Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 39
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 39
- Language
- Sanskrit
Contents
39.2.1
kṣorapalāṇḍuḥ | puṃ, palāṇḍuviśeṣe | dugdhapalām̐ḍu | guṇāḥ- “trigdhī ruciṣyaḥ sthiradhātukarttā valyo'tha medhā kapha puṣṭidaśca | svādurguruḥ
śītapittapraśastaḥ sa picchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ ||”
su.sū.46a.
kṣorapākaḥ | puṃ, ghṛtādīnāṃ kṣīrarāveṣapāke
tatra coraṃ dravyādaṣṭaguṇaṃ vāri caturguṇaśca | eṣa pāko
jalaṃ vinā na siddhyate na tadinā samyakpākasiddherabhāvāt | ayañca vidhiḥ caurapakkapācanādau jñeyaḥ
na tailaghṛtādau | tatra caturguṇaṃ cauramevāsti na dravāntaramiti | “dravyādaṣṭaguṇaṃ cīraṃ corāttoyaṃ caturguṇa | caurādaśeṣaḥ karttavyaḥ corapāke tvayaṃ vidhiḥ ||”
“coramastārakhāccānāṃ pāko nāsti vināmbhasā
samyaka pāko na gacchanti tasmāttoyaṃ caturguṇam ||”
pa.pra.2kha. | jalamhuto | su.sū.11ca.
kṣorapuṣpaḥ | puṃ, moraṭālatāyām
kṣorapuṣpo | stro | caurakākolyau | ca.vi.1a.
kṣoramadhurā | strī, kṣīrakākolyām | rā.
ni.va.3
kṣoramoraṭaḥ | puṃ, caurakarāḍū iti khyāte
vṛkṣaviśeṣe | pa.sū. | su.kalpa.8ṣa.
kṣorarasaḥ | puṃ, corakṣāre | kīrasaṃ
kṣoralatā (vallī) | stro, coravidāryām
śukla bhūmikūṣmāṇḍa | rā.ni.va.7| ca.vi.8ṣa.
kṣoravān | puṃ, kṣīramorṭe | corakarāḍu
paḥsū.
kṣīravikṛtiḥ | strī ‘kūccim̐kāyāṃ| kṣīramā
babha
kṣīravidārikā (rī) | strī | khanāmakhyāte
mahākandaśāke śveta bhūm̐īkumhar̤ā| saṃjñe ta
bhuṃīkohaṃr̤ā! kṣīrakanda iti dākṣiṇātya bhāṣā
tatpartyāyāḥ,--mahāśvetā ṛttvagandhikā ṛṣyagandhā
ikṣugandhā ikṣuvallī bahuvallī kṣīrakandaḥ kṣīrakandā
kṣīravallī kṣīralatā kṣīraśuktā payaḥkandā payonnatā
payasvinī payovidārikā| guṇāḥ,---kṣīraśuktā
39.2.2
dīrghakandā atimadhurā ca| ca.da.| madhurārasā
kaṣāyā tiktā pittaśūlaghnī mūtramehaghnī | ca | kṣīrakandau dvidhā śuklā vipalāca| tayoḥ samālaḥ payasvinī viśālī raupyaḥ| rā.ni.va.7| kṣṇabhūmikuṣmāṇḍe | kṛṣṇa bhūmi kumhāṃḍa | pa.su.| sanālaḥ
aṃ tabhūmi kumhāṃḍaṃ | ca.vi.88
kṣīraviṣam | klo| niryāsaviṣe | kusuddhaghosuhīārkācaithyāphauti tīṇi| guṇā; phenāgamaḥ
kṣīraviṣe viceṣṭo jihvānihratā |’’ su.kalpa.2a.
kṣīraviṣāṇikā (ṇī) | strī | hathiṃ kālonakāyām| vichām̐ti gāṃcha | rā.ni.va.6 | kṣīrakākolyiām | rā.ni.va.3
kṣīravṛkṣaḥ | puṃ| udumbare8ce| raṅgaḍumura gāṃcha
jaṭā | rājñādanoṃ8ce | khiṇa gāṃcha| rā.ni.va.
11| aśvattha8ce| mada.va.5| vai.nigha.2sa.| kṣīra6trāditailai| kṣorikāyām | thikuṃī | ra.mā.
vaṭādipañca8cam | ‘nyagrodhodumbaraplakhapāroṣaprakṣapādapāḥ| paścaite kṣīriṇā vṛkṣāḥ.......||’’ kecittu
pārīṣasthāne ‘‘śiroṣaṃ vetasaṃ pare’’ iti vadanti
guṇāḥ-‘‘kṣīra (ri) vṛkṣā himā varṇyā yonirogavraṇāpahāḥ| rūcāḥ kaṣāyā medoghnā visarpāmayanāśanāḥ
grāści-pitta kaphāsṛgghnāḥ laghyā bhagnasthiyojakāḥ |’’
rā.ni.va.11 | See kṣīrivṛkṣaḥ
kṣoravyāpan | strī | apakvastanyādikṣīrabhojanajanyavikāre | lakṣaṇaṃ yathā-‘kṣīravyāpadgadontīsto mandaṃ vamati khādati | nidrāsurvedvamārthīca
jvāro mūcrchirā bhavet ||' bha.da.61sa.
kṣauraśa(sra)raḥ | puṃ| dugdhaśara | bāmicāyāṃ
jhonāṃ | haṃ.ca.
kṣīraśākam | klo | apakvane ṣṭadugdhe | ‘apakkamatha yattraṣṭaṃ kṣīraśākaṃ hi tat payaḥ |’
kṣīrāvi[vi]kā (vo) | strī | dugdhikāyām
tatparyāyāḥ,-yāhicchau kacchūrā tāmramūlā marud
39.2.3
bhavā | thikuṃī | bhra.ra.
kṣīrāḍūḥ | puṃ | sarakhaḍace| vijñā
kṣīrikā | strī | rājñādanām | khiṃnau, kṣīrathaim̐kūra | bhā.| dugdhādiksapāyaśe| sā ca ‘dugdhanārikelagoghūmādikṛtala sedena bahudhā | cayasya
gaccha khalāgantarambhāge| cayakhurabhāsi | ja.da.2a.
kṣīriṇī | strī | gāthārau8ce | gām̐māṃggāṃcha
rā.niva.6| khanāmakhyāta8ce| (śaśāṃkaiphor̤ā,
kikuṃī| saṃ pisauṭāmeva, dhikabiyetaṃbar̤a | tat
paryāyāḥ,--arkaiṇī karṇaṇī kācanacīro paṭupavitrakā tiktadugdhā ḍimbhā ḍimvahā himādrijā
himāvatī himodbhavā haimavatī haimī pītadugdhā yavacitto | guṇāḥ--kaṭuḥ tiktā recanī śopha-tāpannī
kṛmidoṣaghnī kaphaghnau pittajvaraghnau ca | rā.ni.va.6
dha.nṛ.2|4a. | kṣīrakākolyiām | śveta-śālibāhvām| anantamūle | vai.nigha. | ca.sū.4a.
kṣīrirohaḥ | puṃ | vaṭākhyavaṭe | su.sū.36a..
vaṭaira jurī
kṣīrivṛkṣaḥ | puṃ| kṣīraprathāna-vṛkṣavargo | te ca
baṭāśvatthodumbaraparkaṭīprada bhālyākhyāḥ| vaṭe, aśvatthe,
yajñaḍumure, pāṃkūr̤a, palāśanipūja | vi.yo.sarpiguṃce| ‘‘aśvatthodumbaraplacavaṭapippalasaṃśritāḥ|’’ bā.
u.1a. | phalaguṇāḥ--śītalāni kaphapittaharāṇi
saṃgrāhīci rūcāṇi kaṣāyamadhurāṇi ca | mada.va.5
kṣīraṭaccaphaleṣuca viṭakti śītala kaṣāpaṃ madhuraṃ
grāthalībhannāstikarapaṃ | su.sū.46a. 1 ‘‘kṣīrivṛkṣā himā baryo yonirogavraṇāpahāḥ| rukṣāḥ
kaṣāyā medoghnā visarpāmayanāśanāḥ | grodhnipittakaphāstranāḥ saghyā bhagnasthiyojakāḥ ||’’ udumbaravṛkṣe | rā.ni.va.11
kṣīriśuṅgam | strī | kṣīrivṛkṣāṇāṃ baṭādīnāma
vikāśittapravāle | baṭodira aṃkuro8trika | bhā.sa.
39.2.4
4bha.garbha vi | ‘‘kṣīripravālāni śṛtama |’’
kṣīri (n) | puṃ | arkai8ce| āॅkanda gāṃcha
rā.ni.va.10| rājñādanoṃ8ce| khiṃnau gām̐cha| rā.
ni.va.11 | suhau8ce| (tarkauṭo manaṃsā | rā.ni.
va.8| nandirūce | bhā. | dugdhapāṣāṇai | kulathar̤i
pāyarī | pa.su. | godhūme | rā.ni.va.16 | vaṭa8ce
rā.ni.va.11 | mada.va.5| strī| somalatāyām
kṣīrakāvolyām| vai.nigha.vya.vi.lākhāditailai
vañjalīcanāyāṃ | vai.nigha.2sa.saṃbaṃdha.vi.dāḍimā8ke
kṣīrīśaḥ | puṃ | khaṃmānakhyātavṛkṣa8ce| kṣīrakacchukīti loke| kṣīraśveṅgura | tatparyāyāḥ,varaparṇaḥ sukucchadaḥ kuṣṭhanāśanaḥ vakyaḥ sukhavanmūlā
khasakandaḥ kaccūko caurakacchukī| pa.su.
kṣīreyo | strī | pāyase| ‘‘caureyo pāyasaṃ proktaṃ
paramānnañca suribhiḥ |’’ ḍabā
kṣīrottham | klo| vṛte
kṣīrodanam | klo | kṣīrapakvānne | nakuru.11a.
kṣubhnikā | strī | rāsnikāyām | rām̐īsariyā | bhā.pra.1bha.dhā.va.
kṣupaḥ | puṃ | rauṭhākarañca8ce| viṭhām̐karaja gāṃcha
bhū.ca.
kṣutam | klo,puṃ | pratiśyāyaroge | rā.ni.va.20
chikāyāṃ| sam̐ṭhi| bhra.ra.| ‘‘udānapraṇavīruddha
yogāccaukṣikaphalavān | bhraṣṭaḥ saṃjñāyate tena kṣutaṃ
tatkathyate budhaiḥ ||’’ śāṅgaṃ.pū.6a.
kṣutakaḥ | puṃ | rāsikāyāṃ, raktasarṣape | rām̐īsariyā | rā.ni.va.16
kṣutkarī | strī | sarpakkaṅkālikāyāṃ| śa.ca.
kṣutā | strī | chikrikāyām | sam̐ṭhi | bhra.ra.
kṣutābhijanamam (kaḥ) | klo, puṃ | kṛṣṇasarṣape
rām̐ī | bhā.pra.1sa.dhā.va.
kṣutu | puṃ | pratikhyāyaroge| rā.ni.va.20 | chiṃkāyām| śam̐ṭhi| bikā
kṣudra (ca) | strī | rucāyām | ca.da.
kṣudraḥ | puṃ | kaiṭarthe| (cām̐r̤ālaitrī | pa.su.| rakta
39.2.5
punarnavāyām | vai.nigha. | tambu lāpravartre| kūrūṭa
kṣauraśīrṣaḥ | puṃ | śvetanāmakagandhadravye | saralagaāṃṭhāṃ | rā.ni.va.12
kṣauraśūlā | puṃ | rājādanavṛkṣe | kraunau gāṃcha
rā.ni.va.11 | pānīyakaphale| pāniphala| bhra.va.
bhūmikūṣmāṇḍe | ra.mā
kṣauraśūlā | strī| kṣaurakākolyām | rā.ni.
va.3 | bhā.pra.1bha.agravi. | kṣīravidāryyo| vūm̐ī
kumhar̤ā| rā.ni.va.7| ca.vi.1a.pañcaṣaṣṭhītatvād
vi.8a. | su.vi.24a. | ‘‘madhukaṃ kṣīraśūlā ca |’’
su.vi.1a. | ghṛtakuṣmāṇḍe | pa.su.
kṣaurosaḥ | puṃ| kṣīrasāre
kṣaurasamtāli (ni) kā | strī | dugdhavikāre
chām̐nā, naṭukṣīra | dugdhakhure | guṇāḥ--hṛdyā snigdhā
pittānilaghnī ca | rāja.
kṣaurasāraḥ | puṃ | navanīte | hiṃ pākhanitu
. guṇāḥ--“īṣatkaṣāyaṃ madhuraṃ gauvyaṃ pittaghnaṃ tarpaṇaṃ guru
puṣṭiścevābhiṣā tasya kṣīrasārastu cīrasaḥ ||’’ rāni.va.15
kṣaurasphaṭikaḥ | puṃ | (Cat's eye.) dugdhavarṇasphaṭikaviśeṣe | ‘‘kṣaura-sela-sphaṭikābhāprabhrau ca
sphaṭikāvibhau |” haṃ.ca.
kṣauracavaḥ | puṃ | dugdhapāṣāṇe| kulathaṃr̤i | rā.ni.
va.12 | bhiragīlā itikhyāte haścabhede | See dugdhapāṣāṇaḥ
kṣaurā | strī | kākolyām | kām̐kulā | rā.ni.
va.3 | bhā.pra.2bha.aṣṭasaprāśau
kṣaurāṅgaḥ | puṃ | saraladrave | gaṅgala-āṃṭhāṃ
vikā
kṣaurāmikā | strī | dugdhikāyām | thikuṃī
kṣaurāvijam | klo | sāsudralabaṇe | suktāyāṃ
mūrttā | se.
kṣaurāśayaḥ | puṃ | stavyadīghe | rasara bāla.vi
kṣaurāsakaḥ | puṃ | vālarogaviśeṣe | vidālāda--‘‘stanye vidoṣamaline dugdheyānaṃ jadopamam
vivarṇamandaṃ vicchinnaṃ phenilacchadikṣamiśritaṃ | śla
39.2.6
nānāvyathāyantaṃ mūlaṃ pautaṃ sita vamam | jvarī
'rocakavaṭkūrdihaṣṇodvāravijṛmbhikāḥ | baddhamaṅga'rucicepaḥ kūjanaṃ netraguṃbhanam | trāṇavikṣepakāsāścāuṣā | ḍar̤aṅge | ḍelo | śa.ra. | (kaḥ) śvāśarīrabhede | kṛmiśaṅke | vai.nigha.
kṣudrakaḥ | puṃ | auṣadhavibhāge ekaṭolā
kṣudrapatraśākabhede | kudarūsūni
kṣudrakaṇṭakārī | strī | 'kaṇṭakāryām
agnimanthau, śyoṃnā |' rā.ni.va.4
kṣudrakaṇṭakī | strī | uccaṭām | bhā.
kṣudrakaṇṭā | strī | kaṇṭakāryām | rā.ni.va.4
kṣudrakaṇṭārikā | strī | agnidamanīvṛkṣe
śyoṃnā | rā.ni.va.4
kṣudrakaṇṭikā | strī | kaṇṭakāryām | rā.ni.
va.4 | uccaṭāṃ
kṣudrakandaḥ | puṃ | śṛṅgāṭake | pa.sū.
kṣudrakambuḥ | puṃ | kṣudraśaṅkhaviśeṣābhū | vai.nigha.
kṣudraśaṅke | joṃbhar̤ā | he.ca.
kṣudrakārallikā | strī | kṣudrakāravelle | (choṭe
karalā| vai.nigha
kṣudrakāravellī | strī | hrasvakāravelle | (choṭi
karalā | tatparyyāyāḥ-kṣudrakāranikā kṣudrakāravellikā kuḍu hucī aukaṇikā pratipannaphalā suṣavī
kāravī bahuphalā kandaphalā kandalatā | guṇāḥkaṭuḥ uṣṇo viktā rukṣā dīpano raktavātahaḍikarī pathyā ca | tatphalamapi etadguṇameva
tatkandaḥ arśognaḥ maladoṣaśodhanaḥ yonidoṣaghnaḥ garbhasrāva viṣaṃcaṃca | rā.ni.va.3
kṣudrakuliṅgaḥ | puṃ | vakāntamaṇī | rā.ni.va.11
kṣudrakuṣṭham | klī | ekādaśaviṣakuṣṭheṣu | yathāsthūlāṣakaṃ mahākuṣṭhamekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ visarpaḥ parisarpaḥ sidhma vicarcikā kiṭimaṃ pāmā rakasā ceti
bhā. | su.ni.12 | eṣāṃ lakṣaṇāni svasvaparthyāye
dravyāṇi
kṣudrakhadiraḥ | puṃ | dugdhadiravṛkṣe
kṣudrakharjūrau | strī | bhūkharjūrikāyām | (choṭe
39.2.7
bā deśī khajūra | guṇāḥ- marutībhāmalyaguṇā
See kharjūrau
kṣudragur̤aḥ | puṃ | svalpamale gur̤e | "kṣudro gur̤astvardhā'vibhāgādviīśothitaḥ | (guṇāḥ) raso gururrathapāpūrṇa dhautaṃ svalpamalo gur̤aḥ ||" ca.sū.27a.
kṣudragodhūmaḥ | puṃ | bhūgmargodhūme | (choṭe gaṃma
vai.nigha.
kṣudragokṣurakaḥ | puṃ | hrasvagokṣure | (choṭe
gokhurī | tatparyyāyaḥ, - gaukaṇṭakaḥ trikaṇṭakaḥ
bahukaṇṭakaḥ kaṣṭo ṣaḍaṅgaḥ curakaḥ kaṇṭaphalaḥ palaṅkaṣā kaṃṭaṅkaṭaḥ bhakṣakaḥ sthūlaśṭaṅgāṭakaḥ vanaśṭaṅgāṭakaḥ śvadaṃṣṭraṇaḥ svāṭukaṇṭaḥ | guṇāḥ śītalaṃ balyaḥ
madhuraḥ hṛhaṇa rasāyanaḥ mūtrakṛcchāśmarī mehadāhakṣaya | rā.ni.va.5
kṣudragholo | strī | civillikāyām | chillī
śāṃka | rā ni.va.7
kṣudracandanam | klī | raktacandane | rā.ni.va.
12 | bhā. | See raktacandanam
kṣudracampakaḥ | puṃ | nāgacampake | nāgeśvara
cām̐pā | rā.ni.va.10
kṣudracirbha(rbhi)ṭā | strī | gopālakarkaṭīlatāyāṃ | rāthāṃnakaukar̤ī | rā.ni.va.3
kṣudracuñcuḥ | puṃ svanāmakhyātavṛkṣacchupe | (choṭe
ṭiṃḍuro | maṃ lāhātacuñcu, nāicuñcu | tatparyyāyāḥ, - cañcu cañcūḥ punañcacu kā tvaksārabhedinī kṣudrā kaṭukā paṭṭapavikā | guṇāḥ- madhuraḥ
kaṭuḥ uṣṇaḥ kaṣāyaḥ dīpanaḥ śūlagulmārśoṣiṣamagnaśca
rā.ni.va.4
kṣudraculuḥ | puṃ | sacaḍḍachaṣṭapaciṣi | (gauśālika
pāṃthī | śa.ca.
kṣudrajantuḥ | puṃ | kṣudraprāṇimāve | śatapadyām
(kanūī | śa.śā.
kṣudrajambūḥ | strī | jalajambūām | (choṭe jāma,
vanejām | hiṃ jāmunī, nadījāmunī| tatparyyāyāḥ,
- kṣudrajambūḥ sūkṣmapavā nādethī jalajambūkā
rūpāḥ- "jambūḥ saṃgrāhiṇī rukṣā kaphapittāsradāhajit | bhā.
39.2.8
kṣudrajātīphalam | klī | kāḍānalake | rā.
ni.va.11
kṣudrajoraḥ | puṃ | sūkṣmajīrake | (śūdmajīrā
śa.ca.
kṣudrajīvā | strī | jīvantīlatāyām | jīvantī
rā.ni.va.3
kṣudrataṇḍulaḥ | puṃ | viḍaṅgāyām | vir̤aṅga
vai.nigha.
kṣudratulaso | strī | pharjjake, kṣudrapavattulasīvṛkṣe
rā.ni.va.10
kṣudradaṃṣṭrikā (śro) | strī | curadaṃṣṭre | (choṭe
ḍām̐śa māchi | jaṭā. | "pataṅgikā puttikā khādu
daṃṣṭrastu vanamakṣikā | prāvikā cātyatajātirdaṃṣṭrī
syāt kṣudradaṃṣṭrikā |"
kṣudradarbhaḥ | puṃ | mukudarbhe | (śvetakuśaṃ | vai.nigha.
kṣudradurālabhā | strī | svalpadurālabhāguppe
jur̤āṃnaḍāviśeṣa | maṃ sājhīnejikāsūlī | kam̐
kirūballidudaghe | tatparyyāyāḥ, - maruścā maru
sambhavā viṣāgdadā amandhavyā ajā'nī uṣṭrabhakṣikā
kaṣāyā phaṇihan gāhiṇī carmapriyā karamādanī
guṇāḥ-gautyā alaghnī jvarannī kuṣṭhannī śvāsa kāsaamannī pāradarśodhanī ca| rā.ni.va.4
kṣudradugdhamrī | strī | agnidamanīcupe | (śyoṃnā
gām̐cha | rā.ni.va.4
kṣudrahaḥ | puṃ | kumaricavṛkṣe | laṅkāmaricera gām̐cha
pa.sū.
kṣudradhātrī | strī | karkaṭaṭau | kam̐| kaṭaroṃna
rā.ni.va.11
kṣudradhānyam | klī | kudhānyāparanāma-tṛṇadhānyaṃ
bhā. | tāni yathā- "śyāmākaḥ kodravaḥ kaṅgūrnakaṃṭho
kaṇikaṅgurā | kṣudradhānyamidaṃ proktam ... ||" cavi.
guṇāḥ- kṣudradhānyamatuṣṇaṃ syāt kaṣāyaṃ laghu lekhanaṃ
madhuraṃ kaṭukaṃ pāke rukṣañca kledaśoṣakaṃ | vātakṛt
kaphapiṭakacca pittaraktakaphāpaham || See kudhānyam
kṣudradhānyamaṇḍaḥ | puṃ, klī | kṣudhānyakṛtamaṇḍe
guṇāḥ- "anyeṣāṃ kṣudradhānyānām maṇḍa' vātaharam smṛtam |" cani. 12a.
39.2.9
kṣudradhānyāmlam | klī | kṣudradhānyakṛtakāñjikaviśeṣe | (dhaino madaviśeṣa | guṇāḥ-"tadvacca
kṣudradhānyāmna' vātalaṃ pittakārakaṃ | karoti ślīpadaṃ
gulmaṃ pratiśyāyādikopanam ||” cani.12a.
kṣudranāsikā | vi | naptanāsike | cām̐ṭā | he.ca.
kṣudrapañcakaḥ | puṃ | svalpapañcamūle | "kṣudrakaṃ pañcanāmānam |" su.ci.35ca.
kṣudrapañcaḥ | puṃ | śvetapunarnavāyām | yahukarma
vai.nigha.
kṣudrapadmā | strī | cāṅge yyā | āmrūla | dvāra)
laghudrākṣāyām | rā.ni.va.5
kṣudraparṇikā | strī | śvetapunarnavāyām̐ | vai.nigha.
kṣudrapannī | stro | vacāyāṃ | vaca | rā.ni.va.6
kṣudrapanasaḥ | puṃ | lakucavṛkṣe | mākkāra vā
ḍehuro gām̐cha | bhā.
kṣudraparṇaḥ | puṃ | arjja kavṛkṣe | kuñjapatna tulanī
rā.ni.va.10
kṣudrapāṭalā | strī | mukakavṛkṣe | ghaṃṭopārula
vai.nigha.
kṣudrapāṣāṇabhedaḥ (dā) | puṃ, khī| hrasvapāṣāṇabhedacupe | (choṭe pātharakuci, himasāgara
tatparyyāyāḥ, - catuḥpattro pāvyeto nagajā nagabhūḥ
aśmaketaḥ giribhūḥ kandarīruhā | guṇāḥ - braśakacchāsmarīghnaḥ | rā.ni.va 5
kṣudrapippalo | strī | vanapippalyāṃ | rā.ni.va.6
kṣudrapotikā | strī | kṣudrapovakyām | (choṭe
pūm̐ī | rā.ni.va.7
kṣudraphalakaḥ | puṃ | jīvanavṛkṣe | jiula gām̐cha
śa.ca.
kṣudraphalā | strī | indravāruṇīlatāyām | vām̐thānamathā | gopālakarkaṭikāyām | rāthāṃnakaukur̤ī
rā.ni.va.3 | kaṇṭakāryām | agnidamacyām
śyoṃnā | rā.ni.va.4 | bhūmikhajūm | vana jām̐ma
śa.śā.
kṣudrabhṛṣṭākī | strī | vṛhatācupe | vai.nigha.
kṣudramatsyaḥ | puṃ | sūrakhādi-kṣudrakāyamatsake
guṇāḥ-kṣudramatsyāḥ khādurasāḥ doṣatrayavināśanāḥ
39.2.10
laghūpākā rucikarā sabadāse hitā madāḥ
atisūkṣmāḥ puṃstvaharā rucāḥ kāsānilāpahāḥ
vai.nigha.
kṣudramātā (tā) | strī | śvetakaṇṭakāryām
kṣudrabṛhatyāṃ | vai.nigha.
kṣudramustā | strī | kaśerukāyām | (kecura
rā.ni.va.8
kṣudramūṣikā| strī| añjanikāyām| ājanāī| jaṭā
kṣudramoṭarakaḥ | puṃ | ṭahaddaye
39.7.1
tau.| duītolā| pa.pra.1kha.
kṣudramoraṭaḥ | puṃ | jhalamoraṭe | vai.nigha.
kṣudrarogaḥ | puṃ | ajagallikādicatuścatvāriṃśadrogeṣu | tadyathā-ajagallikā yavaprakhyā'nyālajī
vivṛtā kacchapikā valmīkaminradruḍā panaśikā
pāṣāṇagardabhaḥ jālagardabhaḥ kacā visphoṭakī'gnirohiṇī cipya' kunakho'nuśayī vidārikā śarkarā'rbudaṃ
pāmā vicarcikā rakasā pādadārikā kadaramalasendraluptau dāruṇakī'ruṃṣikā palitaṃ masūrikā
yauvanapir̤akā padminīkaṇṭakaḥ jatumaṇirmaśakamayaṃ
kīlaścilakālako nyacchaṃ vyaṅgaḥ parivarttikāyapāṭikā niruddhaprakamaḥ niruddhagudo'hipūtanaṃ vṛṣaṇakacchurgūdabhraṃśayeti | aṣāṃ laṣaṇāni paryāyeṣu
jñeyāṇi | su.ni.13a.
kṣudravaṃśā | strī | varāhakrāntāyām varākrāṃta
śabdakalpaḥ
kṣudravañcakam | khī| vekrāntamaṇau | pa.su.
kṣudravarttaṇā | strī | varaṭāyām | (tolatā
rā.ni.va.18
kṣudravarṣābhūḥ | strī | raktapunarnavāyām
kṣudravallī | strī | mūjapolām | kaṭhi mūlā
rā.ni.va.7
kṣudravāruṇī| strī | tumvyānyaṛtavāruṇīmadhye
yathā-"alpaṃ yaṅguya varnena vimuccītyalpa yavataḥ
tanne vā rūcidannaṃ vā cārkotaṃ tadviniḥkṣipet
tato niṣkāśyedarkaṃ bhavet sā kṣudravāruṇī || guṇāḥ
-tumbādibardeśakaḥ" carka.ci.
kṣudravārttākinī | strī | vṛhatkaṇṭhakāryām
rā.ni.vaṃ.4
kṣudravārttākī | strī | vṛhavyām | vṛhatī
vyākūr̤a vā vikrauti | dhama.
kṣudravāstūkau | strī | śve tacillīśāke
rā.ni.va.20
kṣudraśaṅkhaḥ | puṃ| śaṅkhaviśeṣe | (jhāṃnaśaṃ| tatparyāyāḥ, - khalbaśaṅkaḥ śaṅkhanakaḥ śaṅkanakhaḥ kṣullakaḥ
śambukaḥ bhavaśaṅkakaḥ | guṇāḥ - kaṭuḥ siktaḥ śalaśaḥ
dīpanaśca | rā.ni.va.19
39.7.2
kṣudraśaṇapuṣpikā | strī | jhallaṇapuṣpīviśeṣe
choṭe śaṃṇa | guṇāḥ-tiktā vaṇyā śamaniyānakā
ca | rā.ni.va.4
kṣudraśarkarā (rikā) | strī| yāvanālai śarkarāyām | janāherara cini | guṇāḥ-śautyā kiñci
duṣṇā yatiktā yatipicchilā snigdhā rūcā kharā
dāhaghnī vātapittaraktadoṣakarī ca| rā.ni.va.14
kṣudraśārdūlaḥ | puṃ | citrakavyāghre | citāvodha
kṣudraśothaiḥ | pu | mayūraśikhāyāṃ | mayūraśikhā
gām̐cha | śa.pra.
kṣudraśuktiḥ | strī | jhalaśukau | choṭe jhimūka
rā.ni.va.12
kṣudraśyāmā | strī | kṛṣṇakaṭabhīṣṭave | rā.ni.
kṣudraśleṣmātmakaḥ | puṃ | jhallartta sārttakavṛce
choṭe cālatā gāṃcha | rā.ni.va.11
kṣudraśvāsaḥ | puṃ | pañcavidhaśvāsātyantaśyāsaroge
nidānaṃ yathā- "rucāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudrau vāta
udīrayan | kṣudraśvāso na so'tyarthaṃ duḥkhaināṅgaprabā
dhakaḥ | hinakti na sa gātrāṇi na ca duḥkhana yathettare
na ca bhojana pānānāṃ niruṇaddhucitā gatim
nendriyāṇāṃ vyathām nāpi kāñcidāpādyayennṛṇām
sa sādhya uktoḥ balinaḥ sarvva cāyatnakakṣaṇāḥ
kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate ||" mā.
ni. | kikitsā-"prāṇacchinnā turaṃ prāyaḥ snigdhaiḥ
svedairupācaret | yuktairlavaṇatailābhyām...... ||"
kṣudraśvetā̍ | strī | raktāpāmārge | sekanda iti
loke | su.sū.38ya yakīdiḥ | cudabivicyāi
kuñja śvetāṃparājitā | vai.nika
kṣudrasahā | strī | mudraparthyām | mūgaunī | rā.
ni.va.3 | su.sū.38ṣa. | ve.vi.daṣa. | indraṇavalīlatāyāṃ | rā.ni.va.3 | ca.vi.daṣa.
kṣudrasuvarṇam | kau | pittale | rā.ni.va.13
kṣudrasphoṭā | strī | cudrakauṭaṃśe| choṭe phor̤ā
rā.ni.va.20
39.7.3
kṣudrahiṅgulikā (lī) | strī tāhvālayām̐m
śa.pra.
kṣudrahuraḥ | puṃ | cudranīcarai | na.ka.4
kṣudrā | strī | kaṇṭhakāryām | rā.ni.va.4 | pra.
kastūrīmodake | ca.da.vi.yo.mūrcchā-ci.śrokaṣṭaḥ
"madhodhadhātṛtākṣudrā |" ca.da.pittaśleṣmajva.ci.padmatiktai | "kṣudrābhṛtābhāṃ saha nāgareṇa|" vanapippalyām | rā.ni.va.6| kṣudrodīcikāyām | choṭe
śūm̐ī | rā.ni.va.7 | cucucupe | rā.ni.va.4| yāvanālauśarkarāyām | rā.ni.va.14 | dvikāyām
padmalikāyām | gayā aśvattha | rā.ni.va.11
cāṅgeyīm | āmarūla| māṃsakāyām | he.ca.
gavedhukāyām | gam̐ragam̐śa | ra.mā. | sarabhāyām
kar̤iṅge | dhana.
kṣudrāgnimanthaḥ | puṃ | jhallagaṇikārikāyām
(choṭe gaṇiśrāri | tatparyāyāḥ,-taruṇaḥ vijayā
gaṇikārikā araṇiḥ laghumanthaḥ tejovṛkṣaḥ manulacā | guṇāḥ-agnimandhatulyāḥ | See agnimanthaḥ | rā.ni.va.6
kṣudrāñjanam | kau | nīcarīgahare añjanabhede
yathā-"gomūcavin madirābhṛṅgadrācīrasai pṛthak
kṣudrāñjanaṃ rase cānyat yakṛtastvekadeśepi vā | gomṛcānyārṣaṇamavanippalīcaudrakadphalam | deśacaupahitaṃ
yujyānnihitaṃ veṇugahvare | medau yakkṛtakṣānaṃ
pippavyaḥ saindhavaṃ madhu | rasamāmalakañcāpi pakkaṃ
savyaddhiṣāpayet ||” sū.yū.18ṣa.
kṣudrāmatsyasaṅghātaḥ | puṃ | potādhāne
mām̐chera ponā | śrama.
kṣudrādiḥ | puṃ | kaṇṭakāryādidravyacatuṣṭayakṛtakaṣāye vātaśleṣmajvare hitaḥ | ca.da. jva.ci. | kṣudrāmṛtānāgarapuṣkarāhvayaiḥ kṛtaḥ kaṣāyaḥ|” anyaḥ
sāmānyajvare hitaḥ | yathā-"kṣudrāghṛtābhyāṃ saha
nāgareṇa sapītakaraceva kirātātiktam | pivet
kaṣāyantviha pañcatiktaṃ || sa.
kṣudrānnam | kau | jhallārūpe koṭhāṅge | ca.
39.7.4
śā.7ṣa.
kṣudrāpāmārgaḥ | puṃ | raktāpāmārge | rā.ni.
va.4
kṣudrāphalam | lī | haḍatīphale | ra.sā.saṃ.
gandhakayoge
kṣudrāmalakam | lī | kāṣṭhadhācyām | kāṭhiāmalā | rā.ni.va.11
kṣudrāmalakasaṃjñaḥ | puṃ | karkaṭaśṭaṅgī| kām̐kar̤orīṃga | rā.ni.va.11
kṣudrāmrapanasaḥ| puṃ | ḍaharūphalabṛce | ḍemagora
gācha | cikā.
kṣudrāmnaḥ | puṃ | kīśāmrai | rā.ni.va.11
kṣudrāmlapanasaḥ| puṃ | lakucavṛccai | cikā.
kṣudrāntā (likā)| strī | cāṅgeryām
āmarūla | saṃ āvaṃtī | kaṃ huluṃbaviste | tatparyāyāḥ, -amlaloṇikā cāmbherī cukrāslā
cukrikā kṣīṇāstrā catuḥparṇī llīṇā raudrā caṇavattī
yamlapatrī yamlapatrikā yamlā yamlaṭo dalaśaṭhā
śākhāsrā | guṇāḥ - yamlā uṣṇā yagnivarddhanī
rucikṛt grahahyarśīkaphaghnī ca| hāharā | yamnācchū lyām̐ | rā.ni.va.4
Linked texts (1)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit