagrahṇatīrkhe jharjharaṃ
sthāpayettataḥ | dhūmasauntu dravībhūtāṃ prakṣipet jharjharīpari | patanti vindavastasmāt tān supakkān

32.8.15

samuddharet | sitāpākena saṃyogya kuryyāt yuktīja
modakān ||” bhā.
mudgayūṣaḥ | puṃ, klī | caturbhāgambhra sādhitamudgarase
mūgera jhola | tatpraśastavidhiyathā, - "mudgānāṃ
vidalaṃ tauye ślakṣṇamuddvairunmite | pādasthaṃ sṛdditaṃ
pūtaṃ dāḍimasya palena tat || yuktaṃ saindhava-viśrāṅgadhānyakaiḥ pādakānvitaiḥ | kaṇājīrakayoścūrṇai
ślattenelāvacūrṇitaṃ || saṃskṛtī sudṛdhūpau'yaṃ pittaghno hyaharo mataḥ | mudgānāmuttamo yūṣo dīpanaḥ śītalī
laghuḥ | vraṇyī'tha jantu hṛd-dāha-kapha-pittajvarāsrajit ||” bhā. | pa.su. | sa ca pittapānātyaye
vātapittajvare ca hitaḥ | si.yo.pānā.ci. | ca.da.
jva.ci. | guṇāḥ- pittajvaraghnaḥ laghuḥ santāpaharaḥ
arīcakaghnaḥ raktaprasādanaḥ, sevyastudyaḥ sarvvarogiṇaya
rā.ni.va.16 | “śītalaṃ madhuraṃ saumyaraṃ pittavikārajit | tacca vātaharaṃ prīktaṃ jvarāṇāṃ śamanaṃ param |”
avi.13a. | "mudgayūṣo laghurgrāhyī kaphapittaharo
himaḥ | svādurnetryau'nilaharaḥ kaṣāāyaḥ śukravardhanaḥ
raktapittajvarahṛtsusvarastitkiārakaḥ | sannipātajvaraharī glānināśakaraḥ smṛtaḥ ||” dravya.gu.
mudgaraḥ | puṃ | khanāmakhyāte pṛṣṭhabadhaviśeṣe
guṃrurāja | tatparyyāyāḥ, - gandhasāraḥ sannapataḥ
atigandhaḥ gandharājaḥ priyaḥ jaleṭaḥ murīṭaḥ
guṇāḥ-madhuraḥ śītaḥ surabhiḥ sukhadaḥ pittaprakopaśamya | rā.ni.va.10 | mallikāvṛkṣe | matsyaviśeṣe
māṃgura māṃcha | kambairaṅgavṛkṣe | kāmarām̐ḍā
rā.ni.va.11 | klī | mallikāpuṣpabhede | me.
mudgarakaḥ | puṃ | kambairaṅgavṛkṣe | kāmarām̐ṅgā
gauṣṭha | rā.ni.va.11
mudgaraphalaḥ | puṃ | kambairaṅgavṛkṣe | klī | tatphale
vai. nigha.

32.8.16

mudgalam | klī | rohiṣatṛṇe | rā.ni.va.8
mudgavaṭakaḥ | puṃ | mudgakṛtavaṭake | mūgera bar̤ā
guṇāḥ-prauḍho vaṭī guru rucī vātapittāsrado
mataḥ | saṃ phalaḥ puṣṭivalakṛt śuṣkī baladau'lpaluṭ ||" vai.nigha.
muṅgaṣṭaḥ(kaḥ)
mudgāmalakayūṣaḥ
guṇāḥ-“mudgāmalakayūṣastu grāhī pittakaphe hitaḥ|”
su.sū.46 a. | “mudgāmalakayūṣastu bhedo pittānilāpahaḥ | tṛḍdāhaśamanaḥ śīto mūrcchāśramamadāpahaḥ ||”
mudgārdravaṭakaḥ
mudgapiṣṭīviracitān vaṭakāṃstailapācitān
hrasena cūrṇayet samyak tasmiṃstaiūrṇe viniikṣipet
bhṛṣṭaṃ hiṅgvārdrakaṃ sūkṣmā̍ maricaṃ jīrakaṃ tathā
nimbūrasaṃ yavānīñca yuktāṃ santrīṃ vimiśrayet
mudgapiṣṭīṃ pracettāmyak sthāpyānaṅgārakopari
tasyāstu golakaṃ kuryāt tanmadhye pūrayanniṣet | taile
tān golakān paktvā kathitāyāṃ nimajjayet ||”
guṇāḥ-“mudgārdravaṭakaḥ rucyā laghavī balakārakāḥ
dīpanāstarpathāḥ pathyāstridoṣeṣu prapūjitāḥ ||” bhā.
mudgollambaḥ
mudra(dvi)ṇī
mudrāśaṅkam
mudrikā
muniḥ
munikā
munikharjūṃ(rja)rikā
municchadaḥ
munitaruḥ
munidruḥ (maḥ)
munidhānyam
muninimbitaḥ
guṇāḥ–“ḍiṇḍiśī rucikṛddhī
pittaśleṣmāpahaḥ śṛtaḥ| suśīto vātalo rūkṣī
mūtralaśvāsaropahaḥ ||” bhā.pū. bha.śāṃ.va.
munipattaḥ
munipādapaḥ
munipittalam
muniputraḥ (kaḥ)
munipuṣpam
munipūgaḥ
munipriyaḥ
muniphalaḥ
munibhakta(cya)m
munibheṣajam
munibhojanam
munivaraḥ
munivallabhaḥ
munivakṣaḥ
muniśastram
munisu(sū)taḥ
munihvayaḥ
munondraḥ
munoṣṭam
mumūrṣā
mumūrṣuḥ
muragaṇḍaḥ
muraṅgikā
mura(ru)ṅgī
murajaphalaḥ
muralaḥ
guṇāḥ- vṛṣyo havyastanyo baddhakaraśca | sū.sū.46a.
murā (māṃsī)
guṇāḥ-kaṭuḥ tiktā

32.8.17

śītā kaṣāyā kaphapittahṛt śvāsakāsaviṣadāhaśramatṛṣṇāghnī ca | rā.ni.va.12 | “surā tiktā himā
svādī laghvī pittānilāpahā | jvarāsragbhūta rakṣoghnī
kuṣṭhakāsavināśinī ||” bhā.pū.1bha. | “kiñcit
pītā murā mattā māṃsī piṅgajaṭākṛtiḥ|” bheṣa.
murmiṇo
murmuraḥ
muśaṭo
muśa(ṣa)likā (lo)
guṇāḥ-dhvajabhaṅge
arśasi pramehe ca hitā | See tālamūlī
muśa(ṣa)lokandaḥ
muṣakaḥ
muṣā(ṣau)
muṣkaḥ
muṣkakaḥ
guṇāḥ-“muṣkakaḥ kaṭukauṣṇaśca
rocanaḥ pācakaḥ paraḥ | plīhagulmodarāmaghno dvidhā
tulyaguṇānvitaḥ ||” rā.ni.va.11
muṣkakādivargaḥ
guṇāḥ-gulmamehāśśarīṣāṇḍavṛddhiharaḥkaphaśukraghnaḥ | vā.sū.15a.
apica, - “muṣkaka-palāśa dhava-citraka-madana-vṛkṣakaśiṃśapā-vajra havāskiphalā ceti | muṣkakādigaṃṇo'yaṃ ca medodhnaḥ śukradoṣahṛt | medārśaḥ
pāṇḍurogaghnaḥ śarkarāśmarīnāśana. ||” sū.sū.38a.
muṣkaraḥ
muṣkaśūnya
muṣṭaḥ
muṣṭiḥ
“antarnakhamuṣṭisūryā
graṭaumannañca baṃdhātre|” sū.sū.46a. | sahatapicchitāṅgulikarau | “muṣṭirbhavet saṃhatapicchitāṅgulā vākuñcito'yaṃ prakṛtiḥ prakīrttitaḥ |” rā.ni.va.18
pale

Linked texts (5)

Ānandakanda — Sanskrit
Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) — Sanskrit
Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva 1688, Sanskrit