Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 36
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 36
- Language
- Sanskrit
Contents
36.1.1
śvetaghoṣā, strī, śvetakoṣātakyām| bhām̐dā
ghāṃbā| vai. nigha.| [vai. nigha.
śvetacaṇakaḥ, puṃ, śuklacaṇakai| śām̐dā cholā
śvetacandanam, klī, puṃ, (Santalum
album.) khanāmakhyātacandanavṛkṣe| śām̐uñcandana
gācha| pa. sū.| See candanam
śvetacaraṇaḥ, puṃ, prapracara-jalaja pakṣibiśeṣe
su. sū. 46 a.
śvetacāmaraḥ (puṣpaḥ), puṃ, kāśavṛkṣe| keravya
ghāsa| vai. nigha.
śvetaciñciḥ (ñcikā), strī| strī| śuklavāsukaśāke| śvetaciñcīti bhāgīrathītīre prasiddhā
śām̐dā dheṭā| saṃ vādhavā| kaṃ viḷiyaciñcikī
vam. kachucākavata | satparyāyāḥ, - vāsukī supadmā
upacitrī vitāvallī jvaraghnī cudravāsukī| guṇāḥ,
- madhurā cārā | śiśirā vidīvaghnī pathyā jvaraghnī
ca| rā. ni. va. 7
śvetacchadaḥ, puṃ, gandhapatra | bāṃbū ī ḍramagī
śa.ca.| haṃse| ekā.
śvetajayantī| strī| śuklajayantīvṛkṣe| (śveta
śvetajaraṇaḥ| puṃ| śuklajīrake| bhāṣā jīrā
śvetajalajam| klī| kumude| (hālola
śvetajīrakaḥ| puṃ| gaurajīrake| bhāṣā jīrā
śvetaṭaṅkaṇa(ṇa)m| klī| phaṭakārikāyām
śvetataṇḍulamakam| klī, puṃ| kṣārasarṣataṇḍulaśvetatulasī| strī| śuklabhūtulasīvṛkṣe | pa.su.
śvetatidvat| strī| śuklamūlatrivṛti| bhāṣā
śvetadagdhā (gdhī) | strī| śvetadūrvvāyām
śvetadantī| strī| nāgadantyāṃ| vai. nigha.
śvetadarbhaḥ| puṃ| pāśadarbhe| vai. nigha.
śvetadūrvvā| strī| śukkadūrvvāyām | pa.su.| vamkaṣāyā syāt svādī laghvī ca jīvanī | tiktā
himā visarpāsnaduhṛtpittakaphadāhahṛt ||” bhā.
śvetadrumaḥ| puṃ| varūṇavṛkṣe| vaṅga0 gāṃcha| vai.
śvetadhātuḥ| puṃ| dugdhapāṣāṇe| dūbhabaṅgi
śvetadhāmā(n) puṃ| karpūre| samudraphene | me.
36.1.2
śvetadhūnakam| klī| dhūne| rasa.ra. jvarāti.
śvetanār̤ī| strī| khaṭikāyām | bhūmakhar̤i
śvetanāmā| strī| śvetāparājitāyām | vai.
śvetaniṣpāvā| strī| śvetapuṣpaniṣpāve| (śveta
śvetapaṭalam| klī| yaśadaghātau | dastaśvetapadmam| strī| śvetakamale| rā.ni.va.10
strī (yā)| śvetaśiṃśapāyām| bhāṣā viśu mīśū
śvetapadmam| klī| śuklakamale| tatparyyāyāḥ,
śvetaparṇaḥ| puṃ| śvettārke| pa.su.| strī(ṇī)
śvetaparṇāsaḥ| puṃ| śvetatulasyām | tatśvetapāṭalā| strī| śuklapuṣpapāṭalāhakṣe| jaṭā.
śvetapārāvataḥ| puṃ| śuklakapote| bhāṣā
śvetapāṣāṇaḥ| puṃ| mugdhaprastare| bhāṣā pāthara
śvetapiṅgaḥ(kṣaḥ)| puṃ| siṃhe| trikā.
śvetapiṇḍitakaḥ| puṃ| mahāpieḍītavau,
śvetapuṅkhā| strī| śuklaśarapuṅkhāyām| rā.ni.
śvetapunarnavā| strī| śuklapuranavāyām̐| (śveṭhaśvetapuṣpaḥ| puṃ| śvetasindhuvārahakṣe | bhāṃta
śvetapuṣpakāḥ| puṃ| karavīravṛkṣe| rā.ni.va.10
śvetapuṣpā| strī| kīṣātakaulatāyām| bhāṣā
śvetapuṣpikā (ppī)| strī| puvadācīlatāśvetapūrikā| strī| khādyadravyabhede| yathāśvetaprasūnakā| puṃ| śākavṛkṣe| (śaṃkhana
śvetaphalā| strī| śuklapuṣpa-hahalyām| śāṃta
śvetabilvikā| strī| śuklayāśākau| vai. nigha.
śvetabhaṇḍo| strī| śvetāparājitāyām| bhāṣā
śvetabhṛṅgarājaḥ| puṃ| (Heliotropium
śvetamañjarī| strī| cuñcuvṛkṣe| vai. nigha.
śvetamaṇḍalaḥ| puṃ| maṇḍalīsarpaviśeṣe| su.
śvetamandāraḥ (kaḥ)| puṃ| śvetārkavṛkṣe| (śveta
śvetamaricam| klī| Seeds of Hypeśvetamahodikā| strī| śvetabṛhatyām| bhāṣā
śvetamūlaḥ (lā)| puṃ, strī| śvetapunarnavāyām
śvetamṛgaḥ| puṃ| mṛgayavanaviśeṣe| ca.
36.1.3
śvetayūthikā| strī| śuklayūthikāyām | bhāṣā
śvetarañjanam| klī| śīśake | śabdakalpaḥ
śvetaratnam| klī| sphaṭike| pa.su.
śvetarājiḥ(jī)| strī| ciciṇḍe| ciciṅgā
śvetarājikā| strī| śvetapītasarṣape, rājiśvetarāsnā| strī| śvetapuṣpa rāsnāviśeṣe
śvetarī(lo)dhraḥ| puṃ| paṭṭikārodhe | śuka
śvetarohitaḥ| puṃ| śuklapuṣparohitakavṛkṣe
vallabhaḥ| guṇāḥ-kaṭuḥ snigdhaḥ kaṣāyaḥ śītalaḥ
kamidoṣannaḥ braṇaghnaḥ plīharakta nīvaroganāśakaśca
rā.ni.va.8
śvetalakṣaṇā| strī| śvetakaṇṭakāryām| bhāṣā
kaṇṭikārī| vai.nigha.
śvetavacā| strī| śuklabacāyām| bhāṣā vaca
pa.su.| saṃ pāṃr̤are vekhaṇḍa| kaṃ viliyamabje
tatparyāyāḥ- medhyā ṣaḍgranthā dīrghapatrikā tīkṣṇagandhā haimavatī maṅkalyā| guṇāḥ-uktā matimedhāyuḥkaphaghnī bhūta-vāta-kṛmighnī dīpanī ca
apica-"pārasīkavacā śuktā proktā haimavatīti
sā| haimavatyuditā sadyo mūlaṃ hanti viśeṣataḥ||"
itividhāyām| āuḍeṭha| rā.ni.va.6
śvetavarṇakam| klī| śvetacandane| vai.nigha.
śvetavarṇā| strī| varāṭakabhede| bhāṣāṃvaṇa
kar̤iviśeṣa| rā.ni.va.13| śvetapuṣpapāṭala
vṛkṣe| (śveta pāṃrula gāṃha| vai.nigha
śvetavarvvarakam| klī| barvaracandane| rā.ni.
va.12
śvetavarvarikā| strī| gubhratulasyām| (śveta
tulasī| rā.ni.va.10| rāvaṇakṛtasasamagranaphe
śve tavalkaśaḥ| puṃ| udumbaravṛkṣe| yajñaḍūmūra
gāṃcha| jaṭā.
śvetavallī| strī| śuklavāstuke| vai.nigha.
śvetavārijam| klī| śvetapadme| bhāṣā pannaphūla| rā.ni.va.10
śve tavārttākinī(kī)|strī| śvetavṛhatyāṃ
rā.ni.va.4
śve tavāhaḥ (naḥ)| puṃ| arjunavṛkṣe| arjuna
gāṃcha| "śvetavāhaḥ prakīrttyaḥ|" bā.sū.15a. asanādiḥ
36.1.4
śve taviṭkatā| strī| kaphādhikyajanyaśukla
purīṣatāyām| vai.nigha.
śvetavojaḥ| puṃ| śvetakuṭaje| (śveta kūracikagāṃcha| rā.ni.va.16
śvetavṛṅgā| strī| svanāmakhyātalatāviśeṣe
"śvetavṛṅgā kapītastu vanatiktā viśoṣiṇī| śaṅkhinī
kākacitrā ca giriśrā dhūsaracchadā||" bhāṣāṃ
ṭavāṃnā| pa.su.
śvetavṛntākaḥ| puṃ| śuklavārttākau| vai.nigha.
śvetavṛddhatī| strī| śuklapuṣpakṣudravṛhatyāṃ| bhāṣāṃ
bṛhatī| kaṃ viliyamagulla| vam. pāṃr̤arī ḍoralī
tatparyāyāḥ-śveta mahoṭikā śvetasiṃhī śvetaphalā śvetavārttākinī śvetā| guṇāḥ-vātaśleṣmaghnī rucyā añjanayogena nānāvicarujāpahā
rā.ni.va.4
śvetavṛkṣaḥ| puṃ| varuścavṛkṣe! varuṇa gāṃcha| pa.su.
śvetavetasaḥ| puṃ| jalavetase| vai.nigha.
śvetaśarapuṅkhā| strī| śuklapuṣpaśarapuṅkhāyām
śarabhūkhā| dhiṃge taśaraphīkā| tatparyāyāḥśvetapuṅkhā śubhapuṅkhā sitaśrāvikā sitapuṅkhā| guṇāḥ
-kaṭūṣṇā bātarīgakṛmiśrī ca| rā.ni.va.4
śvetaśā(sā)rivā| strī| śārivābhede
anantamūla| sā ca dugdhagarbhā bhavatiḥ| bhā.pra.
1bha.| guṇeḥ kṛṣṇaśārivāsadṛśī| guṇāḥ- śvetā
tu śārivā śītā madhurā śuklā guruḥ| snigdhā
tiktā sugandhiśca śukrabandha jvarāpahā| dehadorgandhyapipāsyā śvāsa-kāsārucīharā| āmatridoṣaviṣahat raktarūk pradarāruhā| kaphātisāra-tṛṭdāharaktapittaharā parā||" vai. nigha.| See anantā
śvetaśālmaliḥ| puṃ| (Eriodendron
śuklapuṣpakivukavṛkṣe| (śveta śimūla gāṃcha| hiṃ
seniyala chatiyāna| tā. ilavam| Watts.
śvetaśiṃśapā| strī| śvetapuṣpaśiṃśapāvṛkṣe
bhāṣāṃ śiśva gāṃcha| saṃ vam. pāṃr̤arā śiṃśapā,
36.1.5
śisava| kaṃ viliyama ivīḍu| tatparyāyāḥśvetapatrā śvetapiñjirā kṣitaśiṃśapā| guṇāḥtiktā śītalā pittadāhaharī ca| rā.ni.va.8
śvetaśigruḥ| puṃ| śvetapadmapuṣpaśigruvṛkṣe| (śveta
sajinā gāṃcha| saṃ vam. pāṃr̤arā śegavā| kaṃ
viliyamanugi| tatparyāyāḥ-sutīkṣṇaḥ sūkṣmapatnaḥ
sitātapatraḥ sumūlaḥ śvetamaricaḥ rocanaḥ madhuśigrukaḥ| guṇāḥ-kaṭuḥ tīkṣṇaḥ śophanilaghnaḥ
aṅgavyathādaraḥ rucyaḥ dīpanaḥ sukhanādyahṛdyaḥ
rā.ni.va.7
śvetaśimbā(mbiḥ, svī)kāḥ| strī, puṃ
rājaniṣpāve| śveta śim| ra.nā| bhā.
dhā.va.| See niṣpāvaḥ
śvetaśilā| strī| śvetapāṣāṇabhede| (śveta
pāṃtharaphūla| guṇāḥ-himā svāduḥ mehakṛcchraghnī
mūtrarodhāśmarīśūlakṣayapittaghnī ca| rā.ni.va.8
śvetaśṛṅgaḥ| puṃ| yave| jaṭā.
śvetaśūkaḥ| puṃ yave| rā.ni.va.21
śvetaśūraṇaḥ| puṃ| vanaśūrakhanāma-kandaśāke
būno vala| saṃ vam. pāṃr̤arā śūraṇa| kaṃ viliya
śūraṇa| guṇāḥ-rucyaḥ kaṭūṣṇaḥ kṛmighnaḥ gulma
śūlaghnaḥ arocakannaśca| rā.ni.va.7
śvetaśaiphālikā| strī| śuklaśephālikāvṛkṣe| saṃśayaḥ
śvetaśreṣṭhaḥ| puṃ| candanavṛkṣe| vai.nigha.
śvetasarjaḥ| puṃ| śvetadhūnake| (śveta dhūnā
guṇāḥ-āmātisāranāśanaḥ pralepāt vraṇaghnaḥ pādadārinivāraṇaśca| saṃśayaḥ
śvetasarṣapaḥ| puṃ| śuklasarṣape| (śveta sariṣāṃ,
rāī| pa.su.
śvetasāraḥ| puṃ| śveta khadire| rā.ni.va.8
śvetasiṃhī| strī| śvetabṛhatyām| rā.ni.va.4
śvetasurasā| strī| śvetanirguṇḍayām| bam.
śvetapuṣpatulasīvṛkṣe| (śveta tulasī gāṃcha| su.sū
surasādiḥ| "surasā śvetasurasā|" śvetaśaiphālikāyām| su.sū śirovirecane
śvetasurā| strī| surābhede| (dhavalā bhada
rāj.
36.1.6
śveta(tā)skandā| strī| śvetāparājitāyām
rā.ni.va.5
śvetahantuḥ| puṃ| rājimatsarpaviśeṣe| "taddiṣeṇa
lagādīnāṃ śuklaṃ śītajvaro romaharṣaḥ stabdhatvaṃ
gātrāṇāmadaṃṣadaṃśaḥ sāndrakaphaprasekaḥ kardaurabhīcchāmūrcchāḥ charduḥ kāsaṃ śvāsadhuṃghūrakaṃ ucchāsanirodhaḥ
tamaḥpraveśaḥ sāstrāśca kaphavedanā bhavanti | su.
kalpa.4a.
śvetaharaḥ| puṃ| mahāśālavṛkṣe| vai.nigha.
śvetā| strī| śarīre tannāmakatṛtīyatvaci| sā
vrīhicaturdaśabhāgapramāṇā carmadalājagallī maśakādhiṣṭhānā| su.śā.4a.| śarkarāyām| cini
rā.ni.va.14| sphaṭikārikāyām| phuṭakivi
bhā.| dūrvvāṃ| āṃlū| matyakhyām| thīku dhuḍu
rā.ni.va.23 | śvetavacāyām| (śveta vaca| su.sū.
38a.| śve tacācane iti vaṅgāḥ, vai.nigha. unmāthi.| śvetadūrvvāyām| rā.ni.va.8| latāgiriśai
ativiṣāyām| āṃuīṭha| pa.su.| kāṣṭhapāṭalāyām| kaṭindirola| ra.nā.| varāṭikāyām
kar̤i| lai.| gāndhārodhṛce| gāṃdhāra gāṃcha| rā.
ni.va.6| aparājitāyām| bhā.pra.4bha.su.rī.
ci.| śvetavṛddhatyām| śvetakaṇṭakāryā| pāṣāṇabhede| rā.ni.va.455| śvetāparājitāyāṃ| (śveta
aparājita| rā.ni.va.5 | ca.da. unmā.ci.
lūtābhede| mārkaṭūśāciṭapeca| śarkarājāsaturāyāṃ
sā śvesapunarnavādi śālipiṣṭakamabhayā| bhā.
guṇāḥ-"kāsājīrṇarucī śvāsapratiśyāyavināśinī
śvetā mūṣakaphasattvaraktamāṃsakaśe surā|" su.sū.46
a.| vaṃśarocanāyāṃ| rā.ni.va.6| śuklabihasāyāṃ
(śveta ṭauṇer̤ī| śuklapuñjāyām| bhāṣā. kūṃca
śvetasārivāyāṃ| anantamūla| vai.nigha.
śvetāñjanam| klī| punnāñjane| bhāṣāṃ aṃjana,
bhāṃvāṃ sūrmā| idaṃ śauvīrayuktam| vai.nigha.
śve tār̤hakī| strī| śvetapuṣpāḍhakyām| bhaṃdā
36.1.7
rahara| guṇāḥ-doṣadā| rā.ni.va.16
śvetātibṛt| strī| śuklatulaviti| (śveta
teur̤ī| tatparyāyāḥ-tribhaṇḍī civatā
vipuṭā sarvvānubhūtī saralā niśothā recanī| guṇāḥ
-madhurā uṣṇā rucā racano vātapittaśothodaranāśinī ca| bhā.
śve tādrikarṇika| strī| uktagirikarṇikāyāṃ
bā.u.5a.
śvetāparājitā| strī| śuklapuṣpāparājitāyām| bhāṣāṃ aparājitā| saṃvam pāṃr̤arī
supalī| kaṃ viliyama virikaṇṭhike| tatparyāyāḥ
-śvetā śvetabharddhā dadhipuṣpikā sitapuṣpī śvetaskandā śvetabhadrarā| guṇāḥ-himā tiktā pittopa
dravaharī cakṣuṣyā viṣaghnī ca| rā.ni.va.5
śvetābhadrā| strī| śvetagokaṇyoṃ| bhāṣāṃ aparājitā| vai.nigha.
śvetābhram| klī| śvetavarṇāmre | bhāṣā añja
rā.ni.va.12| See abhram
śvetāmba(ba)raḥ | puṃ
suniṣaṇṇake | rā.
ni.va.4
śvetāmbliḥ (kā) | strī
pīṃṭhām̐r̤oti prasiddha
bṛkṣaviśeṣa, bhāṇḍākyāṃ | maṃ pīṭhām̐ r̤o | kaṃ biliya
jhāla | tatparyyāyāḥ,–amblikā piṣṭhoḍī picchilā
guṇāḥ–hṛdyā madhurā pittaghnī balapradā ca | rā.
ni.va.4
śvetāyugmam | klī
aparājitādvaye | ekākirvāvihasaṅgā, anyā mahāśvetā pākindīsaṃjñā
ca | “śvetāyugmaṃ sāpasyānyaṃ vacaḥ|” vā.sū.15
a.caraṇaḥ
śvetārirasaḥ
takuṣṭhaghno rasaḥ| pāṭhaḥ–
“śuddhasūtaṃ samaṃ gandhaṃ triphalā bhṛṅgavākucau | bhallātako tilaḥ kaṇṭhī nimbabījaṃ samaṃ samam | mardayedbhṛṅgajadrāvaiḥ śoṣyaṃ peṣyaṃ punaḥ punaḥ | itthaṃ kuryyātsaptavāraṃ rasaḥ śvetāriko bhavet ||” jana. ghṛta
madhunā | rasa.ci.
śvetārkaḥ | puṃ
śvetapuṣpārkavṛkṣe | (śveta ākanda
tatparyyāyāḥ,–tapanaḥ pratāpaḥ śvetātarkaḥ śarbarāpaṇyaḥ sūryyaḥ kāholaḥ gaṇarūpakaḥ basukaḥ mandāraḥ
36.1.8
sadāpuṣpaḥ uttamaśilkā vedhāḥ śambhuḥ | See śūlārkaḥ
śvetāluḥ | puṃ
śuklavarṇālāke, madhiakande
guṇāḥ–kaṭuḥ uṣṇaḥ kaphavātaghnaḥ mukhaśrāvaharaḥ
rucyaśca | rā.ni.va.7
śvetāvalokanaḥ | puṃ
śṛṅganevatorūpa-kaphajanyarogaviśeṣe | nighaṃ.
śvetāśvaḥ | puṃ
ketarvyaṃ | (ghor̤autunai | pa.su.
śvetāhvā | strī
śuklagokaṇṭyāṃ | vai.nighaṃ.
śvetapāṭakāyāṃ | (śveta pārula | rā.ni.va.10
śvetākṣaḥ | puṃ
cīnalatābhede | su.ci.28a.
śvetākṣudrā | strī
śvetakaṇṭakāyāṃm | vai.nighaṃ
śvetekṣuḥ | puṃ
śvetavarṇekṣau | bhāṃvā ātha | vam.
pām̐r̤arā ūṃsa ' kaṃ biliya kaba | tatparyyāyāḥ,–
sitekṣuḥ kāṇḍekṣuḥ vaṃśapatrakaḥ suveṣaḥ pāṇḍurekṣuḥ
guṇāḥ–kaṭhinaḥ rucyaḥ guruḥ kaphamūtrakṛta dīpanaḥ
picchāṅgaḥ vipāke ca tīkṣṇaḥ| rā.ni.va.14
vāta-pittapraśamanaḥ hṛdyaḥ kṣatavirdāhī kaphakṛt
pani.10a.
śveteraṇḍaḥ | puṃ
śuklairaṇḍavṛkṣe | bhāṃvā eraṃḍi
dhiṃ sapheda eraṃḍa | maṃ pāṃḍhare eraṃḍa| guṇāḥ–
“kaṭūṣṇaḥ śveta eraṇḍastīkṣṇavīryyo guruḥ smṛtaḥ
vārtodāmayakaphahṛjjaṭhara kāsīdarāpahaḥ | śotha-śūlakaṭīvastiśiroruṅgāśanaḥ smṛtaḥ | śvāsānahakuṣṭhavraṇaghnaśca plīhāmapittahā | pramehīkṣavātarakta medonlavarddhanapraṇut ||” vai.nighaṃ.
śvetotpalam | klī
śuklakumudapuṣpe | bhāṃvā
(halāphūla
śvetodaraḥ | puṃ
darvīkarasarpaviśeṣe | “tadviṣeṇa
tvagādīnāṃ ślāthyaṃ śaukyaṃ śiraso gauravaṃ sandhibedanā
kaṭī-pṛṣṭha-grīvādaurbalyaṃ nṛbhrūṇaṃ vepathuḥ kharāṅga
sādau duṣṭaretā jar̤atā śuklodvāraḥ kāsaśvāsau
hikkā vātāro'nna gamanaṃ mūrcchā'nna tṛṣṇā lālāsrāvaḥ
phenāvamana klīvo'varodhaścāsāva mātavedanā bhavanti |”
36.1.9
su.kalpa.4a. |”
śvetonmattaḥ | puṃ
śuklapuṣpa dhastūravṛkṣe
śvaitram | klī
śvitraroge | dhavala | ka.ṭī.
ṣaḥ | puṃ | śreṣṭhe | ekā.
ṣaṭiḥ (ṭo) | strī | śaṭhyām | śaṭhī | vā.ci.6a.
ṣaṭkam (kaṭu) | klī
trikaṭu-cavya-citraka
pippalīmūlaiṣu | vai.nigha.2bha.vā vyā.granthīkṣvā.vi.
ṣaṭkanighaṇṭuḥ | puṃ
vaidyakanighaṇṭubhede
ṣaṭkoṇam | klī
hīrake | vai.nighaṃ.
ṣaṭcaraṇaḥ (padaḥ) | puṃ
bhramare | ilā.
yūkāyāṃ | rā.ni.va.18
ṣaṭcaraṇayogaḥ | puṃ
ṣaḍcaraṇayoge | chi.yau.
vā.vyā.ci.
ṣaṭpadaghātī (han) | puṃ
svarṇacampake | vai.
nighaṃ.
ṣaṭpadadalaḥ (priyaḥ) | puṃ
surapunnāgavṛkṣe
guṃbhāu gāṃha | vai.nighaṃ. | nāgakesarapuṣpavṛkṣe | śa.
mā. | strī (yā) | vanamallikāyāṃ | vai.nighaṃ.
ṣaṭpadamodinī | strī
barbūlavṛkṣe | rāṃdanā
gāṃha | vai.nighaṃ.
ṣaṭpa(pā)dā (dī) | strī
kīṭabhede | gaṃjā
phar̤iṃga | īṃca | “āpāṇḍu varṣā kapilā haritā
ca prajāyate | mahodarā ṣaṭpādī sūkṣmavaktrottamāṅgikā | ṣaṭpadī nāma………||” na.da.
ṣaṭpadātithiḥ | puṃ
āmravṛkṣe | bikā.
svarṇacampake | vai.nighaṃ.
ṣaṭpadādhāraḥ | puṃ
kadambavṛkṣe | kamama gāṃha
vai.nighaṃ.
ṣaṭpadānandavarddhanaḥ | puṃ
devabaddūravṛkṣe | vai.
nighaṃ. | kiṅkirātavṛkṣe | araṇāka gāṃha | rā.
ni.va.10
ṣaṭpadānandā | strī
vārṣikīmallikāyām
(belamallikā | bhā.
ṣaṭpahālayaḥ | puṃ
surapunnāgavṛkṣe | vai.nighaṃ.
ṣaṭpadodbhavaḥ | puṃ
gaṅgāpatanaṛṣabhaprajavyāghraroge | lakṣaṇaṃ yathā–“yāsabhyagataṃ vāhā ye
bhajanti sudāruṇam | teṣāṃ grīṣame mūrcchā ca dhamaḥ
śvāsaśca jāyate ||” ja.da.
ṣaṭbhadrikā | strī
bākharīgandhaṃ auṣadham
36.1.10
pārasīya yamānikā-dhana-javā-yaṅgo-vir̤aṅgā-ruṇānāṃ
cūrṇe | vā.
ṣaḍgavaṣam | klī
sadyaśvapopepe pañcalakṣaṇe
“kācasena vaśākṣudravir̤aṅgovacoḥ samaiḥ | syāt pañcalavarṇa tadyu kṣakṣīpeta ṣaḍāṅgayam ||” rā.ni.va.22
ṣaṭlohasambhavam | klī
śilājatuni | vai.
nighaṃ.
ṣaṅgaḥ | puṃ
maṇḍalivarṣaviśeṣe | su.kalpa.4
ṣaṅgaḥ | puṃ
gokharakhape | gaudhūrī | vai.nighaṃ
klī | iṃdrasya ṣar̤avayave | tad yathā–“aṅga vāk
śiro madhyaṃ ṣaḍgamidamucyate |” ṣaḍvidha-gavyadravye | yathā–“gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ sarpirdadhi ca
rocanā | ṣaḍaṅgametanmāṅgalyaṃ pavitraṃ sarvva gavāṃ ||”
ṣaḍṅgaghṛtam | klī
atisāre ghṛtam | pāṭhaḥ
–“vatsakasya ca bījāni dār̤imasya tvacaḥ ślakṣṇāḥ
pipvalī śṛṅgaverañca lākṣā kaṭukarohiṇī | ṣar̤bhirebhirdhṛtaṃ siddhaṃ peyaṃ macchāvatāritam ||” ca.da.
idaṃ caturguṇajale; pācyam
ṣaḍṅgayūṣaḥ | puṃ
ṣaḍaṅgapānīye | tadya susaptārtha.
kṣībhīracandanīdīcanogaraiḥ samabhāgaiḥ pra. 2 to.
vāri 4 pra śai. 2 pra. | mūtā, kemprāṃvar̤ī,
beṃṇāra mūla, raktacandana, bāṃṇā, ghum̐ṭa vā idrautakī | bheṣa.
ṣaḍgūpama | klī
samaritapañcakolī | pañca
koli samaricaṃ ṣaḍ ṣapamudāhṛtam |” ca.da. | guṇāḥ
–pañcakolasamaṃ rucyuṣṇaṃ viṣaghnañca | bhā.pū.1bha.
ṣaḍguṇavalijārita-makaradhvajaḥ | puṃ
ṣaḍguṇagandhakajārita rasena, sādhite makaradhvaje
ṣaḍguṇa-valijārakha vidhiyathā,–sūtapramāṇaṃ śikatāvyantre dattvā balim ṣaṭghaṭitai'mlabhāṇḍaṃ
tenāvaśeṣe'tha rasaṃ nidadhyāt mapārthakañca pravilokā
36.1.11
bhūyaḥ | bāṣaṇḍaguthaṃ gandhakamalpamallaṃ kṣipedaśaujīvanjivaṃtī syāt | raseṣu sarveṣu niyojito'yamasaṃśayaṃ phalri gadaṃ jayena ||”
ṣaḍgranthaḥ | puṃ
karañjavṛkṣe | koṭākarañja | cama.
strī (yā) | mahākarañjavṛkṣe | karaprathañja | rā.
ni.va.9 | śuklavacāyām | śatavāe | śaṭhī | rā.ni.
va.6 | bacāyāma | vaca bhā. | “brāhmī-kuṣṭhāśvaṣaḍgranthāḥ |” bhā.ma.1bha. | vai.nigha.2bha.ṣaḍgroci,
candanādyaghṛte | pippalīmūle | vai.nigha.2bha.kha.ci.
daśamūlakaṣāye
ṣaḍgranthiḥ | , strī
pippalīmūle | ci.kra.ka.
vai.nigha.2bha.jīrṇajva.ci. | (tthī) vacāyāṃ | śa.ra.
ṣaḍgranthikā| strī| dhāmaharitāyām| śaṭhī
ṣaḍdharaṇaḥ| puṃ| vātavyādhau yogaviśeṣe
ṣaḍbhujā (rekhā)| strī| kharbhūja iti khyāte
phalaśāke| tharbhūjā tatparyāyā;—madhuphalā
ṣaḍrekhā bandhulā vṛttakarkeṭī sitphalā tiktā
madhupākā vṛttaśvāruḥ bandhukhā| phalaguṇāḥ—tiktaṃ
bālyaṃ tadagraṃ madhuraṃ kiñcidamlaṃ pāke niṣpakaṃ cet
tadamṛtasamaṃ sardarūpaṃ puṣṭikāri| hvakṣaṃ dāhaśamaviśamanaṃ mūtravṛddhiṃ vidhatte pittonmādāpaharakaphadaṃ
ṣaḍbhujaṃ vīryyakāri|| rā.ni.va.7
ṣaḍūsaḥ| puṃ| madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyeṣu
ṣaḍsanighaṇṭuḥ| puṃ| vaidyakagranthaviśeṣe
ṣaḍrestrā| strī| ṣaḍbhujāyām| tharbhūjā
ṣaḍbindutailam| klī| śiraḥpīr̤āyāṃ tailam
ṣaṇḍaḥ (kāḥ)| puṃ| yonirogaviśeṣe| lakṣaṇam
ṣaṇḍālaḥ (lā, lo)| puṃ, strī| tailamānabhede| chaṭoqa| strī| sārasryāṃ| kākukhyāṃ| trikā.
ṣaṇḍhaḥ| puṃ| napuṃsake| he.ca.| vṛṣabhe
ṣaṇmukhaḥ| sro| kharbhūja iti khyāte phalaśāke
tharbhūjā| vai.nigha.
36.1.12
ṣaṣṭiḥ (kāḥ)| puṃ, strī| ṣaṣṭidinapakvaśālidhānyaviśeṣe| sāṭhe dhāna| tatparyāyāḥ,—
ṣaṣṭikātram| klī| ṣaṣṭikabhakte| guṇāḥ—
ṣaṣṭijñaḥ| puṃ| ṣaṣṭikaśālau| rā.ni.va.16
ṣaṣṭivāsarajaḥ| puṃ| ṣaṣṭikaśālidhānye| rā.
ni.va.16| [rā.ni.va.16
ṣaṣṭiśālīḥ| puṃ| ṣaṣṭiśālī| sāṭhe dhāna
ṣaṣṭihāyanaḥ| puṃ| ṣaṣṭiśālī| isimi
ṣaṣṭhālukavālakam| klī| hastaracanāntarasmṛktau
ṣār̤avaḥ| puṃ| rase| rāge| trikā.| madhurāmlasaṃyogaviśeṣe| ca.da.chardi.ci.| See khār̤avaḥ
ṣāṇḍyam| klī| ṣaṣṭhatāyām| liṅgānutthāne
ṣor̤aśāṅgiḥ| puṃ| karkaṭe| kauṃkar̤ā
ṣor̤aśāvarttaḥ| puṃ| śaṅke
ṣor̤aśikā (śī)| strī| palaparimāṇe| palo
cho(che)vanam| klī| sukhinīṅgiraṇī| [kṣava
saḥ| puṃ| sarpe| pakṣiṇi
saṃṛm| klī| pītakāṣṭhe, jhāḍukādisaptapītakāṣṭhe| śa.ca.| vi| samucitajānī| a.ṭo.bha.
strī (jñā)| cetane| nāsti| a.ṭo.bha
saṃyaḥ| puṃ| asthikkar̤ākhye| asthitañcara| śa.ca.
saṃyamaḥ| puṃ| bhaye| bhā.sa.4a.ne.rau.vi.
saṃyamanam| klī| nirodhe| saṃ.
saṃya(yā)vaḥ| puṃ| ghṛta cīrādipakkagodhūme
saṃyuktā| strī| āvaraṇakīlattāyām| rā.ni.va.3
saṃyogaḥ| puṃ| dvayorbahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhato
saṃyogaviruddhaḥ| tri| saṃyogena viparītaphalakārake, pathomāṃsādau| tacca nānārogahetuḥ yathā
saṃyojanam| klī| maithune| saṃyoge
saṃrakhyaḥ| tri| viśālamūle| su.ci.1a.
saṃrambhaḥ| puṃ| śoke| bhā.sa.4a.ne.rau.ci.
saṃrambhī (n)| vi| āyate| su.ni.4a.
saṃlapanam| klī| pralāpe| su.sū.25a.
saṃlayaḥ| puṃ| nidrāyām| he.ca.
saṃbaraḥ| puṃ| sañcaye| matsyabhede| hariṇabhede
śambara mṛge| klī| jale| śabdakalpaḥ
saṃvaraṇaḥ| puṃ| vapuṣalatāyām| śaśā gāṃcha
36.1.13
saṃvarṇam| klī| triphalake| triphali, śroṃṭho
saṃvarttaḥ (kaḥ)| puṃ| vibhītakavṛkṣe| rā.ni.
saṃvarttiḥ (kā)| strī| padmasya kesarasamīpasthadale| padmrara kaci pāṃkhur̤ī| “saṃvarttikā navadalam|” ama.| bhā.
saṃvarddhakaḥ (naḥ)| tri| vṛddhikārake| dīpane
saṃvarddhanam| klī| śarīramardane| vā.ci.7a.
saṃvāṭikā| strī| śaṅgāṭake| pāniphala
saṃvāhaḥ (kaḥ)| puṃ| śarīramārjake| jaṭā.
saṃvāhanam| klī| aṅgamārjane, aṅgamardane
gām̐ ṭeṃpāṃ| saṃ.| vā.ci.6a.| guṇāḥ—“saṃvāhanaṃ māṃkharaktatvakprasādakaraṃ sukham| prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham||” su.ci.24a.
bhārādivahane| saṃ.
saṃvāhikā| strī| pipīlikāviśeṣe| su.
kalpa.8aṃ.
saṃvirtikāphalam| klī| secaphale| [sauphala
saṃvittiḥ| strī| cetanāyām| śa.ra.
saṃviṣā| strī| ativiṣāyām| śa.ca.
saṃvotaḥ| puṃ| śvetakiṣkindhām| vai.nigha.
saṃvṛtaḥ| puṃ| jalavetase| vai.nigha.
saṃvṛtakoṣṭhaḥ| tri| baddhakoṣṭhe| ca.si.2a.
saṃvedanaḥ| puṃ| krikikāyām| [īṃṭhaṭhoṃ
saṃveśaḥ| puṃ| nidrāyām| śrama.
saṃveśakaḥ| tri| śayanādikārake| ca.sū.15a.
saṃveśanam| klī| aniyataśayanasthāne| ca.sū.
saṃvyūr̤haḥ| vi| dhṛṣṭe| vā.u.31pa.
saṃvyūhanam | vi | cāra-datyādi-dravyapraveṣeṇa
saṃhite | su.sū.11ca.
śaṃmanam | klī | samyak śamayatīti saṃśamanam
ākāśaguṇabhūyiṣṭhadravyaṃ | paścadvadīṣasya samyagniharaṇapūrvvakaṃ śāntikaraṇe, ṣaḍdsānusāreṇe
ca| vyādhi-saṃśamanaḥ prastuta-vyādheḥ śamanama
aprastutavyādheranudīraṇam | taduktaṃ - "na śodhayati
yaddoṣān samānnodīrayatyapi | śamīkaroti ca
36.1.14
kruddhān tat saṃśamanamucyate ||" ḍa. | sadagoṃ yathābhadradārukuṣṭhaharidrābavaṇameṣaśṛṅgī-balātibalāvargagalakacchurāsaptakīkuberākṣāmīrataru-sañcarāśmimantavansādanvera ṇḍā mabheda kā kāka rṇaśa tāvarīpunarnavāvaḍūkavaṃsira-kāñcanaka bhārgīkārpāsīha thikālī pasturavadarayavakolakulatyaprabhṛtīni | su.sū.39ca.
saṃśayaḥ | puṃ | ubhayahetudarśane | yathā - talahṛdayābhighātaḥ prāyadaraḥ, pāṇi-pādacche dūnamaprāṇaharamiti | su.u.65ca. | sandigdheṣvartheṣu aniścaye
yathā - kimalamalasūrukti nāstīti | ca.vi.8ca.
saṃśayapramahetuḥ | puṃ | saṃśayasya danahetau
vi.8ca.
saṃśuddhiḥ | strī | samyakśodhane | śarīramārjane
saṃśodhanam | klī | yat śarīre doṣaṃ samyak
śodhayati | saṃśodhanavargaḥ- madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanasarṣapaviḍaṅga pippalī karañja-prapunnāḍakovidāra-karbudārādiṣṭrāmūkhagavā vidukhavandha jīvakaśve tāśaṇapuṣpī-vimbīvacā-marṣīnvīka-ciyāyetyudbhāgaharāṇi | tatra kovidārapuṣpāṇāṃ phalāni kovidārādīnāca mūlāni grāhyāṇi | su.sū.39ca.
saṃśoṣī (in) | puṃ | sannipāta-jvaraviśeṣe
lakṣaṇaṃ-"maicakavapuratimecakalocanayugalī mahīrusagāṃta | saṃśoviṣa samipiḍakā makhalagalī jvare
naro bhavati ||" bhā.na.1bha.
saṃsthānaḥ | vi | śītena saṅkucite | vyāka.
saṃsargaḥ | puṃ | saṃkṣepe | sannipāte | mā.ni.
saṃsargajaḥ | vi | sannipātike | mā.jja.ni.
saṃsarjanam | klī | saṃyojane | virekatrādi dvārā
śodhane | ra.mā. | a.ci.1ca. | virekādanantaraṃ
peyādikrame | vā.ci.3ca.
saṃsāraḥ | puṃ | viṭakhadire | rā.ni.8.va.
saṃsāramārgaḥ | puṃ | bhage | viśvā.
36.1.15
saṃskāraḥ | puṃ | guṇāttarādhāne | dattaguṇātha
toyāgnisannikarṣaśau casamamaddeśakālādibhiḥ kālaprakarṣabhāvanādibhiyāṣīyante | ca.vi.1ca.
saṃskāravāhaḥ | puṃ | garbhavāyuvikārajātavikāraanyapuruṣabhede | yathā-"śukrāśayadvāravighaṭṭanena
saṃskāravāha hi karoti vāyuḥ |” ca.śā.2ca.
saṃskālaḥ | puṃ | meghe | trikā.
saṃsthā (nam) | strī, klī | vyaktī bhūtapūrvarūpe
"saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liṅgam |” mā.ni.pañcanidāne
ghākto | ca.i.7ca.
saṃsparśaḥ | puṃ | samyaksparśe | mā.ni. | strī (śrī)
janonāmagandhadravye | dhama.
saṃsvedaḥ | puṃ | atigharme
saṃsvedaja-grāsam | klī | śikhinūke | kūm̐īchāṃṭhā vā beḍū chāṃṭhā| "chattaṃ saṃsvedajaṃ grāvaṃ
bhūmicchacaṃ śikhimūktaṃ | kṣiti-gomaya-kāṭhe pu uccādiṣu tadudbhavet ||” guṇāḥ- "sarvva saṃsve dajāḥ proktāḥ
doṣalāḥ picchilāśca te | guravamchadya tīsāra-jvaraśle ṣmāmayapradāḥ || śvetāḥ śucisakhī-kāṣṭha-vaṃśagotraṇasambhavāḥ | nātidoṣakarāste syuḥ śeṣāstiyovigarhitāḥ ||” bhā.
saṃhatapatrikā | strī | śatapuṣpāyāṃ | yuguka
vai.nigha.
saṃhananam | klī | śarīre | rā.ni.va.18
saṃgharṣaḥ | puṃ | kāścāde | pāyo
saharṣā | strī | devaparṣaṇyām | dhanvantarikīyaḥ
ca.vi.8ca.
saṃhitacchavikā | strī | śatapuṣpāyām
mitreyāyām
saṃhitapuṣpikā | strī | miśreyācumpe | maḍetri
gām̐ha | rā.ni.va.4 | śatapuṣpāyām
sakaṭaḥ | puṃ | śāḷoṭavṛkṣe | śāvar̤ā gām̐ha
śabdakalpaḥ
sakaṇṭakaḥ | puṃ | śevāle | śa.ca. | pūtikaraje
ra.mā.
sakaṇḍūkaḥ | puṃ | karṇapālogataroge | su.ru.
16ca.
sakālam | klī | rohiṣatṛṇe | gaṃdha tṛṇa | cakri
bāto | tri | sampūrje | vai. nigha.
36.1.16
sakalapriyaḥ | puṃ | caṣakavṛkṣe | chāṃnā gām̐ha
sakalalakṣaṇam | klo | śālaniryāse | bhūnā,
rāḷana | vai.nigha.
sakuraṇḍaḥ | puṃ | gurjaradeśe tannāmnā prasiddhe
vṛkṣe | sākrūkar̤a vṛkṣa | vam. sākhuraṃ ḍa | guṇāṃ -
kaṣāyaḥ rucikṛt dīpanaḥ śleṣmavātaghnaḥ vastrarañjanaḥ
laghuśya | rā.ni.va.6
sakulaḥ (lo [ln]) | puṃ | odananakhe | bhoṃga
gām̐ha | śa.ra. | dha.ma.
sakulādanī | strī | mahārāṣṭrīlatāyām | gām̐na
tiunī | rā.ni.va.4 | kaṭukyāṃ | kar̤iko | ja.da.
vadhike | strī | kākavandhyāyām | siṃhām | rā.
ni.va.23
saktātu | puṃ | kāse | vai.nigha. biṣṭhāyāṃ | ṣaṭo
saktātujaḥ (jā | puṃ, strī | kāse | dhama.
vadhike | strī | kākavandhyāyām | siṃhām | rā.
ni.va.23
saktuphalā | strī | kadalyām | kanāgām̐ha
rā.ni.va.11
saktugarmaḥ | puṃ | ammatare | dhatchāra | rā.ni.
va.16
saktuhoraḥ (thīḥ) | puṃ | ekavīravṛkṣe | rā.ni.
va.8 | See ekavīraḥ
saktuḥ (ktuḥ) | puṃ | yavataṇḍu la lājādicūrṇe, sātu
iti loke | "yavasaktu khalājādicūrṇe saktuḥ prakīttitaḥ |” pa.su. | tannāmakarviṣe | chātāvivikha
he. ca.
sakta piṇḍī | strī | śukṛtagapiṇḍākārabhakṣyadravye | chāṃtūra nāṃḍū | See praktupiṇḍa
sakta phalā (lo) | strī | śamovṛkṣe | dhama.
śa.ra.
sakthi | klī | ūrudeśe | jevuru | rā.ni.va.18
sakthimarmī | klo | arumama̍ṇi | tasya sthānāni
ekādaśa, yathā- 'cima talahṛdaya-kūca-kūrcaśirīgulphandravastijānvākhyārvīlohitākṣāṇi viṭapaceti
su.śā.6ca.
sakyam | klo | pale | maiṣa. ca. pi.ci. | sahakāritāyām
sagandhā | strī | sugandhaśālau | rā.ni.va.16
sagdhiḥ | strī | sahabhojane | dhama.
36.1.17
saṅkaṭākṣaḥ | puṃ | dhavavṛkṣe | dhāvanā gām̐ha
saṅkaṃṭo | strī | upodikāyām | pūm̐ī śāka
vai. nigha.
saṅkaraḥ | puṃ | sannipāte | vai. nigha.
saṅgāśigrahaḥ | puṃ | cannasya duṣṭagrahabhede | avāyaḥ
sahasā kruddhaḥ khagāvaṃ khādati | na.da.57ca.
saṃlodaḥ | puṃ | ārdatāyām, klinnatārthāy
saṅkocam | klī | kuṅkume | puṃ | ākuñcane
mudraṇe | matsrabhede | bhām̐ṭakāi mācha | me.
saṅkoca (ci) nī | strī | lajjālukāyām
ra.mā.
saṅkocapiśunam | klī | kuṅkume | bhā.
saṃkrāmaka rogaḥ | puṃ | saṃsargajaroge | (hām̐ṭa
rauga | lakṣaṇaṃ - "prasaṅgāddvātrasaṃsparśāgniḥśvāsāt
sahabhojanāt | sahaśayyā'sanāñcāpi vastramālyānulepanāt | kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva
ca | aupasargikarogāśca saṃkrāmanti narānnaram ||”
mā.ni.
saṅkinnaḥ | vi | pūtini | paṭhā | su.ni.1ca.
saṅgudaḥ | puṃ | ārdatāyāṃ | vyāka.
saṅghapuṣpī | strī | ghātakīvṛkṣe | saṃ.
saṅghino | strī | kṣīrapuṣpyām | ca.sū.4ca.
saṅkhyā | strī | gaṇanāyām | yena viśeṣeṇa
saṃśāmibhedavato kriyate | yathā- aṣṭau jvarā iti
mā. pañca.ni.
saṅkhyānidānaṭīkā | strī | saṃkhyānidānasya
ṭīkāyām
saṅgaḥ | puṃ | apravṛttī | nirodhe | nidā.
saṅgaraḥ | puṃ | viṣe | me. | strī | śamīvṛkṣaphalau | me.
saṅgamaḥ | puṃ | maithune | milane
saṅginī | strī | kṣīrapuṣpyām
saṅgrahakaḥ | tri | bhinnamalasaṅgāra ke | ca sū.5ca.
saṅgrahaṇo | strī | saṃgrahagrahaṇyām | nidā.
See grahaṇī
saṅgā hnakaḥ | vi | anilaguṇabhūyiṣṭhadravye | panilasya śoṣaṇāmikatvāt | su.sū.41ca.
saṅgrāho (in) | puṃ | kuṭajabṛkṣe | kūr̤aci gācha
36.1.18
rā.ni.va.6 | tri | dhārake | saṃgrāhake
saṅghacārī (in) | puṃ | matsyamātre | he.ca.
saṅghaṭṭā | strī | latāyām
saṅghapuṣpo | strī | śatapuṣpāyām | śulphā | rā.
ni.va.4 śadhātakīvṛkṣe | dhāīphūlakera gācha | rā.
ni.va.6
saṅgharṣā | strī | alaktake | rā.ni.va.6
saṅghāṭakā | strī | śṛṅgāṭakalatāyām | pāniphalaera latā | me. | prāṇe | viśvaḥ
saṅghātaḥ | puṃ | kaphe | rā.ni.va.21
saṅghātapatrikā | strī | śataśākhāyām | śulfā
rā.ni.va.4
saṅghātabalapravṛttaḥ | puṃ | ādhibhautikāmantukarogaviśeṣeṣu | durbalasya balavadvigrahātta'pi vidhā
śastrakṛtā vyālādikṛtāśca | su.sū.24a.
saṅghisraḥ | puṃ | tannāmakakarṇākṛtikṛmibhede | ayaṃ
pṛthakakṣukulirukhabhanāliritarālyapālikha'ti vidhā
asādhyaśca | su.sū.18a. | [nidhāne
saṅgeparatnāvalī | strī | śyāmalatālakṛtadravyāsacaṭaḥ | puṃ | śvetabhiṣṭaprāma nigha.
saciñcakaḥ | tri | ne | chinnalacchavi
poṃhuṭo r̤hakū | śa.ra.
saciḥ | puṃ | kṛṣṇadhustūre | rā.ni.va.10
sacivāmayaḥ | puṃ | pāṇḍuroge | visarpe
rā.ni.du.20
saceṣṭaḥ | puṃ | śvāsavṛkṣe | śa.mā.| tri | ceṣṭānvite
saccarā | strī | haridrāyām | śa.ca.
saccaraḥ | puṃ | śarīre | he.ca.
saccalam | klī | sauvarcalalavaṇe | saṭhala lavaṇa
sañcalanam | klī | kampane | śabdakalpaḥ
sacchānaḥ | puṃ | śyenapakṣiṇi | sikuṭerapāṃkhī
śabdakalpaḥ
sacchārikā | strī | prāṇe | me.
sacchāriṇī | strī | haṃsapādīlatāyām | goāliyā latā | rā.ni.va.5 | raktalajjālukatāyām
vai. nigha.
sacchārau (in) | puṃ | sphoṭake | kor̤ā | rā.ni.
va.20 | dhūpe | vikā. | vāyau
sacchālī | strī | guñjāyām | śabdakalpaḥ
36.1.19
sacchitrā | strī | mūṣikakarṇyām | mūśākarṇī
śa.ra.
sacchā | strī | kāśyām | śa.ra.
sacchauvanam | klī | dugdhe | vai.nigha.
sacchovanāgadaḥ | puṃ | sarpadaṣṭe agadaviśeṣe
“lākṣā sureṇurnaladaṃ priyaṅgu sindhūtthaṃ yaṣṭikapṛśvikāya | cūrṇīkṛto'yaṃ rajanīvimiśro vartto
nidheyo madhusarpiṣāktāḥ | śṛṅge gavāṃ pūrvvavadāpidhānastataḥ prayokhyo'ñjana-nasya-pānaiḥ | sañjīvano
nāma...... ||” su.kalpa.5a.
sañjīvanau | strī | utpalaprasiddhe rudantīvṛkṣe
rā.ni.va.5
sañcaraḥ | puṃ | santāpe | rā.ni.va.20
saṭā | strī | jaṭāyām | keśare | me.| klī
jaṭāyām | śa.ra.
saṭiḥ | strī | śaṭhyām | śaṭhī | śa.ra.
saṭi(ṭhi)kā (ṭī, ṭho) | strī | āraṇyāīke | bana ādā | khanāmakhyātapadmadravye | śaṭhī
maṃ āvihūlada | kaṃ haliarakhida| vama. kacorā
kor̤ao prasiddhā | tatpayyāyiḥ,—śaṭho śaṭhikā
ṣaṭī gandhamūlo ṣaḍgranthikā palāśraḥ kacūraḥ karpūraḥ
kacuraḥ sugandhā gandhamūlam gandhamūlakaḥ gandhamūlā
gandhīliḥ gandhaśaṭī gandhasaṭī gandhavadhūḥ gandhapalāśī
joyūtabhūtaṃ kakkorā himajā himā haimī ṣaḍgranthā ṣaḍ granthī suvratā gandholī palāśrā palāmikā
pṛthu-palāśikā śaṭiḥ annigdhā sugandha-mūlā
gāndhārī samadā tṛṇī dūrvvā gandhā aklaṅgariṣṭā
śautyā himogravā vadhūḥ | guṇāḥ—tiktā aṭhararā
laghuḥ uṣṇā rucyā jvaraghnī kaphāsra kaṇḍūbraṇaghno ca
rā.ni.va.6 | gandhapalāśyām | bhā.pra.| bha.jva.ci.
“kaṭūcapāliṅgikā saṭo |”
saṭkam | klī | vikaṭadār̤imanorajādiyuktasahehadadhani | anyat—“mākṣikūṣaiḥ ghṛtaṃ toyaṃ miśritaṃ
saṭkaṃ bhavet |” bhā.
saṇḍaḥ | puṃ | napuṃsake | jha.ṭo.
36.1.20
saṇḍimaḥ | puṃ | sandaṃse | mor̤aṃśī | śabdakalpaḥ
satataḥ | puṃ | kaphe | vai.nigha.
satata(ka)jvaraḥ | puṃ | āmāśayasthakaphakṛtajvare
sa ca pratidinaṃ kāladvayānuvarttanāta kiñcinnyūnaḥ
su.ni.| “ahorātre satatakaḥ dvau kālāvanuvarttate |”
mā.ni.
satasā | strī | nāgavallībhede | eka prakāra
pāna gācha | vas. sātasauparṇā | rā.ni.va.11
See nāgavallī
sattikā | strī | chucchundrīke | bhā.pra.1bha.
mā.va. | See chucuḥ
satī | saurāṣṭramṛdi | he.ca. | (abhāve padpapaṭo grāhyā |)
satotaḥ (kaḥ) | puṃ | kalāyabhede | maṭara
rā.ni.va.16 | guṇāḥ—galaruṇḍikaraḥ | su.sū.46
a.| su.ci.3a.| ca.daṃ.tṛṣṇā-ci.| māṣabrohyo
māṣarunnātra | hareṇau | arahara | khaṇḍike
śveṃśāri | a.ṭo.bha. | “kalāyaniṣpuṭaḥ proktaḥ
satīno vartalo mattaḥ |”
satīlaḥ (kaḥ) | puṃ | vaṃśe | hārā. | satīnake | rā.ni.va.16 | strī (kā) | viṣṇukāntāyāṃ
aparājitā | rā.ni.va.5 kalāyamede | [ve7pha|]
“satīlā nicchikā tiṣṭhau |” śa.ca. | tadguṇāḥ—
“satīlā vātalā rūkṣā vāta-pitta-viṣāpahā
atyū ṣṇā sā tu tiktā ca vāsantī suniṣannikā ||”
satuṣam | klī | dhānye | dhāna | śabdakalpaḥ
sateraḥ | puṃ | tuṣe | uṣā.
satkandambaḥ | puṃ | vailikadambavṛkṣe | [kelikadama
śa.ca.| “kelidracaḥ satkandambaḥ brajabhūḥ priya
galakaḥ |”
satvāñcanāraḥ | puṃ | raktakāñcane | “satkāñcanāraḥ
kāmāntuḥ |” śa.ca.
satkāṇḍaḥ | puṃ | śyenapakṣiṇi | bāṃjapāṃśī
śa.ca.
satvam | klī | āyuṣi | dharaṇḍi. | manasi
“sattvasaṃjñe manasi |” ca.sū.1a. | bale | svabhāve
me. | manovikāro | “sattvaṃ manovikāro syāttadā
yattā tathā sthitiḥ |” rā.ni.va 21 | prāṇimātre
36.1.21
ama. | kramī | kṛmi | su.ci.9a. | sāre | rasa.
śara'ṣi | “jñātasya nirgataḥ sāraḥ sattvamityabhidhīyate |” guṇabhede | tat vividhaṃ guṇarajastamaḥ
bhedena ca.śā.4a.
sattvaḥ | puṃ, klī | jantau | ama.
sattvaśuddhiḥ | strī | dhātusārasya nirmalīkaraṇe
rasa.ci.5a.
sattvāvajayaḥ | tri | śarīrāsyāhitakaraṇpādibhyaḥ mano'nivāryāntaṃke auṣadhe | ca.sū.11a.
sattvādisthānam | klī | hṛdaye | ca.
satpatram | klī | padmasya komaladale | pra.ca.
satphalaḥ | puṃ | dār̤imavṛkṣe | śa.ca.
satphaladaḥ | puṃ | vilvavṛkṣe | rā.ni.va.11
satyaḥ | puṃ | aśratthavṛkṣe | rā.ni.va.11
satyakarmā (n) | puṃ | vilvavṛkṣe | bela gāṃcha
vai.nigha.
satyanāmā (nto) | strī | brāhmām | brahmo
śāṃka | vai.nigha.| ādityabhaktāyām | hur̤ahur̤iyā
vai. nigha.
satyaphalaḥ | puṃ | vilvavṛkṣe | rā.ni.va.11
satyavato | strī | śamīvṛkṣe | brāhmām | brahmīśāṃka | vai.nigha.
satyavāk | puṃ | kāke | cikā.
satyāṅgā | strī | brāhmām | brahmī śāṃka
vai.nigha.
satvak | strī | vidārīyām | rā.ni.va.18
sattvāraḥ | puṃ | vṛkṣaviśeṣe | sadārya gāṃcha
śabdakalpaḥ
satsukandakaḥ | puṃ | ṣaṭavidhasthāvaraviṣavyāntargame,
viṣe | sa ca pītavarṇaḥ | cani. 3sthāna.59a.
sadyutkṣāram | klī | śuktārasadikṣatavarṇe | he.ca.
sadaṃśakaḥ | puṃ | karkeṭe | kām̐kar̤ā | rā.ni.
va.16
sadaṃśavadanaḥ | puṃ | kaṅkapakṣivi | kām̐kapākhī
rā.ni.va.16
sadaṅgam | klī | punnāge | śa.ca.
sadanam | klī | aśmarāde | mā.ni.| jale | me.
sadākusumam | klī | dhātakīpuṣpe | vai.nigha.
ca.ka.ka.ca.sā.ci.
sadāgatiḥ | puṃ | vāyau | ghama. | sūryye | me.
36.1.22
sadāgatisutaḥ | puṃ | eraṇḍavṛkṣe | ci.ratna.la.
lī.ṭī.vi. aparārājitai
sadātoyā | strī | elāparṇīm | kaiṃṭhī
amarunī | bha.pa.
sadāmattaḥ | puṃ | khañjanapakṣiṇi | śa.ca.
sadāpuraḥ | puṃ | kevattamustāyām | (keuṭhe
mūṭhā | vai.nigha.
sadāpuṣyaḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | i.sā.
śvetārkai | (śveta ākanda | mandārārkai | gāla
ākanda | rā.ni.va.10 | See rājārkaḥ | arka
vṛkṣe | ākanda gām̐cha | sundavṛkṣe | kūda gām̐cha
rā.ni.va.10 | kapipippalyām | gāla āṃṣāṃcha
vai.nigha. | strī (śrī) | arkavṛkṣe | ākanda gām̐cha
dha.su.4ca. | su.sū.43a. | raktārkai | pa.su. | ca.vi.
8ca. āṣāṃḍhavṛkṣe | kāṃṇāsa gām̐cha | vai.nigha.
sadāprasūnaḥ | puṃ | rohitakavṛkṣe | ror̤ā
rā.ni.va.8 raktarohitake | vai.nigha. | mundavṛkṣe
kurdavṛkṣe | rā.ni.va.10
sadāphalaḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | bhā.pra. ā.va.
udumbaravṛkṣe | yakṣadummram | mai. | rā.ni.va.11
ā.su.15a. | “vyagrodhapippalasadāphalabodhamugyam |”
bilvavṛkṣe | rā.ni.va.11 | supadyavārttāko | kuśivaiguna | saṃ. | strī (lā) | viśvanimbumbavṛkṣe
rā.ni.va.10 | brāhmīkuśimithai | kaṃṭakā beguna,
bhuṃgika phatta | guṇāḥ—tridoṣanno raktapittapraśāmano
hatkaṇḍūkaṣṭhajī ca | rāja.
sadābhadrā | strī | gāmbhārīvṛkṣe | pa.su.| bhā.
ma.1ma.mū.jñā.tri.
sadāmaṇḍalapatrakaḥ | puṃ | śvetapunarnavāyām
vai.nigha.
sadāmolī | khī | nāṃsarīkṣaupibhede | rā.ni
va.2 | guṇauḥ-śītarodhivīmacā
sadāvahaḥ | puṃ | vilvavṛkṣe | vai.nigha.
sahasrammanyam | krī | gandhane | kiyā.
(ra) | sauṃ| saṃvattaḥ
bacā. śāstrārthaḥ | vi | dadyotakamāttrākha
36.1.23
śāstrārtha | "ityādīnaṃ gavādayaṃ bācyā śrī maurasadyaḥprāṇaharaḥ | tri | āghātamāttreṇaiva jīvannanāśake | tathāvidhadehasarmasthāne yadāhate tatkṣaṇaṃ
mriyate | su.gā.65. | sadyomārakadavye, muktāmāṃsaraktabadhyādā viti | su.sū.46a.| “pūtimāṃsaṃ striyo
vṛddhā bālārkastaruṇaṃ dadhi | prabhāte maithunaṃ nidrā
sadyaḥprāṇaharāṇi ṣaṭ ||” cāṇakyaḥ
sadyaḥprodhanam | klī | āhāre | vaidyakama
sadyaḥśākhā | strī | vṛkṣastrigdhāyām | āṃnāṃkūnī
śa.ca.
sadyovraṇaḥ | puṃ | sadyojātacate | nidānaṃ"nānādhāramukhaiḥ śastrairnānāsthāna-nipātitaiḥ
bhavanti nānākṛtayo vraṇāḥ......||” te ca ṣaḍvidhāḥ
chinnaṃ bhinnaṃ viddhaṃ kṣataṃ picchitaṃ ghṛṣṭaśceti | bhā.
ni. | apica- “sadyovraṇā ye sahasā sambhavantyabhighātataḥ | analairupi tairaṅgarucyate juṣṭamaṣṭadhā
ghṛṣṭāvakṣatavicchinnapravilambitapātita | viddhaṃ bhinnaṃ
vidalitam ......|| ......tatra ghṛṣṭaṃ tvacoktyā
raktalegena vā yuktaṃ saṅghoṣe caikanāt bhavet | avagār̤ha tathā' kṣataṃ vicchinnaṃ syāt tato'pi ca
pravilambi saśeṣosthi pātitaṃ patitaṃ tanoḥ
sūkṣmāgraśalthaviddhantu viddhaṃ koṣṭhavivarjitam | bhinnamanyadvidalitaṃ majjaraktapariśrute | prahārapīḍanotkeṃ śāt sadyākhyā prayutāṃ gatam ||” bā.u.26a.
sadyomaṇḍalapatrakaḥ | puṃ | śvetapunarnavāyām
vai.nigha.
sadyomāṃsam | klī | abhinavamāṃse | ṭāṭakā
māṃsa | guṇāḥ-bala-prāṇavarddhakam | “sadyomāṃsaṃ
navānnañca bālā strī kṣīrabhojanaṃ | ghṛtasudhīdakañcai va
sadyaḥprāṇakarāṇi ṣaṭ ||” cāṇakyaḥ | [śa.ca.
sanaḥ | puṃ | ghaṇṭāpāṭalabṛkṣe | ghaṇṭopār̤ala
36.1.24
sanaparṇī | strī | aparājitāyām | śa.ra.
āsanaparṇīvṛkṣe
sanābhī | strī | śvetapāṭale | śveta pār̤ala
vai.nigha.
sanāmakaḥ | puṃ | śobhāñjanavṛkṣe | śa.ca.
sanigrahaḥ | puṃ | vividhasandarbhāṇyatarasandarbhaḥ
ca līṃṇkārasandabhaḥ iva kīlakavaṃ | aniyaṃgraṃtha
sam̐nibandhanaḥ sarvvakoramaṃ.ba | su.ṭī.u.45
saniṣṭevam | klī | thantkṛte | ghama.
santatajvaraḥ | puṃ | nirantarajvare | lakṣaṇaṃ“saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā | santatyā
yo visargī syāt santataḥ sa nigadyate ||” doṣadhātumalamūtrakope santatotyatiriktai carakaḥ
santaptakaḥ | puṃ | tamakraśvāse | tallakṣaṇaṃ, - “hṛṭ
kheda vamathuprāthaḥ kaṇṭhaghurghurikānvitaḥ | viśeṣād
durddineto syacchāsaḥ syāt tamako mataḥ ||” iti
su.u.51a.
santarpaṇam | klī | “drākṣādār̤imakharjū rokadalīghṛtamadhuśarkara| yukte lājacūrṇe | “drākṣā dār̤imakharjūrakadalīśarkarāñcita | lājācūrṇa samañjānne'
santarpaṇamudāhṛtam ||” rā.ni.va.22 | satibhojane
su.sū.46a. | atitṛptau, rasādivarddhaka-navānna-madyādātisevane | ca.da.vya.1ve.
santānaḥ | kalpavṛkṣe | ghama. | strī (nā)
nīlāparājitāyām | vai.nigha. | [yām | vai.nigha.
santānacche dikā | strī | nīlāparājitāsantānikā | strī | markaṭanālabṛkṣe | mākar̤a
jāṃni gāsa | rā.ni.va.8 | phene | phurikāphale
dvārā | caurasare | moṃgāī | guṇāḥ- guruḥ śotā
uṣṇā pittaraktanāśinī | rā.ni.va.15 | apica,
- “tarpaṇe| dva'hathī ligdhā vallāsavalla-śuqalā |”
miṣṭānnaviśeṣe | garuār̤ā | yathā- "dugdhasya
śarāvacatuṣṭayaṃ śarkarārddhaśarāvaparimitāśca ghṛtaṃ
36.1.25
śarāvapādaikañca gṛhītvā taduṣṇaṃ dhāvatta'nena ghanobhūte uṣṇī sthite manthanena bahattarapheno bhaviṣyati,
tatphenasahitadugdhasya taptāṅgāropari rakṣaṇāt sarī
jāyate | taptāranastreṇa caturaṅgīlākṛtiṃ nirmāya
ghṛtena bhṛṣṭvā ekatārabaddhaśarkarārase magnaṃ kuryyāt,
kintu tatrādhikakṣaṇaṃ na tiṣṭhet |” pākarājaḥ
santāpaḥ | puṃ | tāpe | rā.ni.va.20 | dāharoge | “khedāvarodhaḥ santāpaḥ |” mā.ni.
sandaṃśaḥ | puṃ | sandaṃśikāyām | bhīṃḍāṃnī
haṃ.ca. | nāsārogāpaharaṇayantrabhede | nāṃkūṭapāṃnnā
su.vi.1a. | lakṣāśastrirājāṅgutaśastryodhdara ṇārthe
ṣoḍaśāṅgulapratne | tasya saniyamaniyamau dvau bhedo
bhavataḥ | su.sū.7a.
sandaṃ'śikā | strī | sandaṃśayante | mīṃśinī,
sāṃr̤āṃśi, chimūṃchī | se.
sandānikā | strī | carikakhidire | viṭum̐khadira
rā.ni.va.8 | (nī) gośālāyām | gogoṃśāla
haṃ.ca.
sandānuḥ | puṃ | samyagdāhe | vālīu mukhadāhe
rā.ni.va.20
sandopyaḥ | puṃ | mayūraśikhāvṛkṣe | śa.ca.
sandṛṣṭabhojanam | klī | saṃyogaviruddhabhojane
mā.ni.ṣaḍvi. ci.
sandhānam | klī | madye | rā.ni.va.14 | saurāṣṭramṛttikāyām | gaṃḍakabhaṭī | surāsavakṛtamadye
“draveṣu cirakālarū dvavyaṃ yat saṃndhitaṃ bhavet |”
guṇāḥ- laghu rucyaṃ pācanaṃ vātanāśanañca | vai.nigha.
surāsañjokaraṇe | mada taiārī kannā | śavdakalpa nayanānandaḥ | kāñjike | dalā | vyañjane
rā.ni.va.20
sandhānikā | strī | bhojyadravyaviśeṣe | ācāra
iti lauke | āmrasandhānikāyām | āṭamaśra
ācāra | yathā-sarvapāḥ 1 śa. maricaṃ 2 tī.
lavaṇaṃ 5 to. methikā 2 to. jīrakaṃ 2 tī. haridrā
1 to. nāgaramustakaṃ 1 to. kṛṣṇajīrakaṃ 1 tī.
36.1.26
ekattra cūrṇayet | āmaphalāni 20 nirasthīnī
dvikhaṇḍāni catuḥkhaṇḍāni vā kṛtvā sadyasktāre
pūrṇoktacūrṇe pūrayitvā śalākayā viddhā ca haiṅge
kṣipet | pākarājaḥ
sandhānī | strī | sandhāne | śa.ra.
sandhānīvargaḥ | puṃ | pañcana-daśakaṣāvyagaṇakaṣāyavarge, asrasaṃyojane | yathā-madhukamadhuparṇīpṛśniparṇya mbaṣṭha kī samaṅgā mocarasa-dhātakīlodhrapriyaṅgukaṭphalānīti daśemāni sandhānīyāni bhavanti
yaṣṭimadhu, guruk, cāṃkūla, bākunā'ga, bar̤āṃkrāṃr̤ā, mocirasa, dhāīphūla, lodha, primaṃgū,
kaīkala | ca.
sandhāraṇāthaḥ | tri | saṃghahaṇe | śodhaka | ca.
sū.4a.
sandhiḥ | puṃ | asthisaṃyogasthāne | sa dvividhaḥ
ceṣṭāvān sthiraśca | śākhā hanukeṭiṣu ceṣṭāvantaḥ,
śeṣāḥ sthirā iti | te ca samasyaḥ 210 | teṣāṃ
śākhāsūṣṭaṣaṣṭiḥ, koṣṭhe ekonaṣaṣṭhiḥ, grīvāmūrddhasu
ca 83 iti | teṣāñca tapotiklinīnāṃ ṣoḍaśāṃ
8; karpūra 3, hṛdayaphasphusaklī masandhicyavār̤īṣu 18,
dantamūleṣu 32, kaṇṭhanār̤ī 1, nāsikāyāṃ 2,
cakṣuṣi 2, gaṇḍasthale 2, śaṅke 1, karṇayoḥ pratye kaṃ
1, hanusandhīḥ 2, bhuvoḥ 2, śaṅkhopari 2, mastake
1, śiraḥkapāleṣu 5| ete ṣa samprayodghā
kīṭoddālabaṇāsṛṅga pratara-tumraśevanī kākataṇḍamakhala
mahāvātabhidhāḥ | teṣām aṅgulyādiṣu kīrā
kacāmakuṇḍādau udūkhalāḥ guda bhagādau sāmuṅgā
grīvādī pratarāḥ śiraḥkakṣādau tumraśevanī itīrambhayataḥ vāyavatucchāḥ kaṇṭhahanvādau makhalāḥ grīvaśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartā iti | su. śā. 5 a.
sandhikā (jā) | strī | bisannipuṣpavṛkṣe
rā.ni.ru.10 | madyavṛkṣānvi | śa. ra.
sandhikusumā | strī | bisannipuṣpavṛkṣe | vai. nigha.
36.1.27
sandhinārūḥ | puṃ | nakhīnāmagandhadravye | rā.ni.
512| See nakhī
sandhino | strī | vṛṣākāṅkṣiṇyām gavi | yā
vṛṣabhātkānī niyāvisaṃsugānā bha. | akāladugdhāyām | śai. | [śa. ka.
sandhisandhānam | lo, vāyubhidāyām | “eva
meva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | snāyubhivaisubhirvaddhāḥ.............||” su.śā.5 a.
sandhisuptābhagnam | klī | dvividhabhagorīgābhyantare
bhanne | adya uṣpiṣṭādi bahu vidham | tatra prasāraṇāñcañcala nikṣasa nākṣepaṇā sañcitavaraṇalaṃ sparśāupalabdhaṃti līlātyalakṣaṇam | su.ni.15ca. | See
bhagnam
sandhimam | lī| trasrivedanāyām | nidā.
sandhirā | strī | bhadrirāyām | nai.
sandhiballā (vikā) | strī | viśantripuṣpavṛkṣe
rā.ni.7.10
sapūjakā | strī | tilaparṇīnāmauṣadhau | śālidhānyaviśeṣe | rā. ni va 16
saptacchadaḥ | puṃ | saptaparṇavṛkṣe | chātima gācha
rā. ni. va. 12 | su. sū. 38 a. | lākṣādiḥ | vā. sū.
15 a. | āragvadhādiḥ
saptadalaḥ | puṃ | saptaparṇavṛkṣe | saradhaunā marumbadravye | mahāsugandhataile
saptadalapuṣpam | klo | mudrapaṣpa | saptacchadapuṣpe | rasa. ra. bāla. ci.
saptadhātuḥ | puṃ | śarīrastharasādidhātuṣu, rasaraktamāṃsamedo'sthimajjaśukroṣu | “rasāsṛṅmāṃsamedo
'sthimajjāśukrāsamāhvayaiḥ......|” rā. ni. va. 22
svarṇādi saptadhātuṣu | tadyathā “svarṇaṃ rūpyaśca
tāmrañca raṅgaṃ yaśadameva ca| sīsaṃ lauhaśca saptaitedhātavo girisambhavāḥ||”
saptanār̤ikā | strī | śṛṅgāṭake | vai. nigha.
saptanāmā | strī | ādityabhaktāyām | hur̤ahur̤iyā | rā. ni. va. 4
saptapattraḥ | puṃ | suhṛddapuṣpavṛkṣe | saptaparṇavṛkṣe
36.1.28
saptapa(va) rṇaḥ (rṇīkhyaḥ) | puṃ | (Alstonia
svanāmakhyātavṛkṣe | chātima gācha | hiṃ chātiyān | kaṃ evelā | ma sātavaṇa| taiṃ air̤ākula, ariṭāṅga| bam. kātaviṣṇa| saparyyāyāḥ, -
viśālatvak śāradī viṣamacchadaḥ vijñaḥ vinadaḥ
vinyākaḥ sāradaḥ devavṛkṣaḥ dalairgandhiḥ śirorujā
bṛhannāmaḥ bhūriparṇaḥ yajñāṅgo bṛhannāmanaḥ gucchapuṣpaḥ gulmapuṣpaḥ śaktiparṇaḥ suparvvakaḥ ayugmacchadaḥ
ayugmasaptadaḥ yugmaparṇaḥ municchadaḥ uccatvaka bahuparṇaḥ
śālavipakvaśaḥ madagandhaḥ gandhiparṇaḥ | “śālajosadvapraparṇaḥ galagadagamyapuṣpaḥ śaradi vikasanaśīlaṃḥ
uccairvṛkṣaḥ |” su. sū. 38a. | guṇāḥ - tiktoṣṇo
dīpanaḥ vidoṣaṇaḥ vraṇa-rakta kamighnaśca | rā.ni.
va. 12 | śvāsagulmahṛd snigdhoṣṇaḥ tuvaraḥ saraḥ
kuṃminaghnaśca | bhā. | au | drākṣārasavaṅgārāmṛtamanthādikamaṃjinānmathade | yathā - drākṣādrār̤imakharjūramajitāmaṃ saptavarṇaraṃ | lājacūrṇaṃ samandhājyaṃ
saptaparṇasudāplutam ||” pra. ca. | strī (rṇā, rṇī)
lajvālukāyām | lajjāluvatī | rā. ni. va. 5
saptaprasthamāṣataiailam | klo | vātavyādhau tailaṃ
māṣatailaṃ vā | rasa.ra.| tatpāṭhaḥ, - “māṣakaṣāye valākāthe rāstrādhā daśamūlaje | yavakolakulatthānā
kkāthamāṃsenave pṛthak || prasthaṃ tailasya ca prastha kṣīraṃ
dattvā caturguṇam | rāstrātmaguptā sindhūtyamakṣāndarakta-mustakaiḥ || jīvanīya-valā-vyoṣaiḥ pacedakṣasamairbhiṣak || ityādiḥ” | tilataila /4 śaṃ.
kāthārtha māṣakalāya / 2 śa. jala 17 śa. śeṣa
/4 śaṃ. | veṭaphulā / 2śa. jala 17śa. śeṣa /4śa.
36.1.29
rāsnā / 2 śaṃ. jala 17 śaṃ, śe. /4 śaṃ. | daśamūla /2śa. jala 17śa. śeṣa /4śa. | yava, kulatthī va kulatha milita /2śa. jala 17śa. śeṣa
/4śa. | chāgamāṃsa /2 śaṃ. jala 17 śaṃ. śeṣa
/4 śaṃ| dugdha 17.śa. | kalkarthi rāsnā ālakuśībīja, saindhava, ulaphā, eraṃḍamūla, mutā,
jīvanīyagaṇa, dheṭaḍulā, trikaṭu pra. 2 tolā
saptabhadraḥ | puṃ | śirovañcake | pra. ca.
saptamuṣṭikayavaḥ | puṃ | yūpaviśeṣe | saptamuṣṭikamāṣayūpaunā mivaika sṛṣṭigṛhītaulāvapaṇautau
paṃktaḥ | “yavakolakulatyaṃ ca mudgāmalakamuṣṭakaiḥ
anyākaviṣasaṃyuktāairyūṣaḥ syāt saptamuṣṭikaḥ ||” saḥ
saptaraktam | klo | śarīrasya vahiḥsthaṃ raktavarṇaṃ
saptavidhāvadheya | yathā- apāṅganiṣṭhīvanakhakara talatālupādataleṣu | sāsudarukam
saptalā (likā) | strī | (Acacia concinna.) cārakharīṭākarañja | vana rīṃṭhā | me'
cikaṇa, gīgu | vam. śikākāi | dā. cikkaikaṭṭa | sū.dobhede | manasāviśeṣe | su. sū. 38a.
navamallikāyām | bāsantyāṃ | neuṃli | rā. ni.
va. 10 | bhā. | carmmakaṣāyām | cāmarakaṣā,
gheṭenkola | gha. sū. 24 a. | ca. da. gulmaci.
(likā) | su. ci. 18 a
saptaviṃśatikagugguluḥ | puṃ | bhagandare padmagugguluviśeṣe | “trikaṭu triphalā mustāvir̤aṅgaśvavyacitrakam | madhyailā pippalīmūlaṃ dhatuṣā suradāru ca | tumburuvvāra vacca' viśākhā rajanīiyam | vir̤asauvañca'le cārī saindhava gajapippalī
yāvantyetāni cūryāni tāvaddiguṇaguggulu ||” triphalā,
trikaṭu mustau, vir̤aṅga, avyaka, citāmūla, śaṭhī,
elāhaica, pippalamūla, habuṣakala, devadāru,
dhaṃina, ḍyenā, ṭeṃu, rāstrāṇaśaṇāṃya mūga, śaṭhiyā,
36.1.30
krāṃkarijī, biṭalabaṇa, sañcala lavaṇa, yabakṣāra,
mākṣikāra, saindhava, gajapippaṇa, pratyeke
1 to. śuddha guggula 84 to.
36.23
tolā
parimāṇa vaṭo kariye| anupāna jala
sā. kau | meṣa
saptaśirā | strī | nāgavallaulatāyām | pānagāṃcha | rā. ni. va. 19
saptāṅgagugguluḥ | puṃ | nār̤autraṇe auṣadham
triphalā yukṣau pippalī maricam eṣāṃ prati 4 to.
śuddhagugguluḥ 24 to. ghṛtena piṣṭvā yathāsaktavaṃ
bhakṣayoyam | sā. kau.
saptāmṛtaloham | klo | nevaroge auṣadham
triphalā yaṣṭimadhu pra. samabhāgaḥ sarvvacūrṇasamaṃ lauhaṃ
sādhamānā vaṭī ghṛtamadhubhyāṃ bhoktavyā | sā. kau.
saptāciḥ | puṃ | citrakavṛkṣe | citā gācha
agnau | ama.
saptāśvaḥ | puṃ | arkavṛkṣe | ākanda gāṃcha
ama. | śvetārkautanvakacchau” (śveta ror̤ā gāṃcha
rā. ni. va. 8 | sūrye
saptāhaḥ (hnā) | puṃ, strī | saptaparvvavṛkṣe | megha.
kuṣṭha. ci. sahabhallātakagur̤e | vā. vi. 12 a. | vai.
nigha. sarvvajja. ci. kulatthādyaghṛte | su. ci. 5 a.
sasiḥ | puṃ | aśśe | ama.
sapharaḥ | puṃ | proṣṭhaumatsye | ṣa. ṭo. bha.
sapharo | strī | proṣṭhīmatsye | pūṃṭo māṃcha | bhā.
samam | klī | puṣye | vai. nigha. | puṃ | kṛtte
samakakṣavaṇāḥ | puṃ | śālaviṃr̤e | vai. nigha.
samakṛt | puṃ | kaphe | vai. nigha.
samakolaḥ | puṃ | sarpe | trikā.
samakkāthaḥ | puṃ | aṣṭamāṃsāvaśiṣṭakkāthe | saptagrāhyaṃṣṭakau masta |” rā. ni. va. 20
samagandhikam | klo | uśaure | beṇāṃra mūla
rā. ni. va. 12
36.22
samaṅgā | strī | mañjiṣṭhāyāṃ | rā. ni. va. 6
36.25
lajjālukāyām | rā. ni. va. 5
36.6.1
bhā. ma. 4bha.
bālātisāre | “samaṅgādhātakīlodhraśārivābhiḥ |”
su. saṃ. 38 a. priyaṅgadādiḥ | su. ci. 2 a. | ca. sū.
4 a. sannānīthe | varāhakrāntāyāṃ | barīkrāṃtā
ca. sū. 4 a. | ca. ha. ṣa. sā. ciḥ pramiyaṣaṣṭhīdiḥ
bālake | bāṃlā | sā. kau. ha. kloverādau | balāyāṃ
vai. nigha. 2 bha saṃśayacchī. ci. kuṭajāvalehe
samaṅgikā | strī | lajjālukāyām | ci. ka.
ka. gabhādhikāre
sabhaṭaḥ | puṃ, klī | śamaṭāhvayaśākabhede | kunṭriyāṃśāka
samaraṇḍaḥ | puṃ | phalaśākaviśeṣe, vraṇaghna
samatva(tita)yam (nayo) | klī, strī | harautakīnāgaragur̤ānāṃ samabhāgai | rā. ni. ma. 22
samadoṣalayam | klo | vā tiśna kapha sāmyabhāve | “vātapittakaphā śca samatāṃ yonti nityaśaḥ
vidopasamabhiyaṃ tat......||” rā. ni. va. 22
samandūpatiḥ | puṃ | śobhāñjanavṛkṣe | rasa.ra.vāla.
ci. nāgājju nacūrṇe
samantadugdhaḥ | strī | suhauvṛkṣe | (tekauṃṭā
manasām̐ | pa sū. | rā. ni. ka 8
[nigha.
samanvitakāro (dṛg) | puṃ | dhvāsavṛkṣe | vai.
samaprakṛtiḥ | vi | samadhātuprakṛtau | tallakṣaṇaṃ
yathā - “samiyatharvvarṇātvisadīptagātro gambhīravīro'tividīrgharomā | rāmāpriyo bhārasaho'tinidraḥ
bhogena yuktaḥ samatāprakṛtyā ||” cali. 5a.
samayoniḥ | puṃ | kaphe | vai. nigha.
samalam | klī | viṣṭhāyām | śa. ra. | vi
maline | puṃ | rajatatāmracapuloheṣu | ca. sū. 1a
samavarṇajā | strī | kusumaśālī | rā. ni. va.
16 | See kusumaśāliḥ
sama(mā)vāyaḥ | puṃ | apathyabhāve | “samabāyo'pathyabhāvaḥ |" ca. sū. 1 a. | mā. ni.
samaśanam | klo | dvityādita-dravyasamuhānāmpathyāsabhojane | “hitāhitopasaṃyuktamannama sama
36.6.2
kṣutam |” sū. sū. 46 a.
samaśarkarācūrṇaṃm | klo | gṛhaṇyādau, kāṃsādhikāre ca cūrṇam | lavaṅga, jāiphala, pippūla
pratyāke 2 to. marica 4 to. jhuṃṭha 4 pa.
sarśvacūrṇasamāna cini | sā. kau. | “guṇḍīkaṇāmaricabhāgadalātugailaṃ cūrṇīkṛtaṃ kramavivarddhitasūryasaṃkṣāt | khādedidaṃ samasite gudajāgnimāndhakāsāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayeṣu" || rasa. ra. ajo. ci.
ca.ha. arśaciḥ
viśeṣe| hiṃ. kaḍuṃā| tatparyāyāḥ, — bhaṇḍīraḥ
nadyāmaḥ āmalagandhaḥ kīkaḥśaḥ kaṣṭakikaphalaḥ
upavaṃśaḥ| guṇāḥ-kaṭuruṣṇaḥ rucyaḥ suṃbhraṃśotharutaḥ
kaphavātapraśamanaḥ dīpanaḥ dāhakṛt| rā.ni.va.4
apābhārge| vai. nigha.
samaddhi(ṣṭhau)lā| strī| kaṭuguraṇḍau| nayāsaṃ
vai. nigha.| aṣṭhīle| ama| śamaṭhanāmakaśākaviśeṣe | ṣṭhaṣṭhīlābhyaka| saṃkṣīptanandaḥ
samāṃśā| strī| kṣasrabalāyām| kuñjavelaṃṅgā
vai. nigha.
samānavāyuḥ| puṃ| tannāmaka-dehasthavāyau
amāna vāyuṃ| tasya syānaṃ pacamānāhārāśayaḥ
tasya guṇaḥ- "śāmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ| so'nnaṃ pacati tajjāṃśca viśeṣāṃn vivinakti hi| mutrāprisakṛātīsāraprabhṛtīn kuruve
gadān|" su. ni. 1 a.
samālambaḥ (mbo)| puṃ| sugandharoṣiṣavṛkṣe
kittuṇa| rā. ni. va. 8
samālambhā| puṃ| kuṅkumādilepane| rāma.
samālambhanam| klī| kaṣāye| kuṅkumādivilepane| viśvā.
samāsavān| puṃ| tumvuruce| śa. ca.
samājñā| strī| gojihvāyāṃ| gojiyā śāṃka
śa. ca.
samitaḥ (tā)| puṃ, strī| godhūmacūrṇe| mayadāṃ
yathā- “godhūmā dhavalā dhautāḥ kuṭṭitāḥśothitāstataḥ| prothitā yantraniṣpiṣṭāścālitāḥ samitāḥ
smṛtāḥ|” bhā.| he. ca.
samidutsamaḥ
samiddharaḥ
puṃ| palāśavṛkṣe| vai. nigha.
36.6.3
samocakaḥ| puṃ| maithune| śabdakalpaḥ
samocī| strī| strīmṛge
samocchedā| strī| varāhakrāntāyām
samodaḥ| puṃ| godhūmacūrṇe| mayadāṃ| śabdakalpaḥ
samoninā| strī| prativarṣaprasavāyām gavi
bahuraviyāno gāṃīṃ| śa. ra.
samīraḥ| puṃ| śamīvṛkṣe| rā. ni. va. 8
samīraṇaḥ| puṃ| marubakavṛkṣe| gaṃjha phūlajī
rā. ni. va. 10| vāthau
samīraṇā| strī| garbhāśayasthita-nār̤īviśeṣe
"pradhānabhūtā madanātapace samīruṇā nāma viśeṣanār̤ī| tasyā mukhe yat patitantu vīyyaṃ tanniṣphalaṃ
syāditi candramauliḥ ||"
samīrasāraḥ| puṃ| vilvavṛkṣe| rā. ni. va. 11
samuccayaḥ| puṃ| idañcedañceti samuccayaḥ| yathā
—māṃstavaṃ eṇahariṇalāvattintiribhāraṅgāḥ pradhānamiti
samutkośaḥ| puṃ| kurarīpakṣiṇi| śa. ra.
samutkliṣṭaḥ| tri| svasthānāt calite, vahninīṃtau| vā. ci. 1 a. aruṇaḥ
samutthānam| klī| vyādhinirṇaye| me.
samuṅgaḥ| puṃ| sampuṭe| hārā.
samudgiratham| klī| vamane| vai. nigha.
samudrakaphaḥ| puṃ| samudraphene| cikā.
samudrakāntā| strī| spṛkkāyām| piṃr̤ira
rā. ni. va. 12
samudragṛham| klī| jalayāntragṛhe| fauāṃ
rāṃra ghara| viśvā.
samudrajam| klī| sāmudralavaṇe| rasa. ci.
samudrajalam| klī| sāgarasalile| tadguṇāḥ, —
kṣavaṇaṃ uṣṇaṃ vikhaṃ vethaṇḍīdīpanamakaṃ raktarāmyakaraṃ
dāhārttipittakṛcca| apica- "sāmudramudakaṃ cāraṃ
sarvedopaprakopaṇam
samudranavanītaṃm| klī| amṛte
samudrapuṣpam| klī| kapityapuṣpe| guṇāḥtuvaraṃ madhuraṃ śītalaṃ raktadoṣaghnaṃ kaphaghnaṃ pittaghnaṃ
kāsalāharaṃ garmiṇīkaṣṭaharañca| vai.nigha.
samudraphala(ka)m| klī| (Argyria speciosa.) khanāmakhyātavṛkṣaphale, kapityaphale
36.6.4
dākṣiṇātya samudrakāpalā iti jñātam hiṃ kadratha
phala, samudrakāpat| bam, samudraśoka| teṃ
samundarapāla| vai. nigha.rabha.vā.vyā.ci. lepasaṃde
taduktaṃ- "samudranāma prathamaṃ paścāt phalamudāharet
samudraphalamityādi nāma vācyaṃ bhiṣagvaraiḥ ||”
guṇāḥ- "phale samudrasya kaṭūṣṇakāri vātāruhaṃ
mūlagirīdhakāri | vidīpadāvā nakhadīhakāri va.phāmabadhātvivirodhakāri ||" patrapradehaḥ carmarogaharaḥ| mūlaṃ vātaharaṃ snāyudaurbalye ca hitam
kaścit| kaṭūṣṇaṃ vātaghnaṃ lūtāprasārakaṃ vidopaghnaṃ
kapharogaghnaṃ bhrāntināśakañca| bhā.| "samudrasya
phalañcoṣṇaṃ tiktañcaiva vidopahut| vātaca bhūtaṃbādhāñca kaphaṃ bhrānti śirohamam| dīpaṃ dāvānalākhyañca nāśayediti kīrttitam| jalena ghṛṣṭapītañca kṛmināśakaraṃ param ||" vai.nigha.
samudrapheṇaḥ (naḥ)| puṃ, klī| ghanībhūta-sāgarīyaphenapuñje| samudraphera phenā| guṇaṃ. samudrakie
tatparyyāyāḥ, —phenaṃ phenaḥ phenakaḥ abdhikaphaḥ sindhukaphaḥ arvaṇajaḥ arṇavajalaphaḥ ḍiṇḍivaḥ hiṇḍiraḥ
hiṇḍīraḥ samudrakaphaḥ jalahāsaḥ udadhimalaḥ śvetadhāmā lavarṇodadhisambhavam samudraphenaṃ vārddhi phenaṃ
payodhijaṃ suphenaṃ cambihiṇḍiraḥ sāmudrama| guṇāḥśītalaṃ kaṣāyaṃ netrarogaghnaṃ kaphakāsasrogaharaṃ rucyaṃ
karṇarogaghnañca| rā.ni.va.6 | "abdhikapho rucikaro
lekhanastuvaro laghuḥ| cakṣuṣyaḥ śītalaścaiva paṭalādirujāpahaḥ| sadarpa viṣadoṣaghnaḥ karṇaśūlaharaḥ
paraḥ| kaphañca kaṇṭharogañca pittañcaiva vināśayet ||”
vai.nigha.
samudramaṇḍukī| strī| jalaśuktau| jhimūka
su.ci.1a.
samudralavaṇam| klī| sāmudralavaṇe| katrakaccha
lavaṇaṃ| bhā.| See sāmudram
36.6.5
samudraghoṣaḥ| puṃ| hijjalavṛkṣe| hijanagāṃcha
bhaiṣa.vālo.| yoga.ra.u.kaiśvarapāke| guṇāḥ"samudraśoṣaḥ samprokto vātalo grāhako mataḥ
atipittakaraścaiva kaphahvañca matī budhaiḥ ||" vai.nigha.
sindhuvāre| nirminṭhā
samudrā| strī| śamīvṛkṣe| mām̐ī gāṃcha| spṛkkām
atau| rā.ni.va.8
First 38 of 84 passages. Read on
Linked texts (5)
- Tantrayukti — Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Tantrayuktivicāra (ed. N. E. Muthuswami) — Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit