Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 34.0

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 34.0

Language: Sanskrit

34.0.1

puṃ| śaṅkhe| bhauke| he.
ca.| śambūke| śāṃbhūka| śa.mā.| hijjalavṛkṣe
ja.da.
vāritaram| klī| chatrīre| rā.ni.va.12
vāritvā| strī| jalapāṣāṇyām| ṭoṃkā,
peṭake| vikā.
vāridam| klī| hrīvere| vāṃlā| śa.ra.
dha.da.kāsa.ci.
vāridaḥ| puṃ| mustāyāṃ| rā.ni.va.6 | bhā.ma.
vājī.rativallabhayugapāke| “viśrāvīraṣaṇvārivārida...|” meghe| me.
vāridharaḥ| puṃ| bhadramustāyām| mūthā
vai.nigha.
vāriparṇoṃ| strī| śaivāle| kumbhikāyām
pāṃnā| teṃ tuṭikūra| vam. jalakuṃbhī| tatparyyāyāḥ,
—vārikarṇī vārikarṇikā vāriprannī vāripāmikā vārimūlo| guṇāḥ- “himā tiktā laghvī
svāddī sarā paṭuḥ| dīpanaśakarī rucā śītāitajvaraśophahṛt ||” rāja.
vāripālikā| strī| ākāśamṛlikāyām
pāṃnā| śa.mā.
vāripravāhaḥ| puṃ| vārinirjhare| śa.mā.
vāripraśno| strī| vāriparṇī| pāṃnā| śa.mā.
vāriprasādanam| klī| kataka-phale
nirmalī phala| vai.nigha.
vāribradaraḥ (rā)| strī| prācīnamalake
pāṃni āmalā| vikā.
[hārā.
vāribālakam| klī| hrīvere| vālā
vāribrāhmo| strī| jalabrāhmīvṛkṣe| vai.nigha.
vāribhaktavaṭikā| strī| atīrṣādhikāre
vaṭī| “rasagandhakamabhrañca gur̤a cīsatvameva ca
viḍaṅgaṃ maricañcaiva sarjamekatra kārayet| ārdrakasya
rasenāpi gur̤ikāṃ kārayedbudhaḥ| bhakṣayenmāsamātrantu
tantīyānupānataḥ......||” kajjali, abarakha,
gulañcera pālo, bir̤aṅga, marica pratyeka samabhāga| ādāra rase mār̤iṭe| mātrā 1 māṣā
raca.ra.
[rā.ni.va.12
vāribhavam| klī| kholī'ñjane| śurmā
vārimānam| klī| pācanādau jaladānaparimāṇe| tacca prasthāmivalapukhyāpekṣayā kvāthyadravyasya
palaṃ grāhyam| tasmācanāthaṃ prasthāddhaṃ jalaṃ datvā

34.0.2

34.0.3

vāruṇātmajā| klī| madye| vai.nigha.
vāruṇī| strī| khanāmakhyātahale| sā kor̤auśadeṃge karavīvṛttīti prasiddhā| indriyām| rā.ni.
va.22| paścimadiśi| amaḥ| surāyāṃ, madye
rā.ni.va.14| tālādirasaiḥ śṛtamadye| tār̤i
“yattālakharjūrarasairāsutā saiva vāruṇī|” pa.pra.3
kha.| “bhramaṇvarāture bhīṣe śoṣapāṇḍāmaye kṣaye
mateḥ plīhopadhāre ca paccāśāñca samedhu ca| bhrānte
vā viṣapīte vā sarpadaṣṭe jalodare| raktapitte tathā
śvāse vāruṇī na hitā matā| śuddhasphaṭikasaṃkāśā
susigdhā caiva vāruṇī ||” bhavi.6a.| indravāruṇīlatāyām| drāṃthāṃnaśaṃśā| nakula. 16a.| rā.ni.
va.3| punarnevāśālipiṣṭakṛtasurāyām| guṇāḥ, —
“surāvada vāruṇī laghvī pīnasaśvāsa-śūlanut |”
bhā.| bhūśyāmalakāyām| mahādabyām | vai. nigha.
gandhadravyāṃyām| rā.ni.va.8
vāruṇītantram| klī| madyasādhanārthaṃ yantrabhede
tadyathā, — “jar̤aivītasamāyuktaṃ jaladrīṣovivarjitaṃ
toyasaṃveṣṭitādhāramaynunā'dhosamanvitam | yantraṃ tat
vāruṇī saṃjña' surāsādhanakarmaṇi| yojadravya' ghaṭe
dattvā saṃchādyānyaṃ na tanmukhaṃ| mṛdā sukhaṃ vilipya ca
gār̤īṃ vaṃśādisambhavām | yattrādādhāragāṃ kṛtvā
dhāyednedda vidhinā rasaṃ | vārūṇīyanamaitaddhi surāsaṃdhāne sukham ||”
vārūṇīrasam | klo | madye
vāruṇḍaḥ | puṃ | karṇagūthe | kārṇera thali
netramale | picuṭī | me
vārūṣakaḥ | puṃ | matsyaviśeṣe | sa sthūlaḥ mahiṣākāraḥ tālusthāne nīrajābho dharma, sthūlaśalkī
ca | tanmāṃsaguṇāḥ-vīryyakaraṃ dīpanaṃ dṛṣyadaśca
rā.ni.va.17
vārendrapatram | strī | sugandhavargīdhapatraviśeṣe
paṭhā pāṃtā | “patraṃ vārendrasambhavam |” sā.kau.

34.0.4

gṛhaṇī.ci.śatāvarīmodake
vārddhaḥ | puṃ | īśe | vyāka.
vārjjanaṃ | klī | kamale | rā.ni.va.10
vārttam | klī | vārttāyāṃ | rā.ni.va.20
vārttakaḥ | puṃ | vārtākau | vegūṇa gām̐cha | me.
varttakapakṣiṇi | hiṃ baṭera | bhā.
vārttā | strī | vārtākau | vegūṇa gām̐cha
trikā. | pāṣāṇabhede | pātharakuci | dvahṛtyām
vārttapuṃ | prayīgā. gṛhaṇī.ci. sadhyamanāśīcūrṇe
vārttakapakṣiṇi | গুড়গুড়ে, baṭera | bhā.
vārttākaḥ | puṃ | viṣṭirapakṣiṇi | bhā.
vārttākau | vegūṇa gām̐cha | trikā.
vārttākinī | strī | dvahatyām | hiṃ varaham̐ṭā
bhā.4bha·yoni.roga.ci. | “natavārttākinīkṛtam |”
vārttākī | strī | dvahatyāṃ | vikṛti | rā.ni.
va.4 | kaṣṭakāryyām | (in puṃ, strī | (Solatum.) khanāmakhyātaphalaśāke | vegūṇa gām̐cha
hiṃ bhaṭaṭā, vāṃgaṇa | tai. vaṅgaḍirivaṃgu | utvāṅgaṇa | vam. vāṃge | tā. kuṭhirekai | tatparyyāyāḥ,
-ḍḍiṅgulo viṃṭo bhaṣṭākī duṣpradharṣiṇī vārttā
vārttākaḥ varttā kau vārtti kaḥ vātikupaḥ vātigamaḥ
śākavillaḥ śākavitvakaḥ mahādvahatī vṛntākaḥ
vṛntāko bhadrakaḥ vaḍḍaṇaḥ vairam kaṣṭakinī
kacchapavikā kaṣṭaphalā kaṣṭavṛntākī kaṣṭāluḥ
nidrāluḥ mahoṭikā mahattī citraphalā māṃsalaphalā
priyavarṇaphalā gauraphalā nṛpapriyaphalā raktaphalā
vṛttaphalā śākaśreṣṭho nīlabhaṣā rājakuṣmāṇḍaḥ
vārttākuḥ | puṃ, strī | vārtākyām | vegūṇa
gām̐cha | pa.sa. | cha.dda.jva.ci.śrākavidhau | “paṭolapatraṃ vārttākum |” guṇāḥ- “agnipradā mārutanāśinī ca śukrapradā prītivardhanī ca | hṛllāsakāsādivināśinī ca | vārttākureṣā guṇasaprayuktā ||”
dagdhavārtākuguṇāḥ - “aṅgārapakvā vārttākuḥ kiṃcit

34.0.5

pittakarī matā | kaphamedo'nilaharā sarā
laghutaśa param ||” rāja.35
vārtti(ttīṃ)kaḥ | puṃ | varttakapakṣiṇi
vātacaṭakai | hiṃ bagairā | bhā. | vārtākau | śa.ra.
vārtti(ttīṃ) kā | strī | vārtākau | varttikapakṣiṇi | bagerī, baṭera pām̐khī | hārā.
vārtta(rtta) | tri | nirāmaye | rā.ni.va.20
vārddharam | klī | kākavicchāyāṃ | me. | guhyāyāṃ
dakṣiṇovarttaśaṅka | me. | āmrabīje | vale
viśva. | bhārataupaṣidhi
vārddhalam | klī | durdine | vāṃdala | me.
vārdhaka(kya)m | puṃ | vṛddhāvasthāyām | me.
vārddhikarā | strī | guhūcyāṃ | rā.ni.va.3
vārddhiphenam | klī | samudraphene
vārśvibhavam | klī | dākṣiṇāvata śaṅka | āmrabīje | jale | drauṇīlavaṇe | rā.ni.va.6
vārddhivṛkṣaḥ | puṃ | pippalyām | vai.nigha.
vārddhisambhavam | klī | drauṇīlavaṇe| vai.nigha.
sāmrabīje
vārddhiyam | klī | draudholavaṇe | rā.ni.va.6
vārddhīṣṇasaḥ | puṃ | gandhake | gaṃthāka | nīlagrīvaraktaśīrṣapaciviśeṣe | kā. purāṇaṃ
vārbhaṭaḥ | puṃ | kumbhīre | vikā. | śiśubhāre
vai.nigha.
vāryyaṅgajavam | klī | kamale | dhanañjayaḥ
vāryyokaḥ | puṃ | jalaukāyām | joṃka
su.kalpa.5a.
vārvāṇā | strī | nīla macikāyām | śa.ra.
vārṣikam | klī | cāyamāṣāyām | me. | śālai
dhunā | vai.nigha.
vārṣikā (kī) | strī | (Jasminum
sambac.) varṣobhavamallikābhede | vena phūla,
mallikā phūla | teṃ vu lavakrāntaceṭu | sā ca dīrghavṛtta laghupatraviśeṣādane kaniha tā | tatparyyāyāḥ,śrīpadī ṣaṭpadānandā vārṣikī vṛttabandhanā | guṇāḥ
-śītalā hṛdyā sugandhā pittaghnī kaphavāsaviksoṭakramidoṣaghnī ca | rā.ni.va.10 | śītalā laghurdhī

34.0.6

tiktā doṣatrayāpahā karṇīcisukharīgaghnī ca | tatphalaṃ
tadguṇaṃ śrutam | bhā. | kākṣavīje | hiṃ cambā,
sugarā, vela | vam. mogarau | tā. mallayu
vāyamāṣāṇalātāyām | goāniyā latā, vana
latā | rā.ni.va.5
vārṣilā | strī | karakāyām | meṭṣara śīla
śa.ca.
vārhattam | klī | dvahatīphale | ama. | vā.sū.
15a. | vai.nigha.2bha·apasmā·ci.bhairavarasāyane
cudravārttākīphale | vikṛti phala | ama.
vārddhiḥ | puṃ | ṛṣiviśeṣe | ca.
vāla (ka) m | klī | bālake | vālā | ja.ha.
vai.nigha.2bha·jva·ci.
vāladhipriyaḥ | puṃ | camarīmṛge | rā.ni.va.16
vālukāyantram | klī | auṣadhapākārthaṃ yantraviśeṣe | talakṣaṇaṃ- “bhāṇḍaṃ vitastigabhīre madhyaṃ
nihitakūpike | kūpikākaṇṭhaparyyantaṃ bālukābhiśca
pūrite | bheṣajaṃ kūpikāsaṃsthaṃ vahninā yaca pacyate
vālukāyantrametaddhi yantraṃ tatra budhaiḥ smṛtam ||” bhā.
vālkalau | strī | madirāyām | gaur̤īmardya
vāvayaḥ | puṃ | tulasībhede | bāvuī | śa.ra.
vāvaśī | strī | vanū kharakhe | bābalā gām̐cha | meṣa
stanasañjīvanīsurāyām
vāvalaḥ | puṃ | vabvūlavṛkṣe | bābalā gām̐cha
vāśā (śikā) | strī | vāsakavṛkṣe | bāṃkasa
gām̐cha | śa.ra.
vāśiraḥ | puṃ | apāmārgavṛce
vāśurā | strī | rātrau | uṣā.
vāṣpaḥ | puṃ | aśruṇi | netrajala | ama.
uṣmaṇi | me.
vāṣpakaḥ | puṃ | māriṣe | naṭiyā śāka | bhā.
vāṣpa (ṣpi) kā | strī | hiṅgupatryām | brāṃkūnī
śa.ra. | vā.ci.4a. | kṛṣṇajīrake | sa.dṛ.va.2
cudrarājikāyām | rasa.ra. | sūtikā.ci. | vanū ravṛkṣe | vai.nigha.2bha.vā.vyā.ci.
vāṣpī (kā) | strī | hiṅgupatryām | bāṃkūnī

34.0.7

śa.ra. | guṇāḥ- “vāṣpīkā kaṭutiktoṣṇā krimiplīhāpahā matā |” rāja.35.
vāsaḥ | puṃ | vāśyālake | ra.mā. | vāsakavṛce
śa.ra. | gṛhe | ama. | vastre | a.ṭī. | strī(s)
tejapatre | rā.ni.va.6 | vastre | ama.
vāsakaḥ (kā) | puṃ | (Justicia adhatoda adhatoda vasaca.) खनामप्रसिद्धpuṣpaśākavṛkṣe | choṭa bāsaka, bāsakṣīphūlanera
gām̐cha | sadha hiṃ bahavā | var̤a lasā
kaṃ ar̤asā, ār̤ūḍhīge | teṃ aḍasara | tā. adhadaur̤e | tatparyyāyāḥ, -vaidyamātā siṃhaparṇī
siṃhamukhī siṃhāsraḥ siṃhikā siṃhī vṛṣaḥ vṛṣaḥ
aṭarūṣaḥ aṭavṛṣaḥ vājidantaḥ kamalītṛpāṭalaḥ
śāmalakaḥ vāśakaḥ vāśā vāśikā vāsakā vāsā
vāsikā vāsā vāśikā vājī vaidyasiṃhī mātṛsiṃho vāsasañjñakaḥ bhiṣaṅmātā rasādanī kaṇṭhoravī
sitakaṇau vājidanto nāsā pañcamukhī siṃhapatrī
mṛgendrāṇī | guṇāḥ-tiktaḥ kaṭuḥ śītaḥ kāsaharaḥ
pittajit kāmalājvaraśvāsacayarīgaghnaśca | rā.ni.
va.4 | “āṭarūṣaḥ śītavīryyo laghuhṛdyaḥ kaṭuḥ
ttaḥ | tiktaḥ svarthyaḥ kāsaghnā kāmalāraktapittahā | vivarṇatā-jvara-śvāsa-kapha-meha-cayāpahaḥ
kuṣṭhā ruci tṛṣā bhrānti-nāśakaḥ parikīrttitaḥ ||”
vaidyakam | “vāsakasya ca puṣpāṇi raktapīttasya
cava hi | kaṭupākāni pittāni kāsacathaharāṇi
ca ||” rāja.ni.
vāsataḥ | puṃ | gardabhe | bhara.
vāsateyī | strī | rātryām | vikā.
vāsanam | klī | dhūpane | vastre | me.
vāsanāhvayaḥ | puṃ | nāgavallīlatāyām | vai.nigha.
vāsanau | strī | vasādanīlatāyām | rā.ni.va.3
vāsantaḥ | puṃ | kṛṣṇamudge | pa.su.| rā.ni.va.
16| mudge | mūṃrga | vikā. | kokile | rā.ni.va.
18| tilakṣape | rā.ni.va.10 | pibhītakarkṣye

34.0.8

34.0.9

vāsiṣṭalehaḥ | puṃ | kāsādikāre auṣadham
ata daśamūlādicarakānāṃ pra. 1 pa. | harītakī
1100śataṃ yavaḥ 16 pra. vāri 128 pa. gau. 16
ma. purātanagur̤aḥ 12

Linked texts (3)

Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
Amṛtasāgara — Pratāpasiṁha 1778, Sanskrit
Sahasrayoga — Sanskrit