Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 38.2
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 38.2
- Language
- Sanskrit
38.2.1
pārigām̐che| vai. nigha.
sraṃsanam| klī| virecane| "paktavyaṃ yadapaktvyaṃ
kṣiṇvoṣṭhi malādikaṃ| nayatyadhaḥ srasanaṃ tad yathā
syāt kṛtamālakam||" "snigdhaudhau nodite gulme
paittike sraṃsanaṃ hitam|" bheṣa. guṇāyi.| jurḍagadīpanādha. karaṇe| su. ḍa.
sraṃsinophalaḥ| puṃ| śirīṣavṛkṣe| śa. nā.
sraṃsī (in)| puṃ| pīluvṛkṣe| ākroṭa
bhā.| pugavṛkṣe| śupaॉri gām̐cha| vai. nigha.
srak (j)| strī| mālāyāṃ| phūlā mālau
sraṅguḥ| strī| apānavāyoniḥsaraṇe, vātakarmaṇi
śabdakalpaḥ
sravaḥ| puṃ| mūtre| rā. ni. va. 18
sravaṇam| klī| mūtre| rā. ni. va. 18| gharme
caraṇe| śa. ra.| vyāka.
sravantīyā| strī| rudatīvṛkṣe| rudantīti
loke| vai. nigha.
sravadgarbhā| strī| patitagarbhāyāṃ gavi| rūma.
sravantī| strī| oṣadhiviśeṣe, trāvaṇyam
mūrvīdrau| me.| nadyāṃ
sravantopatiphainaḥ| puṃ| samudrapheṇe| saṃ. praur̤haci. mahādrāvake
sravā| strī| jīvantyāṃ| vai. nigha.| mūrvvāyām
a. ṭī. rā.
sraṣṭā (tṛ)| puṃ| vedhase vai. nigha.| brahmaṇi
srastāṅgata| strī| śithilāṅgatāyāṃ| niḥsahāyāvayavatāyāṃ| bhā. sva. ni.
srāvaḥ| puṃ| caraṇe, nisyande| rase| nirghāte
ām̐ṭo| vai. nigha.
srāvakam| klī| marice| śa. ca.
srāvayikā (ṇī)| strī| ceṭyāṃ| śabdakalpaḥ
suṇḍoyāṃ| mūśaurī| bhā. ma. kuṣṭha. ci.
srāvo (in)| puṃ| karṣṇapālogasarauge| su. sa.
16-5.
srāvyaḥ| tri| srāvaṇāī, vidravyādau| vaidyakam
srāvyudaram| klī| parikhrāvyudaranāmnā prasiddhe
jalodara-roge
sundarāṅkaḥ| puṃ vikaṅkatavṛkṣe| bam̐īṃcī gām̐cha
ra. nā.
srughnī| strī| kharjikākṣāre| sām̐cimāṭī| he. ca.
srutā| strī| chidrupacagrām| śa. ca.
38.2.2
sruvataruḥ (drumaḥ)| puṃ| vikaṅkatavṛkṣe| vaiīṃcī
gām̐cha| vai. nigha.| rā. ni. va. 6
sruva (vā) vṛkṣaḥ| puṃ| vikaṅkatadrume| vaiīṃcī
gām̐cha| rā. ni. va. 6| vā. sū. 155. āragvadhādi.
"nimbāmṛtāsaghurasākhavavṛkṣapāṭhaḥ|"
sruvā| strī| śaṅkhakīvṛkṣe| me.| mūrvāyām
mūrgo| pa. su.
srotaḥ (s)| klī| jalavege| me.| chidre| rā.
ni. va. 18| dehasthanavadvāreṣu| "yemārgairdehasthamalādayaḥ sañcaranti tāni srotāṃsyucyante|" bhā.
uktañca- "mūlāt khādyantaraṃ dehe prasṛtantvabhivāhi
yat| srotastaditi vijñeyaṃ śirāghamanibarjitam||"
su. śā. 67.| tāni nava śśravaṇanayanavadanaghrāṇagudamedrāṇi narāṇāṃ vahirmukhānyetānyeva strīṇāmaparāṇi
ca tīṇi, dve stanayoradhastādrattavahañca| su. śā. 575.
indriye| me.
srotaḥpākaḥ| puṃ| sukha-nāsikādisrāve
bhā. ni.
sroto'jaḥ| puṃ| jalavetase| klī| soto'ñjane,
sauvīrāñjane| vai. nigha.
sroto'ñjanam| klī| sauvīrāñjane| śveta
śurmā| bhā.| su. sū. 385. priyaṅgādi. ḍa. khanāmakhyātāñjanaviśeṣe| jalāñjana, kāna śurmā
tatpayryāyaḥ, - sauvīraṃ kāpotāñjanaṃ yāmunaṃ nadījaṃ
pītavadrāri vāribhavaṃ srotonnadībhavaṃ srotobhavaṃ
sauvīrasāraṃ kapotasāraṃ kāpotasāraṃ valmīkaśīrṣakam| ra. mā.| su. ci. 177.| tacca nīlarūpalohitabhedena vidhā| lakṣaṇaṃ- "valmīkaśikharākāraṃ
bhinnannīlāñjanaprabham| pṛṣṭaṃ ca gairikāvarṇaṃ śreṣṭha
sroto'ñjanañca tat||" guṇāḥ- śītalaṃ kaṭu kaṣāyaṃ
chamighnaṃ rasāyanaṃ rase vīyyyaṃ satyadṛṣṭikaraṇa| rā.
ni. ka. 13| "tatra śītī'ñjanaṃ kṛṣṇaṃ sauvīraṃ śvetamīritam| sroto'ñjanasamaṃ jñeyaṃ sauvīraṃ tattu
38.2.3
srotonnadībhavam| klī| sroto'ñjane| vai. nigha.
svaḥ| puṃ| ātmani| klī| sakhe| vikā.
svakulakṣayaḥ| puṃ| matsye| he. ca.
svaguptā| strī| śūkaśimbyām| ānāṃkuśī
śa. ra.| vai. nigha. kāsa. ci. tṛṣṇayādiṣṭate| bhā. ma.
35. mu. kra. ci.| śvetalajvālukāyām| rā. ni. va. 5
svagūhaḥ| puṃ| kalikārapoṣiṇi| jaṭā.
svagrahaḥ| puṃ| vālarogabhede| nidā.
svacchaḥ| puṃ, klī| sphaṭike| rā. ni. 12
badaravṛkṣe| kūla gām̐cha| rā. ni. va. 11| lī| raupya
mākṣike| dhimalāgānīpaṣāto| maujikām̐| rā.
ni. va. 13| ghamadhātau| vai. nigha.| tri| rogamuktī
śa. ra.
svacchadhātuḥ| puṃ| karpūrakhamaṇau| raupyamākṣike
vai. nigha.
svacchandabhairavaḥ| puṃ| rakṣoḍayaṃ sannipātādinavarajvare hitaḥ| pāṭhaḥ- "tāmrabhasma viṣaṃ hemaḥ
saptadhā bhāvitaṃ rasaiḥ| guñjāīṃ sannipātādinavajvaraharaṃ param||" tāmrā, viṣa samabhāga; dhūturāpatrarase 1 bāra bhāvanā dibe| dvitīyaḥ- "rasagandhakayoḥ grāṇaṃ pratyekaṃ kajjalīkṛtaṃ| suvarṇamākṣikaṃ
śāṇaṃ śuddhañcaikatra kārayet| rudrajaṭā nirgundrā ca
nāgadāmalako tathā| viṣakaṇṭālikā caiṣāṃ kharasaṃ
śrāṇamātrakam| dattvā saṃśodhya saṃmartha kācyāṃ mudgasamā vaṭī||" anu. ārdrakarasena peyā| pārada,
गन्धक, o sbarṇamākṣika pratyeka 32 rati,
rudrajaṭā, niśindā, harībhakī, āmalā ebaṃ
biṣakam̐ṭāliẏā pratyekera 32 rati rase
maṃraśodhana kariẏā madinapūrbbaka mudgasamāna
বটী karibe| ra. sā. saṃ.| anyo jvare- "saptabhāgāṃśa saṃgṛhya pāradāmṛtagandhakān| jātīphalasya
bhāgārddhaṃ dattvā kuryyācca kajjalam| sarvvāddhaṃ pippalīcūrṇaṃ khallathilā nidhāpayet| guñjādvayaṃ layaccāpi
38.2.4
nāgavallīdalaiḥ saha||" pārada, viṣa, ও গন্ধক
pratyeka 2 tolā. jīẏaphala 1 to. pipulacūrṇaṃ ā0 |to0|, 1 | meṣa.| anyacca vātavyādhau-"dhajabhūsaṃ śataṃ lauhaṃ tāvanmarkaṭālakam | pathyā'bhrasatya'nirgaṇḍī vyoṣapaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam | tulyāṃśaṃ
mardayet khalle dine nirguṇḍikādravaiḥ | guṣṭhodrāvaiḥ
dinekāntaṃ dviguñjāṃ vaṭakīṅkṛtām ||”
svacchapacam | klī | abhraka-dhātau | añja
he.ca.
svacchabālukam | klī | vimaladhātau | rā.
ni.va.13
svacchamaṇiḥ | puṃ | sphaṭike | rā.ni.va.13
svacchā | strī | śvetadūrvvāyām | rā.ni.va.8
svajam | klī | rudhire | me. | puṃ | puttre | gharmme
me. | strī (jā) | kanyāyāṃ | vi | ātmajāte
svacaḥ | puṃ | asamavṛtte | śabdakalpaḥ
svadanam | klī | bhojane | he.ca. | loḍe
rā.ni.va.13
svadiḥ | strī | bhaktyau | rā.ni.va.20
svadhāpriyaḥ | puṃ | kapitthe | śa.ra.
svadhālatā | strī | latābhede | ci.kra.ka.prada.ci.
svanitāhvayaḥ | puṃ | taṇḍulīkaśakacupe | rā.
ni.va.5
svanotsāhaḥ | puṃ | khaḍgini | gāṃṇḍāra
śa.ra.
svapanam | klī | nidrāyām | śa.ra.
svapiṇḍaḥ | strī | piṇḍakharjure | rā.ni.va.11
svapnaḥ | puṃ | nidrāyām | ama. | nidritasya jñāne
śvasana | darśane | me.
svapnakṛt | klo suniṣaṇṇakaśāke | śuśruni śāka
svapnak | tri | nidrāṇau | ama.
svapnadarśanam | klī | nidrāvasthāyāṃ darśane
svapnana [drthau] | salakṣaṇaṃ yathā--"pūrbbadehāmṛtāṃstu bhūtānvā svapna taḥ paśyataḥ | rajoyuktena manasā gṛhānvāthān śubhāśubhān | karaṇānyāntu vaikalye tamasābhipravarddhite | asvapnaprapi bhūtātmā prasakta dūva
cīkṣate ||” su.śā. 4a.
38.2.5
svapnadoṣaḥ | puṃ | svapne retaskhalane | śabdakalpaḥ
svapnanāśaḥ | puṃ | nidrāvirahe | mā.ni.ni.
svapnanityaḥ | tri | nityaṃ nidrāgamanaśīle
svapnadarśanaśīle | gha.śā.8a.
svabhadrā | strī | gāmbhārīvṛkṣe | gāmāra gām̐cha
svabhāvaḥ | puṃ | śaktau | prakṛtau | vai.nigha.
svabhāvabalapravṛttaḥ | tri | kṣut-pipāsā-jarāmṛtyu prabhṛtiṣu ādidaivikarogepu | te api dvidhā
kālakṛtā akāsakṛtā ca| tatra paripālanakṛtāḥ
kālakṛtāḥ, aparirakṣaṇakṛtā akāsakṛtāśca | su.
sū.24a.
svamaṇiḥ | puṃ | sūryyakāntamaṇau
svayaṅguptā | strī | kapikacchau | ālākuśī
rā.ni.va.3 | su.ci.37a. | ca.da.kāsa.ci-agalyaharītakyām
svayamprabhaḥ | puṃ | tannāma-śīmalatābhede | su.ci.
26a.
svayambhūvaḥ | puṃ | vanamudge | mūgānī | vai.nigha.
strī (vā) | dhūmrapadmāyām̐ | tāmāṃka | rā.ni.va.5
jhiṅgiṇyām | śinaliṅginī latā | māṣaparthyām
mūśānī | rā.ni.va.3
svayambhūḥ | puṃ | māṣaparthyām | māśānī | liṅginyām | śibaliṅgī latā | rā.ni.va.3
svaraḥ | puṃ | kaṇṭhaśabde | ama. suvarṇe | vai.nigha.
nāsāvāyau | me.
svaraghnaḥ | puṃ | kharanāśaka-galrorogabhede | kaṇṭharoge viśeṣaḥ | tasya lakṣaṇaṃ yathā--"yo'tipratāmyan śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavisṛktakaṇṭhaḥ | kaphopadagdhe ṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ
śvasanāt svaraghnaḥ ||” su.ni. 16a.
svarabhaṅgaḥ (bhedaḥ) | puṃ | svaranāśakarīgaviśeṣe | nidānādi yathā--"atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu
srota:su te kharavaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ 'nyuḥ khara
38.2.6
bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ| vātena kṛśasayanagānamanupravaccī bhinnasvaraṃ vadati gaddabhavat kharañca
pittena pītanayanānanamūtravarccā brūyādgalena saca
dāhadahanyanena | vyānaikaphena satataṃ kaphavaṅkaṇṭhaḥ
svalpaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt | sarvvātmake
bhavati sarvvavikāra sampat taccāpyasādhyamathavaḥ kharabhedamāhuḥ | dhūyyāṃ (mye)ta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca
vāgeṣa cāpi kṛśavāk parivarjanīyaḥ | antargatakharamalakṣyapadaṃ cireṇa medīnvayādvadati ligdhagalasuvātaḥ ||” mā.ni. ; "vāte salavaṇaṃ tailaṃ pitte
sarpiḥ samākṣikaṃ | kaphe sacārakaṭukaṃ caudraṃ kevalamiṣyate ||” saṃ
svarabhaṅgo (dvan) | puṃ | paścimigirī | śa.ra.
svarasaḥ | puṃ | ārdra dravyapeṣaṇajarase | "yantraprapīḍgādravya' rasaḥ kharasa ucyate |” ca. | etadalābhe
śuṣkadravyasya aṣṭaguṇatoye paktā pādāvaśeṣo grāhyaḥ
pa.pra.1kha. | tasya mātrāvaiṣamyam | “āhatātsadyakṣaṇātkuṭyāndyāt kṣuṇṇāt samudbhavaḥ | vastraniṣpīḍitī
yaḥ syāt rasaḥ kharasa ucyate ||” śāṅgra.saṃ.1kha.
tadabhāve--"kur̤avaṃ cūrṣitaṃ dravyaṃ prakṣiptaṃ dviguṇe
jale | ahorātraṃ sthitaṃ tasmādvavet svarasa ucyate
mātrā kharasasya guḍalrena śuktikādvayaṃ pradāpayet
vahnisiddha' rasaścaiva palamātraṃ pradāpayet || madhuśyetā-gur̤a-kṣaudra-jīrakaṃ lavaṇaṃ tathā | ghṛtaṃ tailaṃ ca
cūrṣañca kolamātraṃ rase nyaset ||” kṛṣyātreyaḥ
svarasā | strī | kapillapadmāyām | vai.nigha.
svarasādaḥ | puṃ | svarabhaṅga | rā.ni.va.20
svarasādiḥ | tri | kaṣāye | vai.nigha.
svarahā(n)
svarakṣayaḥ
} puṃ | kharabhaṅge | rā.ni.va.20
38.2.7
svarāmakaḥ | puṃ | akṣoṭavṛkṣe | ākroṭa
gām̐cha | vai.nigha.
svarāsuḥ | puṃ | vabhrāyyām | śa.ca.
svaruḥ | puṃ | vṛścikabhede | śabdakalpaḥ
svargapuṣpam | klī | lavaṅge | vai.nigha.
svargalokeśaḥ | puṃ | śarīre | jaṭā.
svarjyaḥ (cāraḥ) | puṃ | sarjikṣāre | ca.da.
paribhāṣāmūle | “dviguṅgulavaṣālakṣaṃ |'
svajjiḥ (kāḥ) | puṃ | khajji kṣāre | sājimāṭī
rā.ni.va.6 | yavakṣāri | sorā | ā.
svarjikāpākaḥ | puṃ | khañjikhāre | vai.nigha.
svarji(kā)cāraḥ | puṃ | (Coroxylon
Sajji. snāmakakṣāre | sājjhikṣāra, sājimāṭo
hiṃ sājīkhāra, kaṅgaśakhāra | tatparthyāyāḥ,kapītaḥ sukhavarcakaḥ sauvarcala kacakaṃ sṛjikā
kṣāraḥ sarjikāḥ suvarcika' suddhau yogavāhī
kharjiḥ khajjikā khajjikā suravaccakaḥ sṛjikā
sajjiḥ khajjikā kharjjīḥ surkhojjikaḥ suvarciḥ
suvarcikaḥ sujjikṣāraḥ sarjjikācāraḥ | guṇāḥ
-kaṭaruṣṇaḥ tīkṣṇaḥ vātakaphaghnaḥ gulmādhmānakṛmighnaḥ
braṇīdaraṇeśca | rā.ni.va.6 | " yavakṣārī jayeddharmaḥ
śvāsān vāta-kaphāmayān | gulma-hṛdagrahaṇīpāṇḍupnīhānānagalāmayān | tathālpāntaraguṇaḥ khajjikācāra ucyate ||" rāja.
svarjjī (n) | puṃ | khajjikṣāre | sājjikṣāra
rā.ni.va.6
svarṇam | klo | khanāmaprasiddhadhātau | soṇāṃ
tatparyyāyaḥ, --suvarṇa kanakaṃ hiraṇya' hebha hāṭakaṃ
tapanīyaṃ śātakumbha' gāṅgeyaṃ bharmma bharma cāmīkaraṃ
jātarūpaṃ mahārajataṃ kāñcanaṃ rukmaṃ rukma' kāttaikharaṃ
jāmbūnadaṃ aṣṭāpadaṃ karahāṭakaṃ ṛkathaṃ sānasi
bhṛkuthya' līḍhotthasaṃ bhṛśasaḥ puraṭaṃ rekanaḥ śatakaumbhaṃ kambūraṃ karbūraṃ bhadraṃ bhūri piñjaraṃ drāviṇaṃ
38.2.8
gairikaṃ cāmpeyaṃ maruḥ candraḥ kaladhautaṃ abhrakaṃ agnibījaṃ lohavaraṃ jaryusārakaṃ svargemapithabhavaṃ mukhadhātu
śatakhaṇḍa' ujjvalaṃ kalyāṇaṃ manoharaṃ padmaḥ agnivīryyaṃ agnīśikhaṃ cāgreyaṃ bhāskaraṃ pijñānaṃ apiñjaraṃ
tejaḥ agnibhaṃ dīptaṃ dīptakaṃ maṅgalyaṃ saumañjakaṃ śṛṅgāraṃ
jāsvavaṃ niṣkaṃ caṇḍa' vayaḥ peśaḥ kaśanaṃ līhaṃ hemaṃ
candraṃ amṛtaṃ marut | "purā nināyamakṣāṇāṃ samakṣauṣāṃ jitātmanām | marīciraṅgirā atriḥ
pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ | vasiṣṭhaśceti saptaite kīrttitāḥ
paramarṣayaḥ || pataurvilokya lāvaṇyalakṣmīsampannayauvanāḥ | kandarpadapaivihvalacetaso jātavedasaḥ
patitaṃ yattadādṛṣṭaṃ retastadva ma tāmagāt || kvacinnadyāpi bhavati tadrasendrasya vedhataḥ ||” iti svarbhotpattiḥ| "dāhe raktaṃ kṣitau chedre nikaṣe kuṅkumaprabham | tāraśuddhīśvaraṃ snigdha' kīlaṇaṃ guru hema
sat ||” iti parīkṣā | "svarṇantārāmbarāvāyayyacāṇḍyau pratāparyate niṣiktaṃ sattasaptāni taile
takraṃ gavāṃ jale | kāñjikaṃ ca kulatthānāṃ kvāthaye
saptadhā pṛthak | evaṃ svarṇādilohānāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate|” patrīkṛtamapatraṃ vābhrau taptāvinā taptāni
taile takre kāñjike gomūtre kulatthakaṣāye cikhinniṣicya śodhayet | evamevānyeṣāṃ dhātūnāmapi śodhanaṃ
kāryam || iti śodhanam | māraṇaṃ yathā - svarṇasya
ekaṃ bhāgaṃ pāradasya ca bhāgadvayam alena mardayitvā
golakasamaṃ gandhakacūrṇa tadadhaḥ upari ca nidhāya
śarāvasaṃ puḍhe nirudhya triṃśadannakarīṣaiḥ caturdaśa puṭān
dadyāt | “śilā gandhākeṃdugdhāktā svarṇapāḥ sapta
dhātavaḥ | mriyante dvādaśapuṭaiḥ satyaṃ guruvaco yathā ||”
38.2.9
śilā manaḥśilā | eṣāṃ cūrṇādibhiḥ patrāṇi lepayitvā gajapuṭaiḥ pacet | athavā rasakajjalikayā
kevalena vā rasena svarṇapatraṃ liptā hiṅguliṅgulasindūramanaḥśilābhiḥ svarṇasamābhirmathayitvā dhustūrarasena kharaṃ mardayitvā golakaṃ kuryāt | tato haṇḍikāmadhya saṃsthāya śarāveṇācchādya vahnilepaṃ dattvā
palāśabhasmanā pūrayet | tato dinadvayaṃ gāḍhāgniṃ
dadyāditi | ra.sā.saṃ. | guṇāḥ- “suvarṇaṃ śītalaṃ
hṛdyaṃ valyaṃ guru rasāyanam | svādu tiktañca tuvaraṃ
pāke ca svādu picchalam | pavitraṃ haṃṣaṇaṃ netrā'
medhāsmṛtimatipradam | hadyamāyuṣkaraṃ kāntivāgdi
śaddhisyiratvakṛt | viṣadvayacayonmādatridoṣajvaraśoṣajit | balaṃ vīryyañca harate narāṇāṃ rogasañjān śoṣayaṃtīha kāye | aśodhitvāttva sadā suvarṇamarujametanmaraṇañca kuryāt | asamyak māritaṃ svarṇa balaṃ
vīryyañca nāśayati | karoti rogān bahūm̐śca tasnmādyatnatastataḥ | bhā.pu.dhā.va. | dhustūrai| ṣana
vai. nigha. 24. vyoṣi kālāntarase | nāgakeśara
vṛkṣe | nāgeśvara phūla | gaurasuvarṇaśāke | soṃṇānaṭīśā śāka | rā.ni.va.120
svarṇakam | lo | dhustūraphale | meṣa. śiroro.cikiḍitau taile
svarṇakaṇaḥ | puṃ | kaṇaguggulī | rā.ni.va.12
svarṇakāsaḥ | lī| svarṇa rase| bhūsnā, rajana
vai. nigha.
svarṇakadalī | lī| svarṇavarṇa-kadalīphala
cām̐pākalā
svarṇakāmaśam | lo | raktapadme | vai. nigha.
svarṇakīṭakaḥ | strī | raktakaitakīvṛkṣe | soṃṇākeyā | tatparyyāyāḥ, - hemaketakī kanakaprasavā
hemī chinnaruhā viṣṭaruhā svarṇapuṣpo kāmakhaḍgadalā
38.2.10
puṣpaguṇāḥ- varṇakaraṃ keśadaugandhakaraṃ svarṇavarṇaṃ madanonmattatāvāhulyakaraṃ saukhyakāri ca | kaitakīsanaḥ, atiśītalaḥ kaṭuḥ pitta-kaphagnaḥ rasāyanaḥ
valyaḥ dehadāḍharyyakaraśca | rā.ni.va.10
svarṇagairikam | lī | rakta-gaurike| raktagirimāṭī | vai. nigha.
svarṇacātakaḥ | puṃ | cāṣapakṣiṇi
svarṇacūḍaḥ | puṃ | pakṣiviśeṣe | ṭhāṃsa pacī
jaṭā.
svarṇajam | lī | svarṇamākṣike | vai. nigha.
vaṅgaṃ | he.ca.
svarṇajātikā (tī) | strī | (Jasminum revolutum.) pītajātaupuṣpavṛkṣe | pīta
cāmilī | vai. nigha. | See jātī
svarṇajīvantikā (ntī) | strī | pītapuṣpajīvantyām | svarṇajīvantī | hiṃ soṇājīvat
tatparyyāyāḥ, - himāgyā hemajīvantī hemapuṣpī
hemavallī hemalatā hemāṅgā vṛṇapatriḥ svarṇaparṇī
sujīvantī supatrikā svarṇalatā | guṇā.- itthā
madhurā cakṣuṣyā śiśirā vātapittaraktādāhaghnī ca
rā.ni.va.3
svarṇajovā | strī | svarṇajīvantyām | ve. nigha.
svarṇado | strī | svargagaṅgāyām | amaḥ | havikākhyām | viṣṭāṃtī | rā.ni.va.5
svarṇadugdhā | strī | svarṇakṣīrikāyām | soṃṇāṃthiruī, śeyālakām̐ṭā | he. nigha.
svarṇahuḥ | puṃ| mahāragvadhavṛkṣe | var̤a somhāla
rā.ni.va.9
svarṇadhātuḥ | puṃ| svarṇagerike | svarṇe | vai. nigha.
svarṇanibham | lī| svarṇagaurike | svarṇa-girimāṃṭī | ve. nigha.
svarṇapadmam | lī | pattalasuvarṇa padma | soṃṇāra
pāṃta | rasa.ci.
svarṇapatrikā | strī | suvarṇa supyām | soṇāṃmuśī | tatparyyāyāḥ, - kalyāṇī hemapatrī rocanī
svarṇapatrikā | guṇāḥ- "viṭūsaṃghaṃ vahnimāndyañca
38.2.11
yakadālpudaraṃ tathā | plīhodaraṃ vaḍugudamajīṇe viṣamajvaram | kāmalāma pāṇḍurogañca kalyāṇī capatheddaśruvam |” maiṣa. guṇa. vi. harītakīkhaṇḍe
svarṇaparṇī | strī | svarṇa jīvantyām vai. nigha.
svarṇaparpaṭī | strī | grahaṇyādhikāre rasaḥ | yathā
- pāradasya palaṃ svarṇa sya tolakam ekatrālicyaśrākhardayitvā tena saha gandhakasya palaṃ miyadhitvā lauhakhalaṃ mardayitvā kajjaliḥ kāryyā | atha yathāvidhi
parpaṭī pācyā | bhaiṣa.
svarṇapācakaḥ | puṃ | ṭaṅkaṇakṣāre | sohāṃgāṃ
ra.mā.
svarṇapāre (le) vatam | lo| dīpāntarakharjūre
mahāpārevataphale | rā.ni.va. 11
svarṇapuṣpaḥ | puṃ| vāvvalavṛce | vāvalā gāṃi
ma.ca.| āragvadhavṛkṣe | somhāla gāṃcha | rā.ni.
va.9| kapilavṛce| kumbhakhalattāyām | vai. nigha.
svarṇa campakavṛce | rā.ni.va.11 | strī (thā) | lāṅgalikānāmoṣadhe | visatāṅgaliyā | sāladhātām
śītapuṣpaṃ manasā | rā.ni.va.4 | meṣaśṭṭaṅgām
mer̤āśiṃṭhe | vai. nigha.
svarṇapuṣpadhvajā | strī | svarṇa līvṛkṣe | soṇāṃlū
vai. nigha.
svarṇapuṣpikī | strī | lāṅgalikṣauṣadhau | visalāṅguliyā | rā.ni.va.4 | svarṇayūthikāyām | he.
nigha.
svarṇapuṣpī | strī | svarṇa kaitakyāṃ | rā.ni.va.10
sālalāyāṃ | rā.ni.va.4| cāragvadhavṛkṣe | soṃgālū
ma.ca.
svarṇaphalam | lo| dhustūraphale | dhūtūrāvīja
meṣa. maṅgalacīvilāsa rase | strī (lā)| svarṇakadalẏām | rā.ni.va.11
svarṇabījam | lo| dhustūravīje | vai. nigha.24.
ba.sā.ci.madvārase
svarṇabhūmiḥ | strī | madhuravallyale | dārucini
vai. nigha.
svarṇabhūṣaṇam | lo | cāragvadhavṛkṣe | svarṇagaurike | vai. nigha.
38.2.12
svarṇabhūṅgāraḥ | puṃ | pītabhṛṅgarāje | rā.ni.va.4
svarṇamaṇḍanam | svarṇagerike | vai. nigha.
svarṇamātā | lī| mahājambūbṛce | var̤a jāṃmagāṃcha | vai. nigha.
svarṇamākṣikam | lo, puṃ | khanāmakhyātīṣadhātuviśeṣe svarṇamākṣika | tatparyyāyāḥ -
sākṣikaṃ madhumākṣikaṃ tāpyaṃ mākṣikadhātuḥ madhudhātuḥ
asya svarṇasāhityāttathābhidhānam - "kiñcit suvarṇasāhityāt svarṇa mākṣikamucyate |" "upadhātuḥ
suvarṇa sa kiścit svarṇaguṇānvitam | tathā ca
kāñcanābhāve dīyate svarṇa mākṣikam || kintu tasyā
nuktaṛtvāt kiścinnyūnaguṇataḥ | na kevalaṃ svarṇa -
guṇā varcante svarṇa mākṣike | dravyāntarasya saṃsargāt
santyanye 'pi guṇā yataḥ ||” guṇāḥ- “suvarṇa mākṣikaṃ
svādu tiktaṃ dṛṣya rasāyanam | cakṣuṣyaṃ vastikṛcchrapāṇḍu meha-viṣodarān | arthaḥ śodhaṃ viṣaṃ kaṇḍaṃ
vijñīpamapi nāśayet ||” aguru tat mandāgnitvaṃ
balahāniṃ viṣṭambha netrarogaṃ kuṣṭhādikañca karoti
bhā.pu.1ma.dhā.va | "sindhūtyasya bhāgaikaṃ dvibhāgaṃ
mākṣikasya ca | mātuluṅgarakhairvāpi jambīrītyadraveṇa
vā | kṛtvā tadārtha pātre lauhadanyāṃ ca cālayet
sindūrānaṃ bhavedyāvattāvanmṛdagninā pacet | saṃśuddhaṃ
mākṣikaṃ jñeyaṃ sarvarogeṣu yojayet ||” iti
tacchuddhiḥ | parīkṣā yathā- “bhṛṅge suvarṇasaṅkāśo
manākṇākṣavarṇavidvaḥ | dṛṣṭadraṇaṃ iti khyātau māciko'na praśasyate ||” yogara.
svarṇayūthikā (yo) | lī | pītayūthikāyām
ma.ra.
svarṇarītiḥ (to) | puṃ, strī | rājapittale
ver̤ā pitala | vai. nigha.
svarṇalatā | strī | svarṇajīvantyām | jyotiṣmatīlatāyām | latāphaṭukī | rā.ni.va.3
svarṇa (guṃ) lo | strī | āragvadhabhede | soṇāṃlū
38.2.13
gāṃcha | hi āmlatāsa | saṃ gur̤amakhalūra | tai yeṣaṇḍu,
raṃaniāra | bam- śīkalo | tatparyyāyāḥ, -
hemapuṣpo svarṇapuṣpā pañcajñā | guṇāḥ- kaṭuḥ śītā
kaṣāyā vraṇaghnī ca | rā.ni.va.4
svarṇavaṅgam | lī | sehatanāmaka auṣadhaviśeṣaḥ
tadracanā- “prathipedū bhājane vaṅgamayasī vāpi
sannaye | vidrute vahnitāpena tasmin tanmānakaṃ
rasam || cipya saṃpūṣayettatra narasārañca gandhakaṃ
tatuvāsī mṛdālikhya kācakūpyāṃ nighāya ca || tat
sarvvaṃ śikatādharmmaṃ paced yāmacatuṣṭayam || to pākāt
sañcāyate citraṃ kauśeṃ hemarūpairiva || ramaṇīya
taraṃ kharppa vaṅga nāma rasāyanam | balyam medyaharaṃ
kānti medhā-vīryyābhivarddhanam ||” śai.
kharparṇavaṃśaḥ | puṃ | kaṣṭamugulau | rā.ni.7.12
vaṃśapavaṅgaritālau | kharparṇagairikai | vai.nigha. | strī
haridrāyām | dāruharidrāyām | rā.ni.4.6
kharṇavalkalaḥ | puṃ | śyoṇākavṛtte | śa.ca.
kharṇavallī | strī | kharparpalatāyām | latāviśeṣe | vaॅ śeṃkuḍuttīṃgai | tatparyyāyaḥ,–hariṇī
pītikā kākāṅguḥ kākavallarī raktaphalā | guṇāḥ
—śiraḥpīḍā hanti tridoṣaṃ vinivārayati dugdhadā
ca bhavati | bhā. | rā.ni.7.3 | kharppa locane
śoṣkāna gāṃcha | vai.nigha. | kharṇajīvantyām
rā.ni.7.3
kharṇaśephālikā | strī | pītaśephālikāyāṃ
ci.kra.ka.kṣīro.ci. | bhāratavṛkṣavṛte | sondālagāṃcha | bha.prā.
kharṇasindūram | klo | rasasindūraviśeṣe | pacau
—gandhakaḥ 8 to. śuddhagandhakaḥ 8 to. kharppa 2 to.
vaṭāṅkurarasena praharaṃ kumārīrasena ca praharaṃ maddeyitvā kācakupyāṃ nidhāya bālukāyantreṇa pacet
śrote kūpogalalagnapītarajāṃsi gṛhṇīyāt | bhaiṣa.
rasa ci.
38.2.14
kharṇaśāliḥ | puṃ | caturaṅgulau | sondāla
gha.sū.37.
kharṇakṣīriṇī (rī) | strī | (Agremone
mexicana.) khanāmakhyātavṛtte | soṇārikraṃī,
śiyālakāṃṭā | hiṃ sairavanda | maṃ pihaurāmeḍu
keṃ ciklikkiṃmaiḍu | bam piṃbalādhottarā | tā. brahma
daṇḍu viraḍ | tatparyyāyāḥ,–paṭuparṇī himāgniā
himāvatī haimavatī kharṇāhugdhā kharṇāṅgā rukmiṇī
suvarṇā suvarṇakṣīrī hemadugdhā hemacīrī kāñcanī
“haimavatyaṃ payasyāsyāḥ himavad-bhūmisambhavā | yā
māgajihikākārā suvarṇāṃ vahnijīvaham ||” ca.
su.47. | mandhūle cīja iti hindī | guṇāḥ—
.......recanī tiktā bhedinya nale ṅgakāriṇī
kamikaṇḍu viṣānāha-kaphapittāstrakuṣṭhanut ||” bhā.
kṣata.ci. ?
kharṇāṅgaḥ | puṃ | mahāragvadhavṛtte | baḍ sondāla
rā.ni.7.9
kharṇābham | klo | haritāle | vai.nigha.
kharṇābhā | strī | pītapuṣpayūthikāyām | haruda
suṃ īphūla | vai.nigha.
kharvāriḥ | puṃ | śaibale | vai.nigha. | gandhakai
śabdavācyaḥ
kharṇāṅgā | strī | kharṇakṣīryyām | śiyālakāṃṭā
vai.nigha.
kharṇiā | strī | dhanyāke | dhaniyā | vai.nigha.
kharbhānavaḥ | puṃ | gomeda ratne | rā.ni.4.11
kharthekāḥ | puṃ | vindukavṛte
kharvendī | puṃ | aśvinaukumārayoḥ | ama.
khalpaḥ | puṃ | sakhaugāmasamdravye | nathī | vai.
nigha.
khalpakandaḥ | puṃ | kaśerau | keṃśura| vai.nigha.
khalpakāṣṭhaḥ | puṃ, klī | śvetālī | bhām̐ka ālū
vai.nigha.
khalpakeśaraḥ (ro[ṅga]) | puṃ | kovidāravṛtte
raktakāñcana | rā.ni.4.10
khalpakeśī | strī | bhūtakeśī | kāṃgadūrrsī
śa.ca.
khalpaghaṇṭā | strī | sārasvapravṛddhatau | vana śaṃṇa
vai.nigha.
38.2.15
khalpacaṭakā | puṃ | vṛddhacaṭake | manuṣyā pāthī
vai.nigha.
khalpajambūkāḥ | puṃ | kṣudraśagālau | śaॉkaśiśālaḥ
vai.nigha.
khalpatakaḥ | puṃ | kesukakande | keṃṭe gāṃcha
vai.nigha.
khalpapañcakāḥ | puṃ | gauraśāke, ladhūkaviśeṣe
maulaviśeya | “gauraśāko madhūlo'nyau girijaḥ
khalpapañcakaḥ | ra.sā.
khalpaphalā | strī | kṣudrayābhiṣṭe | huvusuvṛkṣaviśeṣe | tatpayyayiāḥ,–kacchūtrī āḷavanāśinī
środrabhṛtuḥ viṣaghnī kaphaghno aparājitā | huhuṇāsadṛśaguṇaḥ | rā.ni.4.4
khalparūpā | strī | sārakṣā-prapañcace | vanaśaṃṇa
vai.nigha.
khalpavarttulaḥ | puṃ | kalāyavṛte | maṭara | vai nigha.
khalpavalkalā | strī | tejobatyāṃ | tejavala
he.nigha.
khalpaviṭapaḥ | puṃ | kaisurukkande | kam̐ḍe | vai.
nigha.
khalpagandhā | strī | ṛśaprapañcace | vanaśaṃṇa
vai.nigha.
khalpaśṛgālaḥ | puṃ | rohitakamṛge | vanarauśaṃ
vai.nigha.
khalpasaṅgātavoyyaḥ | puṃ | khalpacaṭake | śaramanuṣyā pāṃśī | vai.nigha.
khavahaḥ | klo | taruti | teur̤ī | gha.su 47.
kharmaṅgā | strī | anāgnāssāmātyasaṃjñāyām
yathā—mithunamityukte madhusarpiṣoryahaṇam | su.u.
455.
khamā (ṣṭra) | strī | tejovatyāṃ | rai. nigha.
svasti | klo | puṇye | he.nigha.
svastikaḥ | puṃ, klo | suniṣakṣakaśāke | śuśani
śāk | bhā.pu.1bha.prā.va. | vā.vi.85. | 2.śīne
rasūna | cikā. | piṣṭakavikāre | viśvaḥ | pūpaṃkumbhādau | su.sū.10a. | tannāmakayantre | tadyatuviṃśatividham aṣṭādaśāṅgulaparimāṇañca | teṣābhākārāya yathākramaṃ siṃha-vyāghra-vṛka-tarakṣu ṛkṣaddīpimārjāraśṛgālamṛgairvvākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghā
38.2.16
tyulūkacilliśyenagṛdhrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇoṣṇabhrajananandimukhamukhatulyā vilagatślodarapārtham | sū.sū.
7a. | sandhikṣūrcādiṣu vraṇavandhanabhede | su.sū.18
bha. | “svastikāṅgatimāśīyya pakṣādāveva vadhyate |"
iti lakṣaṇam | saṅkhulacūrṇādikatancīkoṣākāraḥ
svastikaḥ tasyevākṛtiryasya sa khalikāryakṛtiḥ
svastikākāraṃ kṛtvā veṣṭanānantaraṃ yadbandhanaṃ sa vandhaḥ
khastikā | su.sū.18a.ḍa. | su.ci.3a. | laṅgeḍālo | rātrāṃśālū | cikā. | mūlake | strī (kā)
bhātohave | vai.nigha.
svastikādyamḥ | puṃ | tarakṣaloyantṛpe | vai nigha.
svasthaḥ | tri | sukhī, samadaṃ, ṣadhātavyau | “samī
doṣaḥ samāgniśca samadhātumavakriyaḥ | prasannātmendriya
manāḥ svastha ityabhidhīyate ||” bhā.
svasthavṛttam | klo | yena vidhinā svasyasthiti
sadācaro | yathā—“yasmin yasmin ṛtau vai ye
doṣāḥ kupyanti dehināṃ | teṣu teṣu pradātavyā rasāste
te vijānatā | balinaḥ śītasaṃrodhāddhe mante prabalo'nilaḥ | sevetāto hime snigdhā khāḍvasravaṇān
rasān | godhūmapiḍa kāsikṣīrotthavikṛtauḥ surā
navamannaṃ vasāṃ tailaṃ śaucakāyye sukhodakaṃ | yuktāktakiraṇān sveṃdaṃ pādatrāṇañca sarvvadā | prāvārājinakauśeya-praveṇī-kūthakāstṛtam | uṣṇasvabhāvailaghubhiḥ
prāvṛtaḥ śayanaṃ bhajet | aṅgāratāpasandarbhugarbhaveśmani
priyām | pīvarorusanaśroṇīmāliṅgaya guruharṣitām
ayameva vidhiḥ kāryyaḥ śiśire'pi viśeṣataḥ | tadā hi
śītamadhikaṃ raukṣaṃ cādānakālajaṃ | kaphacitau hi
38.2.17
śiśirai vasantairyo'vatāritaḥ | hatvāgniṃ kurute rogānatastatra prayojayet | tīkṣṇaṃ vamana-nasyādi khaṃvar̤ayahamañjanaṃ | vyāyāmodvarttanaṃ dhūmaṃ śodhakāyyai sukhīdakaṃ | sātuṃlityañca karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ | purāṇaṃyavagodhūma-caudra-jāṅgalaśūlyabhuk | prapibedāsavāriṣṭaśīdhumādhvīkamādhavān | vasante'nubhavet strīṇāṃ
kānanānāñca yauvanam | gurvvamla snigdhamadhuraṃ divā
svaprañca varjjayet | mayūkhairjagato taptau grīṣme pepī
yate raviḥ | svādu śītaṃ dravaṃ snigdhamannapānaṃ tadā
hitam | śītaṃ saśarkaram mandhaṃ jāṅgalām mṛgapakṣiṇaḥ | ghṛtaṃ payaḥ saśālyannam bhajannū grīṣme na
sīdati | madhyāhne candanādrdrāṅgaḥ khapyāddhārāmṛhe
niśi | niśākara-karākīrṇe pravāte saudhamastake
nihaṇakāmā vyajanaiḥ pāvistaścaiḥ sacandanaiḥ | sevyamāno bhajedattvāṃ muktāmaṇivibhūṣitaḥ | lavaṇāmkhakaṭūṣṇāni vyāyāmāṃcāta varjjayet | varṣāsvagnivale
hīne kupyanti pavanādayaḥ | bhajeta sādhāraṇam
sarvvamuṣṇamastaijanañca yat | āsthāpane mṛhatanuḥ jīrṇa
dhānyaṃ rasān kṛtān | jāṅgalaṃ pivitaṃ yūṣāna
madhvariṣṭaṃ cirantanam | divyaṃ kaupaṃ śṛtañcāmbho
bhojanaṃ laliduddinai | vyaktāmlalavaṇaṃ snehaṃ saṃplakṣya
caudravallaghu | nadījalodamanthāddaḥ svaprāyaḥ sātapāvyajet | varṣāśrī taucitāṅgānāṃ sahasevārkaraśmibhiḥ
taptānāmācitaṃ pittaṃ prāyaḥ śaradi kupyati | vanma
yat ghṛtaṃ tiktā vireko raktamokṣaṇam | tiktaṃ svādu
kaṣāyañca śucitīkṣṇañca bhajellaghu | ikṣavaḥ śāmalī
mudgāḥ saro'bhraḥ kathitaṃ payaḥ | śaradyetāni pathyāni
pradoṣe cenduraśmayaḥ | kṣāradāni ca mālyāni vāsāṃsi
38.2.18
vimalāni ca | tuṣārakṣāradohṛddhyaduditastaṇḍulotpān | tīkṣṇāmbudivāsvapna purovātān parityajet
śīte varṣāsu cādyāṃstrīn vasante'nyān rasān bhajet
khādu ṃ nidāghe śaraditi svādutiktakaṣāyakān | śaradvasantayo rūcaṃ śītaṃ gharmaghanātyayoḥ | annapānaṃ samāsena viparītamato'nyathā | nitya ṃ sarvarasābhyāsaḥ
svādhvādhikyamṛtāvatau ||” ca.da.mātrā'dhikāre
khādaḥ (nam) | puṃ, klī | ākhāde | ākhāṃta
khāduḥ | puṃ | madhurarase | miṣṭerasa
jīvakauṣadhau, jīvaka
vai.nigha. | agurukṣāre
tataparyāyāḥ, -aguru-sāraḥ sudhūpaḥ gandha-dhūmakaḥ
guṇāḥ-kaṭuḥ kaṣāyoṣṇaḥ sakṣmāmodavātannaśca | rā.
ni.va.12
vai.nigha.
khādukaṇṭakaḥ
ṅkhago kṣurake
khādukandaḥ
khādukā
khādukośātakī
khādukhaṇḍaḥ
khādugandhacchadā
khādugandhā
khādugandhiḥ
khādutiktām
khādutiktaphalaḥ
khādupaṭolikā (lo)
khādupatraḥ
khāduparṇī
khādupākaphalā
khādupākā
khādupāre (le) vataḥ
khādupiṇḍā
khādupuṣpaḥ (vyo)
khādupu(ṣpi)kā
khāduphalam
khādumaujaḥ
khādumajjā (n)
khādumastakā
khādumāṃsī
svādumāṣā
svādmūlam
svādrasā
svāddalaḥ
svādulatā
svāduluṅge
svāduvīryyaḥ
svāduśūṇḍau
svāduśūṅga(svaccha)m
svādusiñcitikāphalam
khāduguruḥ
khādannam
khādamlaḥ
'svādvī
svādhyāyaḥ
khāntam
svāpaḥ
svāpateyam
svāpāśrayam
svāmo (in)
svāmyupakārakaḥ
svāyambhuvagugguluḥ
svāyambhuvo
svārāmagucchakam
svāsthyam
svāttaḥ
svinnaḥ
svedaḥ
svedakaḥ
svedacuṣakaḥ
svedajaḥ| tri| kṛmikīṭa-pipīlikādau| śramaḥ
kāntalo he| vai. nigh.
svedajalam| klī| dharme | vāṣpajanitajale
svedajaśākam | klo| śākabhede| tacca bhṛṃgī
mamakākaḍaṃṅgāsudarśanaṃ trilotyādikam | kāsā iti
38.2.19
loke| (podrāṃnajhāṃḍū | guṇāḥ- śītā dobalā
picchilā guravaḥ kṣad dvitīsāra jvaraṅgaḥ śa rīragaḍarāḥ
"ṛtayaścakṣalokāśca vargo jñeyaḥ samāvahāḥ | nātidoṣakarāste syuḥ śaiṣyāścitto vigahritāḥ ||” bhā.pū.1
ma.mā.va. | “kavikāstu patrāṇica kaśeoṣa-citirakṣaṇāḥ | svaṣvāṃḥ kaṃceruṇāḥ śītāḥ kaṣāyāḥ
svādu-śītalāḥ | guravaḥ kṣyarthaṃ tīsārajvarakṣaṃ pābhayā
pahāḥ| śvetāḥ pravikhalokāścavargotrana samākhyāḥ
nātidoṣakarā jñeyāḥ preśyāstrīdho vigarhitāḥ ||”
rāja.
svedanam| klī| svede| me.| svedanadravye ca rasasaṃskāraviśeṣe | bhā.
svedanayantram | klo | pāradasya danayantre | (dolāyantra | tallakṣaṇam - “dyānmukhālolukhe vastre vastre
svasya nidhāya ca | pidhāya pacyate yatra
danaṃ yantram ||” bhā.
svedanāṅgaḥ| puṃ| dādhau| he. nigh.
svedano | strī| surānimaśyārtha-pātraviśeṣe
bhām̐ḍi| vai. nigh. | oṣadhāvaviśeṣe | ḍām̐ḍaśrā | bha.
svedamātā (tṛ)| strī| śarīrastha-rasadhātī
rā.ni.va. 28
svedavāhistrotaḥ| klī| gharmavāhināḍyām
tasya mūlaṃ medaḥ romakṛpāśca | ca. vi. 5 a.
svedasrāvaḥ | puṃ | pisajadoṣe| ghāma huḍrā
nidaṃ.
svedāpravarttanam | klo | dharmapratibandhe | gharma
nibu ḍe | mā.ni.
svedāvarodhaḥ| puṃ| gharmāvarodhe | jaṭharāmeravarodhe | "svedāvarodhaḥ santāpaḥ......" mā.ni.
khairaṇī | strī | vastrālāpāṃściṣi
khairitā| strī| svacchandatāyām | śrama.
khorasaḥ| puṃ| sarase | milāpiṭakakke | pra.ca.
haḥ | puṃ | jale | rato | ekākṣa. ko.
haṃsaḥ | puṃ| prakhyātobhayacarapakṣiṇi| ham̐sa
bhaṃ vallabhi | tatparyāyāḥ,-śvetagarut cakrāṅgaḥ
38.2.20
mānasaukaḥ kalakaṇṭhaḥ sitacchadaḥ śitipakṣaḥ śvetacchadaḥ śvetapatraḥ sitacchadaḥ sitapakṣaḥ cakrāṅgaḥ saraḥkākaḥ purudaṃśakaḥ jālapāt jālapādakaḥ dhavalapakṣaḥ
mānasākhyaḥ | guṇāḥ- “haṃsaḥ suṃ śakaro valātirucido havyau guruḥ śītalaḥ......” ca.ni. 22a.
asya māṃsaguṇāḥ- vṛṣyatamaṃ timiraghnañca | rā.ni.
va.17 | guru uṣṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ svaravalavarddhakaraṃ
vṛṃhaṇaṃ śukalaṃ vātaghnañca | su.sū. 46 bha.| haṃsaḍimbaguṇāḥ- "retaḥ kṣīṇeṣu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca
madhurāṛvipākīni sadyovalakarāṇi ca ||” ca.
sū. 27a. | apica- “haṃsaḍimbaṃ paraṃ hadyaṃ vṛṃhaṇaṃ
vātakopanam | pāke laghutaraṃ prītaṃ sarvyāmaya vinā
śanam ||” rāja. 3pa. | ghoṭakabhede| śārīravāyubhede| me.| pārade | vanaspatibhede | raupye | vai.
nigha. | cantaḥ karaṇe | viṣṇau | sūrye | viśvā.
haṃsakaḥ| puṃ| rājahaṃse | śa.ca.
haṃsakūṭaḥ| puṃ| kakudi | būm̐ṭai| śabdakalpaḥ
haṃsadāḍhanam | klo | anṛṣaṇi | aśrutkārṣa
śa.ca.
haṃsapadam | klo | karke
Linked texts (4)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Amarakośa or Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Sudhā (Bhānuji) — Bhānuji, Sanskrit
- Amarakośa Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit