Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 5

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 5

Language: Sanskrit

5.0 — 11 parts
5.8 — 10 parts
5.3 — 93 parts
5.0-2 — 16 parts
5.0-4 — 13 parts
5.0-5 — 4 parts
5.11 — 35 parts
5.23 — 10 parts

5.0.1

kuṣṭha-visarpa-śvitra-prameha-vṛkṣāṃsrami-kapharaktapittaghnaḥ tvacyaḥ keśya rasāyanañca | bhā.pū.1bha.
vaṭādika | si.yo.rā.gha.citrālādinatre. indḥ
“nimbāsanaśālasārāṇu | vā.sū.15a. asanādiva.
“asanatiniśabhurjaṃ |” a.sū.4a.yoniroga-ci.
“sarjikaugrāsanaṃ grāhyam |” jīvakadvayaṃ | mai.
nakṣikaṃ | vakavaṭo | vīratarvvādī | klī | ceparṇa
me. nakṣikaṃ
asanaparṇikā (rṇī) | strī | aparājitāyām | aparājiṭho | māraṭoṭi a.ṭī.bha.
asanapuṣpaḥ (kaḥ) | puṃ | ṣaṣṭikadhānyajātibhede | su.sū.46a.
asanādigaṇaḥ | puṃ | asanatiniśabhujaṃgaṃ tavāṅaprakīthaikhadirakadarabhaṇḍī-śiṃśapāmiśraṅkaucandanacayatālapalāśajīṅgaśākaśālaśamūkadhavakuliṅgakāgakarṇāśvakarṇāstvasau gaṇaḥ | sa śvitrakuṣṭhakaphakṛmiharaḥ
pāṇḍupramehamedodhnaśca | vā.sū.15a.
asaraḥ | puṃ | bhukadambe | kurūṭaśauṃḍām̐ | bha.ca.
asalam | klī | lauhe | asne | vai.nigha.
asātmyaḥ | tri | prakṛtyasakhāvahe | klī | sātmyavaiparītye
asāram | puṃ, klī | kāṣṭhāguruṇi | rā. ni.va
12 | añjanavṛkṣi | jepāla | gairaṇḍavṛce | śa.ca.
asāradadhi | klī | gṛhīta navanīta-dadhani
guṇāḥ—asāradadhi saṃgrāhi śītalaṃ vātalaṃ laghu
viṣṭambhi dīpanaṃ rucyaṃ grahaṇīroganāśanam || bhā.pū.
dadhiva.
asārā | strī | kadalīvṛkṣe | vai.nigha.
asikam | klī | civukoṣṭhamadhyabhāge | he.ca.
asignikā (ktī) | strī | aśṅagāntaḥpurapreśyāyām | me.nakṣikaṃ | dāsyām | jaṭā.
asigaṇḍaḥ | puṃ | cuṭopāṣāne | choṭe
vāniśa | jaṭā.
asitaḥ | puṃ | dhavavṛkṣe | dhām̐oyā gām̐cha | 2.
mā. | ratnā. | klī | kāṣṭhāguruṇi | vai.nigha. | tri
kṛṣṇavarṇe

5.0.2

asitajaphalaḥ | puṃ | nārikelavṛtne | vai.nigha
asitatilaḥ | puṃ | kṛṣṇatile | ca.da. arśaci.
asitadrumaḥ | puṃ | kṛṣṇatāle | vai. nigha.
asitapallavā | strī | bhamijambūyām | nadījambū vṛkṣe
asitaphalaḥ | puṃ | madhunārikele
asitavallī | strī | nīladūrvvāyām̐ | vai.nigha.
asitavailam | klī | śyāmākhyātāyām | vā.ra.
amṛtādikaṣāye | [tam̐da gām̐cha | vai.nighaṃ'
asitasāraḥ (kaḥ) | puṃ | tindukavṛkṣe
asitā | strī | kṛṣṇanīlīvṛkṣe | rā.ni.va.4
See ammikā | kālātiviṣāyām
asitāñjanī | strī | kṛṣṇakārpāsyām | rā.
ni.va.4 | See kālāñjanī
asitānanaḥ | puṃ | kapau | he.ca.
asitābalamoṭā | strī | kṛṣṇajayantyām
kāla jayantī | guṇāḥ—asitāvalamoṭātu ramāyanakarī matā | guṇāścāsyaṃ jayantīvat | vai.nigha.
asitābhraśakharaḥ | puṃ | nīlīvṛkṣe | vikā.
asitālayā | strī | nīladūrvvāyām | śyāmālatāyām | vai.nigha.
asitāluḥ | puṃ | nīlālo | rā.ni.va.7
asitotpalam | klī | nīlotpale
kundi | rā.ni.va.10
asidaṃṣṭraḥ (kaḥ) | puṃ | makare | vikā.
asidantaḥ | puṃ | makare | kubhīre | vai.nidha.
asiddhaḥ | tri | āme | kām̐cā | apake | siddha
karttā nañ | ratnā.
[he.ca.
asidhenuḥ (ka) | strī | churikāyāṃ | chalā.
asipalaḥ | puṃ | siṃhaṇḍavṛkṣe | manasā gām̐cha
mada.va.1 | ḍaco | ām̐thu | pa. su. | vikā.
gucchatvapiviśeṣe | rā.ni.va.8 | (kā) thrthaṃ tadarthe
rā.ni 14
asipatravṛkṣam | klī | gumḍāvṛttau | tṛṇaviṭapañca | guṇḍāgavata | rā.ni.va.8 | guṇāḥ—
śītaṃ madhuraṃ kaphavātanut | raktadīṣātisārāṇāṃ
nāśanaṃ dāhanutparaṃ | dvipakāraṃ dīrghatvaprabhedeḥ dīrghe
guṇādhikam || vai. nigha.

5.0.3

asipucchaḥ (kaḥ) | puṃ | jalacaraviśeṣe
śuśuka | hārā.
asimedaḥ | puṃ | khadiravṛpe | viṭkhadire
guhyegrāvṛlā | maṃ khairācebhāḍa | bhra.ra.
asitakam | klī | kāṣṭhāguruṇi | bhā.ma.2bha.
ā.vā.
asitakā | strī | kṛṣṇaparājitāyām | nīla
aparājitā | maṃ kālīgokarṇī | vai.nigha.
asitakādicūrṇam | klī | āmavātaghnaṃ cūrṇaṃ
pāṭhaḥ—“asītakaṃ māgadhikā guḍūcī śyāmā
varāhī gajakaṇa śuṇṭhyo | samā ghṛtāḥ sarakṣamikṣaṃ tu
cūrṇa pirvattadudyaudakamasradhuryaiḥ ||” mā.ni.ma 2bha.
asuḥ | puṃ | prāṇe | ama. | klī | citte | uṣā.
asukham | klī | duḥkhe | he.ca.
[ama.
asudhāraṇam | klī | jīvane, jīvanadhāraṇe
asubhṛt | puṃ | prāṇimātre
asuram | klī | sāmudralavaṇaṃ mada.va.2 | puṃ
devadānavace | vai.nigha. | jīrṇajva, lavaṅgādi.
asuragrahaḥ | puṃ | bhūtagrahaviśeṣe | mā. ni.
tadviśeṣalakṣaṇaṃ yathā—“saṃsraṃ dī hijagurudaivadīpavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ | santuṣṭo
na bhavati cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati sa daivaśatrujuṣṭaḥ || mā.ni.
[ra.mā.
asurasā | strī | varvvayyām | vām̐buī phujagī
asurā | strī | rajakyām | rātri | haridrāyāṃ
mai. ravikāṃ
asurāhvam (hrā) | klī, strī | kāṃsye | heṃ. ca.
asurāhvapattaṅgaḥ | puṃ | tejapāyipataṅge | [valātśokā āragolā | "asurāhvapattaṅgasya viṭcūrṇa
madhusaṃyuktam |" vaidyakam
asurāhnaviṭ | puṃ | kāṃsyamale | vai. nigha. 2bha.
jya. asurāhvārvviṣṭe
[ a.ṭī.bha.
asurī | strī | rājikāyāṃ | droṇairmadriṣā
asusthaḥ | tri | rogayukte
asṛk | klī | śukrānābhagandhadravye | kuṅkume | rā.
ni.va 12 | rakte | rā.ni.va.18

5.0.4

asṛkkaraḥ | puṃ | śarīrastharasadhātau | heṃ. ca.
asṛkūpaḥ(pā) | puṃ,strī | jalaukāyām | a ṭī.bha.
asṛggutthaḥ | puṃ, klī | keśare
asṛggadaḥ | puṃ | kīrṇe | vai. nigha
asṛgdaraḥ | puṃ | asṛgdāryate vyathyate aneneti
bhā. raktapradare | rbhapradararoge | hiṃ paradīlā | lakṣaṇaṃ
"virūddhamadhyāśanamādajīrṇādgarbhaprapātādaratimaithunācca
yānādhvaśokādatikarṣaṇācca bhārābhighātācchayanāddivā ca || asṛgdaraṃ bhavetsarvvaṃ sāṅgamardda savedanam
tatrātivṛttau daurvvalyaṃ bhramo mūrcchā madastṛṣā
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ |"
mā. ni. | vātajādibhedāt sa caturvidhaḥ | ṛtukālabhinnāyakāle'pi adhikārttavastrāvo'sṛgdara eva
su.śā.2a | yadyapyaṃ yadapyyaṃ vā raktāpitteṣu kīrttitaṃ | pradare'pi tathā doṣaṃ tattannārī bharjiṣyajit
iti pathyāpathyam
asṛgdaraśailendrarasaḥ ( sarvvāṅgasundaraḥ )
puṃ | raktapradarīkara se | pāṭhī yathā—gaganaṃ śodhitaṃ
grāhya palekamiṣṭakāsamaṃ | ṭaṅkaṇaṃ svākṣaguṣṭīśaṃ
śrāṇāddhaṃ nisugambhikaṃ | karpūranaladañcaiva jātīkoṣaṃ
phalaṃ ghanaṃ | nāgeśvaraṃ lavaṅgañca kuṣṭhaṃ saniphalaṃ tathā
jalena vaṭikā kāryyā chāyāyāṃ śoṣayettu tām
...pradarasya vināśāya dṛṣṭaḥ sarvvāṅgasundaraḥ || prayogā.
a.dara-ci.
asragdha(ghrā)rā | strī | carmaṇi | a.ṭī.bha.
asṛgdhātu | klī | suvarṇagairike | suvarṇa girimāṃṭī | hi sonageru | vai. nigha.
asṛktam | tri | asiṅge | apakkī | raktā.
asṛkpāṭo | strī | raktadhārāyām | a.ṭī.sā.
asram | klī | saṃlau | he. ca.
astamatī | strī | śālaparkhāyāṃ | śū. ra.
astram | klī | āyudhe, cāpe | karavāle | bhai.

5.0.5

radikaṃ | vyāghranakhe
astracikitsakaḥ | puṃ | astravaidye | su.
astracikitsā | strī | akhādinā vraṇakṣatādipratikāri | su
[ iti bhāṣā | ratnā
astrajit | puṃ | kavāṭarukkavaccai | kavāṭikaṭuai
astravaidyaḥ | puṃ | astracikitsake | vai. nigha.
astrāghātaḥ | puṃ | astraprayoge | astrakarā
vai. nigha.
asthi (kam) | klī | vīje | medojadhātau
śaṅke | rā.ni.va.18 | asthikharūpaṃ-rdūdī yat
svāminā pakkaṃ vāyunā cātiśoṣitam | tadasthisaṃjñāṃ
labhate sa sāraḥ sarvvavigrahe ||" tatkarma ca dhāraṇaṃ
tatsakhyā ca mānavadehe 300 | teṣāṃ 120 śākhāsu,
117 grīvipārśvapṛṣṭhodarīraḥsu, 63 grīvāyāṃ pratyurddhañceti | ekaikasyāmpādāṅgullyāṃ trīṇi trīṇi tāni
pañcadaśa | talakūrccagulphasaṃśritāni daśa | pāṣṇīṃmekaṃ, jaṅghāyāṃ he, jānundya saṃ. ekam, 'rivati | viṃśadetamekasmin sakthini bhavanti | enenetarasakthibāhū ca vyākhyātau | śroṇyāṃ pañca teṣāṃ gudabhaganitambeṣu catvāri trikasaṃśritamekaṃ, pāśve ṣaṭtriṃśat, evamekasmin; dvitīye'pyevaṃ | pṛṣṭhe triṃśat
aṣṭāvurasi | dve akṣakasaṃjñe | grīvāyāṃ navakaṃ
kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri, he hanvoḥ, dantā dvātriṃśat,
nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅgeṣu ekaikaṃ, ṣaṭ śirasi | tacca pañcavidham-kapāla-rucakataruṇa-valaya-nalakabhedena | tatra jānunitambaskandhatāluśaṅkhabhastakasthīni kapālapadavācāni| dantāsthi
rucakabhiti, nāsāyotrākarṇanetrāsthīni taruṇāmiti,
hastapādapāśva pṛṣṭhodaravakṣo'sthīni valayamiti, avaśiṣṭāni ca nalakabhiti ucyate | su.śā.5a.
asthikṛt | puṃ | medodhāmtau | he. ca. /
asthigatajvaraḥ | puṃ | tadāśritajvare | lakṣaṇaṃ

5.0.6

yathā-bhedī'sthnāṃ kūjanaṃ śvāso virekaśchardireva
ca| vikṣepaṇāñca gātrāṇāṃ vidyādasthigate jvare ||"
vai. nigha | vānticharṣaṇaṃ, vattikarmma, abhyaṅgoddarttane
ca pratīkāraḥ
asthigranthiḥ | puṃ, strī | granthirīge
asthiccalitam | klī | sannāmaka kāṇḍabhagnātivirbhāgaḥ | ślathadagbhūḥ cutaścalancyutī | 'pāśrvayīrasthi dīnīdvalam |' su.ni.15a. | See bhagnam
asthijaḥ | puṃ | majjāyām | rā ni va.18
asthijananī | strī | vasādhātau | medodhātau
vai. nigha.
asthiduṇḍaḥ | puṃ | pakṣidhiśeṣe | śa sā.
asthtiodaḥ | puṃ | asthini sūcīviḍavadvedanāyām | asthipīḍāyām | vai. nigha
asthipañjaraḥ | puṃ | kaṅkāle | rā ni va.18
asthiphalaḥ | puṃ | panasavṛkṣe
asthibhaṅgaḥ | puṃ, strī | tannāmadheyaroge | asthiviśleṣe | sa dvividhaḥ sandhisuktākāṇḍabhagrabhedena
sadyoḥ sandhisuktaḥ ṣaḍ‌vidhaḥ | kāṇḍabhagnaśca dvādaśavidhaḥ | su.ci.3a. | viśeṣāḥ svasvaparyāye jñeyāḥ
asthisaṃhāre | śaṅkhaḍāṃjhā See bhagnam
asthibhakṣaḥ | puṃ | kukkure | śṛgāle | dvārā.
asthibhakṣā | strī | auṣadhidhiśeṣe | cāyamāro
iti mahārāṣṭrau | vai. nigha.
'asthimarmma | klī | taddaśasakhyakam | tatra kaṭau
taruṇasaṃjñake dve, nitambe dve, aṃsaphala ke dvaṃ, śaṅkhayośca dve iti | su. śā. 5a.
asthirāṅgikaḥ | puṃ | hintālavṛkṣa
asthiśṛṅkhalā (likā) | 'strī | asthisaṃhāre | śaṃṅkhajhāṃr̤ā | hiṃ asthiśṛṅkhala | guṇāḥ
—hṛdyā saṃphalā madhurā pittaraktātilaghvī ca
mada.va.1.
asthisaṅghātaḥ | puṃ | asthimelanasthaleṣu
tāni caturdaśa-"gulphe pañca jānunyekam vaṅgaṇe
kaṭideśe mastake caivaikaikm | caturdaśāsthyau saṅghātāḥ

5.0.7

teṣāṃ trayī gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu | etenetarasakthivrāhū
ca vyākhyātau | trikaśirasorekaikaḥ |" su.śā.5a.
asthisanthānakaraḥ | puṃ | laśune | vai. nigha.
asthisandhānajananī | strī | asthisaṃhāre
śaṅkhajhāṃr̤ā| vai. nigha.
asthisandhiḥ | puṃ | asthirmelanasthāne | marmasthāneṣu | te dvidhā sthirā acalāśceti | su. śā.
5a. | See sandhiḥ
asthisandhikaḥ | puṃ | asthisaṃhāre | bhaiṣa.
asthisamudbhavaḥ | puṃ | mañjani | vai. nigha.
asthisambandhanaḥ | puṃ | ratni | ghūṭanoṃ | vai.
nigha.
asthisambhavaḥ | puṃ, klī | mañjani | śukradhātau
vai. nigha.
asthisambhavasnehaḥ | puṃ | mañjani | vai.nigha.
asthisaṃhatiḥ | puṃ | asthisaṃhāre | mada.va.7
asthisaṃhāraḥ (kaḥ) | puṃ | Vitis quadlaris.) stanāmakyātavakṣe | hāṭajhām̐ṭha, hār̤ajor̤ā,
śaṅkaḍāṃjhā hiṃ haramar̤arī, harajor̤ī, harasahāri
taparyyāyaḥ-vajravallī granthimān kuliśaṃ amara
(ra), śirālaktaḥ (śa), asthisaṃhārī vajrāṅgo
asthiśṛṅkhalā | guṇāḥ- śītalaḥ vṛtta vātānnaḥ
asthisandhānakṛn | mada va.1 | asthiyojanaḥ vātaśaṃlagnaharaḥ uṣṇaḥ saraḥ kṛmighnaḥ netrarogaghnaḥ rūcaḥ
svāduḥ kṣyaḥ laghuḥ pittalaya | bhā.pra. ma. | kāṇḍatvagvirahitamasthiśṛṅkhalāyyaṃ māṣārdhaṃ dvidalamakañcu kaṃ
tadarddhama samiṣṭaṃ tadanu tattasilāyya taile samyakraṃ
vaṭakabhatīva vātahāri || bhā | ca.da.a.pi.ama
gadau | māvā śūlacūrṇa 18 ra. | hastigulchā m
śaṃkhīuṃr̤ha | iti loke
asthisaṃhārikā (rī) | strī | asthisaṃhāre | bha. pu. 1ma.
asthisaṃhṛt | puṃ | asthisaṃhāre | ca.da. | bhaiṣa
bhaga.ci.
asthisāraḥ | puṃ | majjāyām | rā.niva.18

5.0.8

5.0.9

5.0.10

5.0.11

vāstrāpyamāne vā kaṇḍū raktakaphodbhavā || kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | ekībhūtaṃ vraṇa
ghoraṃ taṃ vidyādahipūtanaṃ ||” mā.ni. kṣudrarogaḥ
ahiphalaḥ (lā) | puṃ, strī | dīrghakarkaṭikāyām | laṅgā kām̐kur̤a | maṭarakāṃkar̤ī
ahiphenam (kam) | puṃ, klī | Opium
khyātasārajavagīryyapavitre | pa. ma. | āfima
hiṃ aphima | saṃ aphūkaurī, aphūna | āphana iti
mālave prasiddhaṃ | tai nalamaṃḍu | “uktaṃ khasaphalakṣīramāphūka maphinenakam |” bhā.pū.1bha. | ahiphenaṃ
caturvidhaṃ jāraṇa-māraṇa-dhāraṇa-sāraṇabhedāt | tatra
śvetavarṇaṃ jāraṇaṃ, kṛṣṇavarṇaṃ māraṇaṃ, pītavarṇaṃ dhāraṇa,
karpūraṃ sāraṇañca | jāraṇamantraṃ jārayet, māraṇa'
mūlyaṃ kārayet, dhāraṇaṃ vayastambhaṃ, sāraṇa' malasāraṇañca karoti | sāmānyato guṇāḥ- sannipātaghnaṃ
śleṣma balyaṃ mohadañca | rā.ni.6 | āfaphū śoṣaṇaṃ
grāhi śleṣmaghnaṃ vātapittakarañca | madana.va. 1
ahiphenaveṭikā | strī | vīryyadrayaṃ raktātisāre | kharjūre pikhakharjū ra ma | ra.sā.saṃ | [thaki
ahiphenabījam | klī | khasakhasī | pūcha,
ahiphenāsavaḥ | puṃ | āsavoḍyamatīsāravisūcīrhitaḥ | mātrāddhaṃ māṣakamitā | atra madhūkamadyasya (mauām̐ka mada) palaśataṃ (12

5.8.1

5.8.2

5.8.3

5.8.4

daurgandhyaṃ nāśayediti kīrttitaḥ ||” vai. nigha.
ājakṣīram | klī | chāṃgadugdhe | guṇāḥ–chājaṃ
gavyaguṇaṃ grāhī dīpanaṃ laghu cayārśo'tīsārapradarāsrabhramajvaraghnaṃ | etacca dugdhaṃ sarvvarogaghnam | mada.va.8
chāgaṃ kaṣāyaṃ madhurañca śītaṃ grāhi laghu pittakṣayāpahāri | kāmajvarārṇāṃ rudhirātisāre hitaṃ
ślakṣma galagrajaṃ vidoṣājita | avi.psa. | vā.ṭī.
hemā
ājānīyaḥ | puṃ | kulīnāśve | he.ca | taduktaṃ
ājyam | klī | ghṛte | rā.ni va 5| grīvāse
tarpina taila iti kaścit | śabdakalpa.
ājjineyaḥ | puṃ | jantuviśeṣe | ājanāī,
āṃjhani | śa.mā.
āṭarūṣaḥ
āṭaruṣaḥ (ṣakaḥ) puṃ | (Justicia adhavasica) vāsakavṛkṣe | choṭo bāṃsaka, madhū
bāṃsaka vā vāsantī | hiṃ. aruṣā | maṃ. aḍulasāḥ
rā.ni.va.4bhā.pra.1bha. | vi yo. ra.pi.ci.lakṣaṇa
yoge | “aṭaharūṣaniśrvṛṣṭe |” “rājavṛkṣāṭarūṣakaiḥ |”
kri.gau.jvare | See vāsakaḥ
āṭiḥ (ṭī) | puṃ, strī | (Turdus ginginianus) śarāpicakhiṣi | śarāṃla-pāṃkhī
maṃ vagalīpacīṇa | mada.va.13 | See ār̤ī
āṭokāraḥ | puṃ | ḍahve | vai.nigha.
āṭomukham (vadanam) | klī | vraṇavikṣāvaṇāya astraviśeṣe | su.sū.8ka. | śarāricañcavadākāratvāt tathābhidhīyate | “kuśātīvadane sādhye
hāṅgulaṃ syāttayoḥ phalam |” aviḥ
āṭopaḥ | puṃ | udaramadhyaṃ saṃvedanagur̤agur̤ānśabdai
saca vāyujanyo bhavati | mā.ni. | “āṭopo gur̤agur̤āśabdaḥ prokto jaṭharasaṃśravaḥ |” bhā.
āḍambaraḥ | puṃ | Eyelid. netacchadaṃ | ḍaṃṭakara
pāṃjā
āḍiḥ | puṃ | śarāpicakhiṣi | śarāṃla-pāṃkhī
mada.va.12 | matsyaviśeṣe | āṃr̤a mācha | guṇāḥ—

5.8.5

guruḥ snigdhaḥ vātaśleṣmakīpanaḥ balakaraḥ śukramedhāvivarddhakaśca | rāja.
ār̤ikā (r̤ī) (r̤īko) | strī | śarālipacikhi | mada.va.12 | guṇāḥ-“ār̤ī vātavikārakāsahananī balyā vṛṣā dīpanī |” avi.
22bha.
āḍhakaḥ | puṃ, klī | śamīdhānyaviśeṣe | arahara
hiṃ ṭora | pa.tu. | ṣaṭśarāvamite dhānyamānaviśeṣe
ār̤i | maṃ pāthalī | prasthacatuṣṭaye | “catuḥprasthamathāḍhakam’ puṣkalacatuṣṭayamite māne | puṣkalāni tu catvāri āḍhakaḥ parikīrttitaḥ | satparyāyaḥ,—bhājanaṃ pātraṃ kāṃsyapātraṃ catuḥṣaṣṭipalamra
bhoḥ)
āḍhakā | strī | surādrava-āḍhakīviśeṣe
ṭhaibhūra | tatparyāyaḥ--kaṃsodbhavā | dravadroṇacaturthabhāge (4 vā 17 sera) | See āḍhakī
āḍhakikaḥ (kīnaḥ) | tri | āḍhakasitavapanayogyakṣetre | ama.
āḍhakikā | strī | bhār̤akyāṃ | vai.nigha.
आढकी । स्त्री । (Cajanus indicus,
ar̤ara, āīri | hiṃ rahara, ṭara, tuvarī, dusura
hemā. | tatparyāyaḥ,–tuvarorvyī karavīrabhujā
vṛttavījā pītapuṣpā (rā), vṛttārthaṃ (śabdara.), kācī
mṛtsnā tuvarikā satālakaṃ surāṅgaṃ (ca), nyattalakaṃ
(a.ṭī.)| sā vrī taraktapītabhedādvidhā | tatra sādhāraṇāḍhakīguṇāḥ-kaṣāyā madhurā kaphapittajit īṣadvātakarī rucyā guruḥ grāhiṇī ca | iti vidalāḍhakīguṇāḥ | rā.ni.va.16 | “āḍhakī tuvarā rukṣā
madhurā śītalā laghuḥ | grāhiṇī vātajananī vatryaryāpittakaphāsrajit ||” bhā.pra.1bha. | “mṛduḥ kaṣāyā
ca saraktapittaṃ kṣataṃ kaphaṃ hanti rugvraṇañca | gulmajvarārtīcakakāsacrddhitṛḍdaurgandhyanirmadaraktāḍhakī syāt”
avi.15a. | śve tāḍhakī dīpakarī | raktā-balyā

5.8.6

rucyā pittatāpanyo ca | pītā-dīpanau pittadāhaṃdhī ca | rā.ni.va.16 | parimāṇabhede | ār̤i
me. katikāṃ | saurāṣṭrasmṛttikāyām | he.ca. | gopīcandane | tannāmakamṛtpradravye | ca.ṭī.
āḍhakīyūṣaḥ | puṃ, klī | tuvarīyūṣe | ar̤arera -jhola | guṇāḥ–balyam | rā.ni.va.16
“bhavedāḍhakyā madhuraśca yūṣaṃ viśeṣaṇa vātanivāraṇaśca | suṃkrāpahaṃ pittaharaṃ narāṇāṃ ||” avi.
13bha. | [haridrādau
āḍhyapavanaḥ | puṃ | jarūptambharoge, vā bacāāḍhyavātaḥ | puṃ | vātarakta; vātarogabhede
lakṣaṇaṃ–“calaḥ snigdhe baddhaḥ śīte śīto'ṅgeṣu
mṛdustathā | āḍhyavāta iti jñeyaḥ saśakṛdbhidasādataḥ || ca.
āḍhyā | strī | ajamodāyām | jhāṃjhanī
vai. nigha.
ātthiḥ| puṃ, khī| tannāmakamarmasthāne| idaṃ
snāyumarmma | tasya ca sthānam jānūrddhvamabhyubhayato
'ṅgulidvayamitam| su.śā.6a.
ātaṅkaḥ| puṃ| jvare| roge| radā.| santāpe
śaṅkāyām| me.kavikaṃ
ātañjanam| klo| tarpaṇe| ama.| upadrave
nikṣepe| su.pratotāye
ātanam| klo| darśane
ātapaḥ| puṃ| raudre | tatparyāyaḥ- kiraṇaṃ
tejaḥ (ni.), raudraṃ prakāśaḥ śītaḥ (kha), dinajyotiḥ
sūryālokaḥ dinaprabhā raviprakāśaḥ pradyotaḥ tamāriḥ
tāpanaḥ dyutiḥ| etarśanaṃ svaṃ dassūrkāratālśādāhaśamakaraṃ pittavaivarṇya karañca| mada.va.12
kaṭuḥ rūkṣaḥ netrarogaprakopanaśca| rā.ni.
ātapataṇḍulaḥ | puṃ| asvinnataṇḍu le| ātoā
cāla
ātapatram (kam) | klī| chatre| radā.
ātaparṇikā (rṇī) | strī| caurikāyām
ātarpaṇam | klī| tṛptau| me.
ātapaśuṣkaḥ | tri| raudraśuṣke
ātapābhāvaḥ | puṃ| chāyāyām
ātāpiḥ (pī)| puṃ| cillapakṣiṇi| cilapakṣī| saṃ śaśamārī| halā

5.8.7

ātāyī| puṃ| cillapakṣiṇi| cila| ama.
ātiḥ| puṃ| śarādi-pakṣiṇi| halā.
ātuḥ| puṃ| uḍupe| ḍeṃgā, māṃra
āturaḥ| tri| rogiṇi| rā.ni.va.20| smṛtinirdeśakārilabhabhīrulabhathāpi vā| jñāpakatvañca
rogāṇāmāturasya guṇā matāḥ || bheṣa.
आलृष्यः। पुं। (Annona reticulata.)
The custard apple tree आता इति
prasiddhaphalavṛkṣe| ātā gāṃcha| hiṃ sarophā
maṃ sitāphalīcejhār̤a| klī| tatphale| phalaguṇāḥ
-- hṛdijanakaṃ raktavarddhakaṃ khādu śītalaṃ hṛdyaṃ balyaṃ
māṃsakaraṃ dāharaktapittavātaghnañca| rāja.
ātlagandhakaḥ | puṃ| gandhavīle| saṃ ratthābola
vai.nigha.
ātmagandhiharidrā | strī| karpūraharidrāyām| maṃ kāpūrahaladī| vai. nigha.
ātmaguptā | strī| (Mucuna pruriens,
Carpopogon pruriens.) कपिकच्छौ।
ātlāṃkūśī, davā, thūāṃra gur̤a, śuśrāṃśiśī iti
ca| hiṃ koca| maṃ kuhirī| leṃ ḍulagaḍi| guṇāḥ
• śukravarddhanī madhuratiktā māṃsavarddhaktā guruḥ
vātaghnī balyā kaphapittaraktaghnī ca| tadbījaṃ - vātaghnam atiśukravarddhakañca | bhā.pra. 1bha mada.va.1| tatphalaṃ strīṣu harṣajanakatvāt vājīkaraṇam| bā.sū.
15a. dūrvvādviva.| svāduḥ vṛṣyā vātaghnī śītapittāsraghnī vraṇaghnī ca| rā.ni.va.3| dūrvvāntannānimbavāsātvaguptā| śṛtāvaśīyā| rā.ni.va.3
ātmagrāho| tri| kukṣibhārī, khodarapūrakau
ātmaghoṣaḥ (ṣā) | puṃ, strī| kāke| hārā.
ātmajaḥ| kukuṭe| śa.ca.
ātmajā| strī| kanyāyām| śukraśisvām
ca.ci.3a.
ātmanonaḥ | puṃ| pathī| rā.ni.va.20| puṃ
prāṇadhāre| puce
ātmamūlī| strī| durālabhāyāṃ| maṃ ghānāsā
śa.mā.
ātmabhariḥ | tri| ātmane| ama.
ātmarakṣā | strī| mahindravāruṇīlatāyāṃ| bar̤a

5.8.8

5.8.9

kṣīrañca yasyāḥ suvaṇābhaṃ, puṣpāṇi ca sūryyamaṇḍalākārāṇi |” ca.vi.1a.sū.ci.15a.| tathā “sapadmakaumakhadalaḍignātyamajamūlapadmacakṣuṣe | sūryya6khoti
loke |” sūryyamukhīkhacaṇaṃ yathā-"mūrkhinī pañcabhiḥ
patraiḥ sūryānuvakīmanaiḥ| ādityaparṇinī jñeyā
sadādityānuvarttinī| ādityaparṇinī jñeyā tathaiva
hi himacaryai||” su.ci.30a.
ādityapāka (gur̤aco) tailam | klī
etattai laṃ kuṣṭhaharaṃ | mañjiṣṭhā lācā-triphalā-haridrāmanaḥśilā-haritāla-gandhakacūrṇeḥ samabhāgaiḥ tailaṃ
pācyam | atra jalaṃ vinā pākānupapatteḥ tailasamaṃ
ādityapuṣpā | strī | dhātakīpaṣpaśupai | dhāīphūla| caurakākīlyāṃ
ādityapuṣpikā (pyo) | strī| arkavṛce
lauhitārkacune| raktārkanda| maṃ arkapuṣpī
ra.ma.
ādityabandhuḥ (ndhā) | puṃ, khī| padme
sūryāvartta| hur̤ahur̤e
ādityabhaktā | strī | (Cleome viscosa.
Polanisia icosandra.) खनामख्यातचुपे ।
vana śalte śrunṭe, hur̤ahur̤e iti bhāṣā | hiṃ
hūlahūla| maṃ sūryyaphulavlo| āditā ādityabhakti
iti ca dveśaviśeṣamāṣā | tatparyāyaḥ, - varadā arkabhaktā suvarcalā sūrya latā sūryāvatī arkakāntā
maṇḍūkapaṇṇī surasambhavā sīri sutejā arkahitā
variṣṭhā mañjukī satanāmā devī mārtaṇḍavallabhā
vikrāntā bhāska reṣṭā | sā śvetapītabhedena dvidhā
guṇāḥ-śītalā tiktā kaṭuḥ kaphannī lagdīpakkacchra -
vraṇa-kuṣṭha-bhūtagraha-śīta jvarannī ca| rā.ni.va.4
tathā svādapākarasatvaṃ gurutvaṃ kṣārarasatvaṃ agnipravarddhakatvaṃ viṣṭambhitvaṃ vātahraratvaca | karyāśalaghnī
ca. da.| hinā rakta svādupākā sarā guruḥ kaṭu
rapittalā cārā viṣṭambhakakavātaghnī| aparā ca

5.8.10

5.80

rakti | ama.

5.3.1

guñjāyāṃ | vai. nigha.
ādyamāṣā | strī | māṣaparṇolatāyām
māṣaparṇī
ādyā | strī | bhūmau | vai. nigha.
ādyūnaḥ | tri | śrīdarīke | ama.
ārdra (kam) | klī | (Zingiber officiāṃdrāṃ | hiṃ adarakha | te. alla | guṇāḥ- "kaphavātaghnaṃ kharakaraṃ vibandhamānāhaśūlaghnaṃ kaṭūṣṇaṃ rucyaṃ hadyaṃ
hṛṣyañca |” su.sū.45a. | puṃ | nalamājīre
ādhamanam | klī | dhmātau
ādhānam | klī | garbhādhāne | [ kā.
ādhānikam | klī | garbhadhāraṇasaṃskāre | tri.
ādhāraḥ | puṃ | adhikaraṇe | ālavāle | me.
ādhiḥ | puṃ | manovyathāyāṃ | pratyāśārthā | me.
ādhidaivikaḥ | tri | daivabādhikṛte
ādhibhogaḥ | puṃ | cañcagavādyupabhoge
ādhibhautikaḥ | tri | cyityādisambhūte
ādhimanyavaḥ | puṃ | jvarāttau | dvārā.
ādhiśamī | strī | śamībhede | vai.nigha.
ādhoraṇaḥ puṃ puṃ | hastipake | halā.
ādhyātaḥ | puṃ | vāyurogabhede | me. tatrikaṃ
strī | udarasphītau | ca.da.agnimā. ci.pañcādhike
tri | dagdhe | sphīte
ādhmānaḥ | puṃ,strī | vātavyādhiviśeṣe | ānnāhi
udarasphītī | (peṭa phum̐pā) | svarūpaṃ yathāsāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam | ādhmānamiti jānīyādghoraṃ vātanirodhajam | ādhmāne
laṅghanaṃ pūrvva dīpanaṃ pācanaṃ tataḥ | phalavarttikriyāṃ
kuryāttasmikkarma ca śodhanam || su.ni.1a.
ādhśānī | strī | nalikānāmauṣadhidravye | rā.
ni.va.12
ādhyā (nmṛ) | strī, klī | mṛtau | cintāyām
ama, tra. 2.
ādhyātmikaḥ | tri | ātmasambandhīye
ānaḥ | puṃ | antarmukhaśvāsai | ucchvāsi | vahirmukhaśvāsai | he. ca. | [ bhā.
ānandaḥ | puṃ | sampade | madye | rājajambū vṛkṣe
ānandapaṭam | klī | navodāvastre | dvārā.

5.3.2

ānandaprabhavam | klī | retasi | vīryye | he.ca
ānandabhairavaḥ | puṃ | śītāṅgasannipāte rasaḥ
vyoṣaṃ viṣakaṭu, pippalyā maricasya ca pṛthagbhāgadvayam
grāhyam | "hiṅgulañca viṣaṃ vyoṣaṃ maricaṃ ṭaṅgaṇaṃ
tathā | jātaukośaṃ samaṃ cūrṇaṃ jambīradravamardditam
raktikānāṃ vaṭīṃ kuryyāt...|" dvitīyaḥ jvarātisāre | "hiṅgulañca viṣaṃ vyoṣaṃ ṭaṅkaṇaṃ gandhakaṃ samaṃ
jambhīrarasasaṃyuktaṃ mardayedyāmakadvayam ||” mācā 1ra.
vṛtīyaḥ pramehādhikāre| atra rasaḥ pāradabhasma
"vaṅgabhasma mṛtaṃ kharpaṃ rasaṃ caudre vimaī yet | dviguñja
bhakṣayennityam...|" ra sā saṃ.
ānandabhairavī (vaṭī) | strī | śītāṅgasannipāte rasaḥ | hiṅgulaṃ viṣaṃ vikaṭu maricaṃ ṭaṅkaṇa
(māṃśaśrā) pippalī jātīkoṣaṃ (jatrikhī) dravyāṇi
samabhāgāni | viṣaṃ vikaṭukaṃ gandhaṃ ṭaṅkaṇaṃ mṛtaśulvakaṃ | dhūstūrasya ca bījāni hiṅgulaṃ navamaṃ mṛtam
etāni samabhāgāni dinaikaṃ vijayādravaiḥ mardayitvākākṣābhāṃ vaṭīṃcānandabhairavīṃ| bhakṣayecca piveccānu
varīmūlakaṣāyakaṃ ||” ra.sā.saṃ.
ānandamayakoṣaḥ | puṃ | kāraṇaśarīre | suṣuptau
ānandā | strī | vijayāyāṃ | siddhiki | hiṃ
bhāṅ | vārṣikīpuṣpavṛkṣe | (belaphūla | hiṃ velā
bhā.pra.1bha.puva. | ārānaśītalāyām | rā.ni.va.
10 | sukṛpaṇyām | vai. nigha.
ānandī | strī | āṃkana pāṃṭhā iti prasiddhe
hace | śa.ca. | ārānaśītalāyām | rā.ni.va.10
ānandodaya rasaḥ | puṃ | pāṇḍuroge rasaḥ
"pāradaṃ gandhakaṃ cauhamabhrakaṃ viṣameva ca | samāṃśaṃ
maricaṃ cāṣṭa ṭaṅkaṇañca caturguṇam | bhṛṅgarājarasaiḥ
sapta bhāvanādyāstadār̤imaiḥ | guādvayaṃ parṇa khaṇḍe
khādetsāyaṃ |” bhaiṣa pāṇḍu.ci.

5.3.3

ānanam | klī | sukhe | rā.ni.va.18
ānayaḥ | puṃ | upanayane
ānantaṃ ; puṃ | jale | me.tatrikaṃ
ānākhuḥ | puṃ | ikṣuttulyaśāyām | pa.sū.
ānāhaḥ | puṃ | viṣṭambhapurīṣabandhādyau | mūdrddhā
tasya lakṣaṇaṃ- "āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo
vivaddhaṃ viguṇāṃnilena | pravarttamānaṃ na yathāsvamenaṃ
vikāramānāhamūdāharanti |” bhā. | sā. ni
ānīlaḥ | puṃ | nīlavarṇośca | raṅge | saṃ kathila
he.ca. | tri | īṣanīlavarṇe
ānulomanaḥ | tri | anulomakāriṇi | ca.
da. arṇa.ci.
ānulomyam | klī | sāralye | ca.da. arśaḥ
ānuvāsanikam | klī | anuvāsanavastau | ca.
ci.3a. | See anuvāsanavastiḥ
ānūpaḥ | puṃ | mahiṣe | jaṭā | anārasa iti
khyāte hakṣe | hijjalavṛkṣe | (ijjalagāṃcha | pa.sū.
anūpadeśavāsiprāṇisāmve | deśaviśeṣe | lī | bhaumajalaviśeṣe | tanniruktiryathāḥ-- rahasya bahuvṛkṣaśca
vātaścabhāmavānvitaḥ | ḍaṃbhīinūpa iti khyātaḥ
ānūpaṃ sadva jalam || iti | See anūpaḥ | jali
rā.ni.va.14 | See jalam
ānūpajalam | klī | anūpadeśasthajale | tadguṇāḥ
- svādu snigdhaṃ guru pittaharaṃ pāmākaṇḍūvātakaphajvara karañca | rā.ni.va.14
ānūpa-jāṅgala-sādhāraṇamāṃsam | lī
ruru-hariṇa-mṛgakror̤a sāraṅgāṇāṃ māṃseṣu | tacca laghu
svādu valyaṃ hṛdya rucyañca | rā.ni.va.17
ānūpapakṣimāṃsam | klī | sārasa haṃsacakravākādimāṃsī | guṇāḥ- śītalaṃ snigdha vāta-kaphanna
guruñca | rā.ni.va. 17
ānūpabhūmiḥ | strī | sajalabhūmī | See
anūpaḥ
ānūpamāṃsam | klī | kūlecara-prava-kośasthapādisaṃjñatvānāṃ māṃseṣu | te cagavaya ruru-ṛāgamrīr̤agaṇḍakādayaḥ | rā.ni.va.17 | guṇāḥ- madhuraṃ snigdhaṃ

5.3.4

guru agnimāndyakaraṃ kaphakaraṃ māṃsapoṣakaṃ abhiṣyandi
prāyeśa hitañca | bhā.pra. 1bha. | si. yau. vā.vyā
māṃsapa-khedaḥ
ānūpavargaḥ | puṃ | taddeśasthaprāṇivarge | ānūpavargastu pañcavidhaḥ | tayathā-kūlacarāḥ pratrāḥ
kośasthāḥ pādinī matsyāśceti | tatra majagavaṣādayaḥ
kūlacarāḥ paśavaḥ | tanmāṃsaṃ vātahraṃ vṛṣya madhuramityādiguṇayuktam | haṃsasārasādayaḥ pravāḥ saṅgātacāriṇaśca-tanmāṃsaṃ raktapittādiharam | śaṅkhaśaṅkanakhādayaḥ kośasthāḥ- tanmāṃsaṃ khādurasapākatyādiguṇam | kūrmamullīrādayaḥ pādinaśca | su.
sa.46a. | ānūpāsteṣu vijñeyāḥ suṃphalā vātakīpanāḥ | a.ni.20a.
āntari (rī) kṣajalam | klī | ākāśasalile | taccaturvidhaṃ bhavati dhāra-kāra-tauṣāra-haimabhedāt | teṣu dhāraṃ vaṣṭodbhavaṃ, varṣopalīdbhavaṃ kāram,
nīhāratīyaṃ tauṣāraṃ, tathā prātarhinodbhavaṃ haimamiti
dhāramapi dvividhaṃ sāmudragāṅgabhedāt - tayorgāṅga'
gurutvāmadīṣaṃ pāścanañca | taduktaṃ āśvine svātiviśākhasthe ravau meghau yadvarṣati vāri tadgāṅga', tathā
mārgaśīrṣādinacatreṣu meghau yadvarṣati tīyaṃ tatsāmudraṃ
jñeyam | tatparīkṣā dadhikṣiptaṃ raupyapātre śālīdanapiṇḍaṃ vinyasya varṣāyāṃ dhṛte na vikārameti muhūrtena tadā gāṅga' jñeyam | tacca jalaṃ gāṅga' svādu
śītalaṃ rucipradaṃ kapha-pittaghnaṃ nirdoṣaṃ svacchaṃ laghu
nityaguṇādhikañca | tathā sāmudrajalaṃ śītaṃ guru
kaphavātakaraṃ | yathā ciyānacale patitaṃ taduṇāktaṃ
gāṅgamadvavati, tathobhayavidhameva vāri rasāyanavaśādbhuvi patitaṃ nānārasataṃ yāti | rā.ni.va.14
See gaganāmbu
ānlam | klī | amle
āntikaḥ | tri | antasambandhīye

5.3.5

āndolanam | klī | kampai
āmvāsikaḥ | tri | pācake | ama.
āmbudeśapūgam | lī | taddeśīyapūgaphale
guṇāḥ- pāke madhuraṃ kiñcidamla tuvaraṃ vātañjhaphaghnaṃ
sukhajāḍyaharañca | vai. nigha.
āpaḥ | (sa) klī| jalasamūhe | puṃ | aṣṭavasravyatame | strī | ālake | dolā | ama.
āpakvam
āpagājalaṃ (vāri) (salilam)
āpaṇaḥ
āpatikaḥ
āpaṇam
āpaṇikaḥ
āpannasattvā
āpastambhinī
āpākaḥ
āyānam
āpāliḥ
āpiñjaram
āpautaḥ
āpaunam
āpūpaḥ (pūpaḥ)
āpūṣyaḥ
āpūryyamāṇaḥ
āpūṣam
āptaḥ
āptā
āpyam
āpyāyanam
ājha(hlā)vaḥ (hūtam)
āphiṅgam
āphonam
āphu(phū)kam
ābādhā
ābdikā
ābhā
ābhāgugguluḥ
ābholam
āmaḥ
āmakaḥ
āmaganthiḥ
āmagandhivridā
āmaghnī
āmacanakaḥ
āmajvaraḥ
āmaṇḍaḥ (kaḥ)
āmaṇḍavāsaḥ
āmatintir̤iḥ (ḍo)
āmanasyam
āmapaktikā
āmapīnasam
āmayaḥ
āmayavyāsaḥ
āmayāvī
āmaraktam
āmarasaḥ
āmalaḥ (kaḥ)
āmalakacūrṇam
āmalakagur̤ahaḥ
āmalakā (kau)
āmalakāyasam
āmalakāvalehaḥ
āmalakaupatram
āmalakyādiḥ
āmalakyādicūrṇam
āmalacchedaḥ
āmalāvṛhallauham,
āmalī,
āmavātaḥ,
āmavātagajasiṃhamodakaḥ,
āmavātārigur̤ikā (vaṭikā)
āmavāteśvararasaḥ
āmaśūlaḥ
āmājīrṇam
āmātīsāraḥ
āmānubandhaḥ
āmānnam
āmāsram
āmāvasthā
āmāśayaḥ
āmiṣam
āmiṣakaram
āmiṣagandhinī
āmiṣapriyaḥ
āmiṣabhūk (pāśo)
āmiṣasnehaḥ
āmiṣo
āmi(mī) kṣā
śāmiccīyam
āsupaḥ
āmodaḥ
āmodakaḥ
āmodajananī
āmodā
āmodī
āmbolī
āmbhasikaḥ
āmnaḥ
āmnagandhakaḥ (ghṛta)
āmnagandhā
āmnagandhiharidrā
āmnatailam
āmratvacā | strī | āmravalkale | āmera
chāla | guṇāḥ-kaṣāyā | rā. ni. va. 19
āmraniśā | strī | āmraharidrāyāṃ | vai. nigha.
āmrapallavaḥ | puṃ. klī | āmrakisalaye | ca.

5.3.6

sū. kaṣāyeṃ | guṇāḥ-rucyaḥ kaphapittaghnaśca | bhā. pū.
1bha.
āmrapuṣpam | klī | āmramukule | āmera
bola | guṇāḥ-rucyaṃ dīpanañca | rā. ni. va. 19
atīsāra-kaphapittapramehanaṃ raktadṛṣṭikāraṃ śītaṃ vātalañca | bhā. pū. 1bha.
āmrapeśikā (śī) | strī | śuṣkāmakhaṇḍe
āmacūra, āmaśī | maṃ āṃbośī | guṇāḥ-amlamadhurā kaṣāyarakṣā bhedikā vātakaphaghnī ca | bhā. pū.
1 bha.
āmraphalam | klī | āmre
āmraphalapānakam | klī | āmraphalakṛtapānakaviśeṣe | āmera pānā | “āmamāmraṃ jale
khinnaṃ marditaṃ dṛḍhapāṇinā | sitāśītāmbusaṃyuktaṃ
karpūramaricānvitaṃ | prapāṇakamidaṃ śreṣṭhaṃ bhīmasenena
nirmitaṃ | sadyo rucikaraṃ balyaṃ śīghramindriyatarpaṇam ||”
bhā. pū. 1bha.
āmramayaḥ | tri | āmrakṛte
āmramūlam | klī | āmraśiphāyāṃ | āmera
śikar̤a | guṇāḥ-sugandhi rucyaṃ saṃgrāhi śītalañca
rā. ni. va. 19
āmrarasāktatiḥ | puṃ | rasālābheṃde | kiñcillaghuṅgasaṃyuktā vimastudadhiśālitā | saśarkaraṃ
bhavetpītā pakāmrarasasannibhā || pītā śikhariṇī
yā sā laghvī varṇabalo hi sā | surucyā madhurā
balyā vātapittaharāparām̐ta
āmralehaḥ | puṃ | āmrakatalehe | hiṃ rāyate
āmera cāṭai | “taruṇāmaṃ bharjayitvā madye yaṃguḍaśarkare | saindhavaṃ maricaṃ hiṅgu bharjitaṃ tatra
nikṣipet| rucikṛccāmaleho'yaṃ madhuraḥkṣutikārakaḥ
hṛdyaḥ snigdho guruśītaḥ pākavidyāviśāradaiḥ ||”
vai. nigha.
āmravandaḥ | puṃ | āmravandyāyām | āṃmagāchera bāndarā | vai. nigha. 2bha. jva. ci.
āmrava(vā)ṭaḥ | puṃ | āmāsakeṃ | mada. va. 6
āmrabījam | klī | āmrāsthini | āmera
ām̐ṭi vā kūnī | hiṃ koīlīyā | guṇāḥ-kaṣāyaṃ

5.3.7

chadītīsāraghnaṃ īṣaddantaṃ madhuraṃ hṛdayadāhaghnañca | bhā.
āmravetasaḥ | puṃ | amlavetase | rā. ni. va. 6
āmraharidrā | strī | āmraniśāyām | āṃmahelūda | guṇāḥ........“tiktā cāmlā rucipradā
laghupridīpanī śophā tuvarā ca sarā matā | kaphajīrṇavraṇaṃ kāsaṃ śvāsaṃ hikkāṃ jvaraṃ tathā | mukharogaṃ
raktadoṣaṃ nāśayet |” vai. nigha.
āmrātaḥ (kaḥ) | puṃ | The hogplum
( Spondias mangifera. ) खनामप्रसिद्धे
vṛkṣaviśeṣe | āmar̤ā gāṃcha | hiṃ āṃmbār̤ā | maṃ
ḍaraśālaāṃbā, āṃvār̤e | tatparyāyaḥ, -pītanaḥ
kapītanaḥ varṣapākī (ra), madhurānlakaḥ (mla),
pītanakaḥ kavīcatā amṛvāṭikā bhṛṅgīphalaḥ rasākhyaḥ
tarucīraḥ kapipriyaḥ amvarālakaḥ kapicūtaḥ ambarīṣaḥ (ja), āmrātaḥ amrātaḥ (śabda. mā. )
amrātakaḥ ambāmogyaḥ (vi) | phalaguṇāḥ“āmrāmalantavātaghnaṃ guruṣṇaṃ rucikṛtparaṃ | pakkantu
tuvaraṃ khādurasapākaṃ himaṃ kṣataṃ | tarpaṇaṃ śleṣmalaṃ
snigdhaṃ vṛṣyaṃ viṣṭambhi bṛṃhaṇaṃ | guru balyaṃ marutpittakṣata-dāha-kṣayāsrajit | āmaṃ phalaṃ kaṣāyāmlaṃ
pakkaṃ tat madhurāmlaṃ snigdhaṃ pittakaphaghnañca | rā. ni.
va. 19 | āmrāvartta | āmoṭṭi, āmasaṭh
iti khyāte | “pakkasya sahakārasya kaṭe vistārite
rasaḥ | gharmaśuṣkī kṛto hya ca āmrātaka iti smṛtaḥ ||”
klī | āmrātakaphale | āmar̤ā | rājāmre | bhā.
pa. 1bha.
āmrātakaḥ | puṃ | palāśikāyām | rā. ni. va.
23 | ca-sū. 4 a.
āmrāvarttaḥ | puṃ | Inspissated mango
juice. āmrātake | āmoṭṭi, āmoṭa, amāṃbaṭa
.iti ca prasiddhaṃ | hiṃ amvaṭa | maṃ āṃvairasācīṃpoḷī | vidhiḥ-pakāmrarasaḥ paṭe vistāritaḥ
rodraśuṣkaḥ āmrāvartta ucyate | guṇāḥ-tṛṣṇāccharddi -

5.3.8

5.3.9

5.3.10

āyuryogaḥ | puṃ | auṣadhe | rā. ni. va. 20
āyurvedaḥ | puṃ | ṛgvedasyopavedaviśeṣe, atharvvavedopāṅga brahmādisyānāṭaksampannaṃ dhanvantaryādipraṇītacikitsāśāstre | “iha khalvāyuvvaido nāma
yadupāmamamañcavedetsānuttāyaiva prajāḥ śokaśalyasacet
kṣamadhyāyasahasrañca kṛtavān svayambhūḥ |” tannirvvaktiḥ
yathā–āyurnnasmin vidyate anena vā āyurvindatītyāyurvveda iti| su. sū.1 a.| āyurhitāhitaṃ
vyādheḥ nidāna śamanaṃ tathā| vidyate yata tvahadbhiḥ
sa āyurvvada ucyate || vaidyaśāstre| hitāhitaṃ sukhaṃ
duḥkhamāyustasya hitāhitaṃ | mānañca tañca yatroktamāyurvvedaḥ sa ucyate || ca.sū.1 a.
āyurvvedamayaḥ | vi | āyurvvedārthabhijñe
āyurvvedī | puṃ| vaidye | rā.ni.va.20
āyuṣkaraḥ | tri | paramāyurjanake
āyuṣmān | puṃ | tṛtīyayoge | jīvakamahāmuṣye
rā.ni.va.5 | tri | dīrghajīvini
āyuṣyam | tri | pathye | āyurhitakare | rā.
ni.va.20
āyum | klī | jīvitakāle | ama.
āraḥ (kaḥ) | puṃ | haritāle | rephalla drutaṃ
śīghradīrghañcāti madhurāntarūpamaphale | ra.mā. | klī
mukhyalauhe | rā.ni.va.13| "āraṃ kāṃsyaṃ vṛtaṃ
tāmraṃ |” meghanādarase | pittale | bhā.
ārakūṭaḥ | puṃ, klī | tāmraṃ yaśadayorupadhāto
pittale | pittala | hiṃdītarī | rā.ni.va.13
āraktam | klī | raktacandane | tri | īṣat samyak
vā raktāvarṇe
āraktapuṣyī | strī | bandhujīvavṛkṣādde | bāṃphūlī
āragvadhaḥ | puṃ | (Cassia fistula.) varagvadhavṛkṣe | var̤a śoṃndāla, sogāṃlū, rākhālanar̤ī,

5.3.11

vāṃnaranar̤ī | hiṃ bāmalaṭās, dhanavaher̤ā, śīṣahālī| maṃ ghoravāhāvā| teṃ rellukheṭṭu | suvarśāluphale vā pace | tatparthyāyaḥ–cakraparivyādhaḥ (vai),
jaṭharanut (śe), rājavṛkṣaḥ sampākaḥ caturaṅgalaḥ
śamyākaḥ ārevataḥ vyādhighātaḥ kṛtamālaḥ suvarṇakaḥ
(kha), manthānaḥ rocanaḥ dīrghaphalaḥ nṛpadrumaḥ pragrahaḥ
himapuṣpaḥ rājataruḥ kṛtaghnaḥ saṅgākaṇakāraḥ jvarāntakaḥ arujaḥ karṇapuṣpaḥ svarṇadruḥ kuṣṭhasūdanaḥ karṇṇībharaṇakaḥ mahārājadrumaḥ karṇikāraḥ svarṇoṅgaḥ
tatra antaḥparimārjane phalaṃ, bahiḥparimārjane
kāṣṭādo patraṃ grāhyam | śi.yo.pica. jva.rāghādau
śrīphalaḥ | suvarśāluphale| ca.da.pisa.jva.ci.
“drākṣāragvadhadhītrāṇi |” ca. da. vāta. śleṣma. jva.
āragvadhādiḥ | “āragvadhagranthikasuptatiktā |”
ārundhaḥ ciramālkaḥ | ḍaḥ | su.sū.38a. | āragvadhapatre | ca.sū.3a.1 sa.pane. | See bāragvadhaḥ
āragvadhapañcakam | klī | vātakaphajvare kaṣāyaviśeṣe | yathā–āragvadhastiktākaṭīhiṇau ca harītakīpippalisūlahastā | hā.bali. sthānaṃ 2a.
āragvadhādiḥ | puṃ | āragvadhendrayava-pāṭalakākatiktā-nimbābhratā-madhurasā-suvahacapāṭhāḥ | mūrbhivva
vaiśveja paṭīla-karañjayugmaṃ saptacchadāgni-suṣaveṣaphalavāṇaghoṣṭāḥ | ityāmalakī gaṇaḥ kaddikuṣṭhaviṣamajvarapnaḥ
kaphakaṇḍū timarttahṛdṛṣṭavraṇaśodhanaḥ viśeṣato balāsaghnna | vā.sū. 15 a | su.sū. 38a. | bāragvadhādipañcadravyakṛtakaṣāye vātaśleṣmajvare | ca.da. | āragvadhaśamiyakasūrttitāharītakībhiḥ kathitaḥ kaṣāyaḥ ••

5.3.12

āragvadhādyatailam | klī | yonivyāpadadhikāre tailam | sarṣapatailaṃ 4śa, gaī bhamūtraṃ 4śa, āragvadhamūlatvak 1pa, śaṅkhacūrṇa 2pa haritālaṃ 2pa, ekatra
pācyam | ca.da.yonivyā-ci. | kuṣṭharoge ca tailaṃ
āragvadhatvak vaṭatvak kuṣṭha' haritālaṃ manaḥśilā
kariṣṭā dāruharidrā ca, eṣāṃ militapādikakalkaina
tailaprastha' vipacet | ca.da.kuṣṭha-ci.
āraṭjaḥ | puṃ | taddeśīdhātre | ārar̤ī
śoṃr̤ā | jaṭā.
āraṇālam(kam) | klī | kāñjike | āmānau
kām̐ji | yatra nistuṣīkṛttaiḥ śāligodhūmaiḥ saṃhitaṃ
tadāraṇālamucyate | pa. pra. 3cha. | āraṇālastu
godhūmairānaiḥ syānnīstuṣīkṛtaiḥ | pakke rāsañcitaṃ
tattu sauvīrasadṛśaṃ guṇaiḥ || bhā.pū. saṃdhānava.
bhāraṇiḥ | puṃ | kulavṛkṣake āvatteṃ | hārā.
āraṇyagomayaḥ | puṃ | vanyagomaye | vanaghūṭṭe
ca.ci 1a
āraṇyapaśuḥ | puṃ | vanajapaśau | sa saptadhā, —
ṛkṣa-mahiṣa-vānara-sarīsṛpa-ruru-pṛṣata-mṛgāḥ
āraṇyamakṣikā | strī | daṃśake | ḍām̐śamāṃhi
ranā.
āraṇyamudgā | strī | sudraparṇyām | mūgānī
rā.ni.va.3
āraṇyavimtrikā | strī | tumbīkāyām
buno (telākucām̐ | rā.ni.va.23
āraṇyopalabhasma | klī | vanakarīṣabhasmani
'bilaghum̐ṭeṭara chāī | vai. nigha.ratna.bya bhakṣīśvara-rase
āratiḥ | strī | khaḍgacittale
ārabdha | puṃ | udyame | badhe | darpe | me.
āraraḥ | puṃ | śabde | dhvanau
āraṭyam | klī | vikṣāde
ārakṣaḥ | puṃ | gajakumbhādhobhāgī | halā. | he.ca.
gajakumbhasandhibhāgī | vikā.
ārā | strī | carmabhedakāstre | sā vyadhanaprayojanā | sacarmma–“ārāṅgaluñcatā syāttattadveśāttayorvṛtaḥ caturaṅgrā...” saci.sū.ci.1a. | ārāmukhī nāma nalapacibhi | ama.

5.3.13

ārādyam | klī | arddhacandrādyastramukhe | “ārādyantu mukhaṃ teṣām puṣpapatrādibhedataḥ ||” halā.
ārādhanam | klī | pavane | me.navatuktaṃ
ārāmaḥ | puṃ | upavane | “nagarādyātidūreṇa
yaḥ sadbhiruparīpitaḥ | tadvṛkṣaiḥ sa ārāmastatho pavanamucyate ||” halā.
'ārāmacoliḥ (likā) | strī | patraśākaviśeṣe, paścimadeśe prasidde | guṇāḥ–“ārāmacolikā cāsrarucā rucyānilāpahā | pittaśleṣmakarī cāpyā muktā jīrṇajvarāpahlā ||” rā ni.va.7
ārāmavallikā | strī | mallikāviśeṣe
rā.ni.va.22
ārāmaśītalā (lau) | strī | rāmaśālauti
mahārāṣṭrakhyāte sugandhapatraśākaviśeṣe | ārāma
śītalāpi paścimadeśe kathyate | vanaṃrvyādibhyau
hṛtā | guṇāḥ–tiktā śītalā picchau dāhagrīmaharā raṃśavisphoṭakannī ca | rā.ni.va.10 | śautā
kaṭuḥ pittakaphāsaghnī ca | mada va. 1
ārāmukham | klī | vyadhanārthaśastraviśeṣe | su.
sū.8a.
ārālikaḥ | puṃ | pācake | cama.
āriḥ (rī) | puṃ | kaṣṭakadambe | khadirasāre
ṣaṭpada | guṇāḥ–kaṭuḥ tiktoṣṇaḥ kaphavātaghnaḥ vraṇakaṇḍaraugannaḥ rucyaḥ dīpanaśca | rā.ni.va.8
vṛkṣaviśeṣe | karkeṭai | śūkare | me. rahikaṃ | kuyāṇḍalatāyām | calāvvām
ārukam | klī | himālayadeśajāte khanāmakāṃ
padmiviśeṣe | āḍa iti bhāṣā | tatpayyāyaḥ–vīrasenaṃ vīraṃ vīrāskam | patrapuṣpādibhedena tasya cātuvirdhaṃ sarvvāṇyeva guṇaiḥ tulyāni | guṇāḥ–“ārukaṃ
vātasehārśaḥkaphaghnañca | mada.va.6 | madhuraṃ himaṃ
arśaḥpramehaguru raktadīpanañca | rā.ni.va.11 | puṃ
kābiladeśe ālubukhāra iti khyāte khādyadravye
guṇāḥ–“ārukī grāhituvarī hṛdyā śīto guruḥ

5.3.14

First 36 of 245 passages. Read on

Linked texts (11)

Rasaratnasamuccaya — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit
Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
Aśvavaidyaka — Jayadatta Sūri, Sanskrit
Caryācandrodaya — Dattarāma, Sanskrit
Arkaprakāśa (Rāvaṇapaṇḍita) — Rāvaṇapaṇḍita 1600, Sanskrit
Arkaprakāśa — Mādhava Bhaṭṭa 1700, Sanskrit
Arkaprakāśa (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
Arkacikitsā (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
Āyurvedīya Hitopadeśa — Raṇajitrāya Desāī, Sanskrit
PĀKAPRADĪPA (Ravidattavaidya) — Ravidattavaidya, Sanskrit

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 5

Contents

Linked texts (11)