Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 7.0
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 7.0
- Language
- Sanskrit
7.0.1
a.
kākānanto| strā| raktaguñjāyām| bhā. pū.
1bha.
kākāmraḥ| puṃ| samaślīlacupe| rā. ni. va. 4
kākāyuḥ| puṃ| kharvvavallaprām| svarṇalatā| vā.
pū. 1bha.| See svarṇavallī
kākāriḥ| puṃ| pecake| he. ca.
kākālaḥ| puṃ| droṇakāke| śa. ra.| vatsanābhaviṣe| he. ca.
kākāsyā| strī| mahāśvetakākamācyām
śveta gur̤akaum̐ḍenī| vai. nigha.
kākāhvā (hrānā)| strī| kākamācyām
rā. ni. va. 4| su. ci. 3a.| vanamudge| vai.
nigha.
kākākṣā| kākanāsāyām| rā. ni. va. 3
kākiṇī| strī| raktikāyām| kūm̐ha| ekavarāṭikāyām | ekakar̤ā| pañcacaturthāṃśe
5 gaṇḍā| mānadaṇḍe| “kākiṇī pañcaturthāṃśe
māṣadaṇḍo'pi dṛśyate| kṛṣṇalaikavarāṭhyoḥ syāt|”
me. kṣaṇikaṃ
kākī| strī| dhvāyasām| kākīlyām| rā.
ni. va. 3| śvetakākamācyām| śveta gur̤akaum̐ḍenī| vai. nigha.
kākuḥ| strī| jihvāyām| jikā.
kākud (dm)| klī| tāluni| rā. ni
va. 18
kākundī| puṃ| kakudāvartte mahādoṣānvitāśve
“āvattau yasya' kakudi kākudī sa udāhṛtaḥ|”
ja. da. 3 a.
kākuratam| klī| vikalaśabde
kākulāmmṛgaḥ| puṃ| caturvidhaviliśramṛge
vai. nigha.
kākici(cu)kaḥ| puṃ| ścamṛgasahaye| khaॉgaḍe
śaॉgar̤ā| ra. mā.| viṣkā.| kāsahaṇe| kṛṭga
rā. ni. va. 8| kaukillācatuṣpade| bhā. pṛ. 1bha.
kārkinduḥ(kaḥ,yau)| puṃ| (Diospyros
melanoxylon.) kākatinduke| māṃkūr̤ā
kenda| ama.| kaṭutinduke| kūṭhino| pa. su.
kākevukaḥ| puṃ| ucaviśeṣe| suśru.
kākoṣṭhaḥ| puṃ| nimbavṛkṣe| rā. ni. va. 9
kākoṣṭhā| strī| reṇukāyām| kākanāsāyām
vai. nigha.
kākaucikaḥ(cau)| puṃ, strī| kāucīti
prasiddhe sasyaviśeṣe| kāum̐ca mācha| dvārā.
kākauḍu (du) mbaraḥ| puṃ| kākodumbarikāyām
7.0.2
kāṃkaḍūmūra| pa. su.
kākou(du)mbarikā| strī| (Ficus hisFicus oppositifolia.) snānāmakhyāttadvace
kāṃkaḍūmūra| hiṃ taṭamilā, (gauchaḍumbarā| ra.
mā.|) (kaṭubharī| bhā.|) maṃ kālāuṃu| teṃ
brahmameḍiceṭṭu| tatparyāyaḥ,-phalgā| malayūḥ
jaghanephalā (lā.)| ṣaḍphalā (lā)| kharadaśā (śā.)
malayuḥ| phalguphalā| kākodumbaraḥ (mbara.)
kṛṇīdumbarikā| kharapatrī| rājikā| cudrīdumbarikā| kuṣṭhaghnī| phalaguvāṭikā| abhājñau
phalgunī| civabheṣajā| jhāḍunākṣī| guṇāḥdviprau udumbaraguṇā ca| mada, va. 5| pakvaphalaṃ
śītalaṃ gauvyaṃ annaṃ kaṭu lacadroṣanaṃ raktapittaghnaśca
taddalkalaṃ atisāraghnam | tathā- udumbaratvak
śītalā kaṣāyā grāhī garbharaṇyo hitā stanyā
ca| rā. ni. va. 11| tiktā śītalā tuvarā
stambhanakarī kapha pitta - vraṇa śvinna-kuṣṭha-pāṇḍusaṃkābhanāharo ca| guruḥ grādiṇyo śītalā svāduḥ
atikarī ca| rāja.| phalaguṇāḥ - viṣṭambhi
madhuraṃ snigdhaṃ tarpaṇaṃ guru ca| su. sū. 46 a.
kākodaraḥ| puṃ| sarpe| ana.
kākodumbarikāphalam| klo| bhañjīre
kākonālakaḥ| puṃ| prajātīyapaciviśeṣe
kākolaḥ| puṃ, klo| droṇakāke| dauṃr̤a kāka
vṛkṣā.| kākolyām| dharaṇi.| kṛṣṇavarṇastyāvaraviṣabhede | rabā.| kākolamumatejaḥ syāt kṛṣṇacchavi mahāviṣam| vai, nigha. | sarpe | vanaśūkare
śra. ra.
kākolī| strī
kākolīyam| klo| kākolī cīrakākolī
ca| "kā kākolī kavar̤ontrā, anyā cīrakākolī payasvinīsaṃjñā|” vā. sū. 15 ca.
jovatyādi| jīvantīkākolī bhede dve sūkṣmamāṣaparthyo| etadabhāvāve| asamagnāmūlaṃ dviguṇaṃ grāhyam
bhā. sa. 4bha. karṇaroga. ci.
kākolyādiḥ| puṃ| tannāmakauṣadhadvayagaṇe
7.0.3
ayaṃ nādavargasaṃjñitaḥ | si. yo. śālyaṇasne he
"kākolo cīrakākolī jīvakarṣabhakaśuddraparṇomāṣaparṇomedāmahāmedācchinnaruhākarkaṭabhaṅgotṛgācīrī -
padmakaprapauṇḍarīkāī vṛdviśvatokkā jīvantī madhukaśca
kākolyādirayaṃ pitta-śoṇitānila-nāśanaḥ
jīvanī ṣṭaṃ haṇī havyaḥ stanyaḥ saṃphakarastathā ||”
su.sū.38va. | apica| "kākolī cīrakākolī
jīvakarṣabhakau tathā| vṛddhihna ḍivyathā medā mahāmedā gur̤ūcikā| mudraparṇī māṣaparṇo padmakaṃ
vaṃśalocanā| śṛṅgo prapauṇḍarīkañca jīvantī madhuyaṣṭikā| drācā ceti gaṇo nāmnā kākolyādirudīritaḥ||” guṇāḥ- "stanyakadaṃ hṛṇī dṛṣyaḥ pittaraktānilāpahaḥ |” bhā.
kākolyādiṣṭatam| klo| vātarakta ghṛtam
kāko (kau)ṣṭhaḥ (kāḥ)| puṃ| kapaṇabandhanākṛtiviśeṣe| saca nimnīsasaṅgitāyāmaśmīdhitapāki| su.sū.15śra.
kāgaḥ| puṃ| kāke| jaṭā.
kāgadaḥ| puṃ| kāgaja ityārīyabhāṣāprasiddha
ṛṇapatre | kāga̍ja
kāgāriḥ| puṃ| pecake
kāṅgā| strī| kākajaṅgāyām| kākolyām
kāṅgāyanagur̤ikā| strī| guḷarogī dṛṣṭabā āmakūla ২ প. dhaṭana, yamāna, jīrā, marica
pratyeke 2 bho. कृष्णजीरा 4 to. बनyamāna ৪ তো. ṭāvārasena kaulākhimānā baṭo
kāryyā | ca da | sā.kau.| rasa.ra.
kāṅgāyanamodakaḥ| puṃ| arśāroge| pathyākāṅkṣā| strī| vacāyām| śa.ca.
kāṅkaḥ| puṃ, klo| ṣaṣṭikadhānyamede| kām̐no
kāṅgu| puṃ| krauñcapakṣiṇi | vai. nigha.
kāṅgā| strī| āhārakāṅgāyām | su.ni.6śra.
kāṅgoraḥ| puṃ| kaṅkapatriṇi
kācaḥ| puṃ
kācakamū| klo, puṃ| kācalavaṇe | sphaṭike
kācakūpī (ghaṭo)| strī
kācajaḥ| puṃ| kācalavaṇe | vai. nigha.
kācantir̤au| strī
kācatilakam| klo| kācalavaṇe| rā. ni.
kācanam| klo| kacāyām
7.0.4
kācabhavaḥ| puṃ| kācalavaṇe | vai. nigha.
kācabhājanam| klo
kācamaṇiḥ| puṃ| kāce| na.mā.8ca.
kācamalam| klo| kācalavaṇe| kāṃca lavaṇa
kācamālikā| strī| macau| trikā.
kācalavaṇam| klo
kṛṣṇalavaṇaṃ| pākajaṃ| kācolyaṃ | hayagandhaṃ
kācalavaṇaṃ | kuruvindaṃ | kācamalaṃ | kacimaṃ
nīlam | guṇāḥ- "rūcaṃ īṣatkṣāraṃ pittalaṃ dāhakaṃ
kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ gulmaśūlanunna | rā.ni.va.6
klī| arkadinnikāśanātheṃ
kācanirmitayantrane
puṃ | nevarogaviśeṣe | See kācaḥ
klī | kācalavaṇe
rā.ni.va.6
strī | kācapātre | pāṭalāice
pārula gācha
śvetapāṭale
vai. nigha.
strī | kācamaṇau | “kācā tu sārakā
laghvī vaṇanevahitā lekhanī śūlahantrīkā..."
vai.nigha. | vadyonirūpikā aśvasya danteṣu pañcadaśābdādārabhya saptadaśaparyantaṃ jātāḥ sarṣapākārāḥ
śubhā rekhāḥ
strī| haridrāyām| vai. nigha.2a.
puṃ | ḍahahake | guṇāḥ-mṛcavat
padmakande| vai. nigha.
puṃ | kācane | mūṣike | ne.
ghatikaṃ | śikhīdhānyādau | vai. nigha.
puṃ | kākaciñjāyām | kūm̐ca gāṃi
vi | śrikyārīpite (padārthe)
śikāya tolā (dravya)
puṃ | devakulīitavṛkṣe | vikā.
klī | kācalavaṇe | rā. ni. va. 6
kācalavaṇe | rā.
puṃ | jāṃbīvṛce mahādrākṣādau khyāte
guṇāḥ- "tūvaraḥ madhuroṣṇo laghuḥ mṛtaḥ | dhātuvṛddhikarī vātakaphagulmodarajvarān | kṛmiśraṇāgnimāndyāni kuṣṭhañca yaṃ tallukaphaṃ | saṃgrahagrahaṇīmānāṅgāt
nāśayet...|” vai. nigha.
klī | kācalavaṇe | vai. nigha.
klī | punnāgapuṣpe | vai. nigha.
padmakeśare | me. navikāṃ | svarṇe| nāgakeśarapuṣpe
rā. ni . . 6 | vai. nigha. 2a. hikā. ci. | haritāle | rā. ni. va. 12
7.0.5
egata &c.) khagāmakhyātavṛce | kāñcanadruma
pa. su. | hiṃ kacanāra | saṃ kaṃ kāṃcanu, kīcāne
teṃ devakāṃcana | sa vividhaḥ pītaraktaśva tamedena
śrutasya tasya paryāyaḥ, - kāñcanālaḥ, karbadāraḥ,
pākāriḥ (raḥ) | raktasya tasya paryāyaḥ, -raktapuṣpaḥ,
kovidāraḥ, yugmapavaḥ, kuṇḍalaḥ | guṇāḥgrāhī raktapitte pathyañca | rāja. | See kovidāraḥ
kāñcanāraḥ karbudāraśca | campakavṛce| nāgakeśaravṛce | udumbaravṛce | dhastūravṛce | me. | vai. nigha.
śītañca, ci. śītārīrase| su. sū. 38 a.
śālijātiviśeṣe | suvarṇaśāli | bhā. pra. 1bha.
dhānyava. | See śāliḥ | śvetakāñcanavace | ravā.
kovidāravṛce | mada. va. 1. | aśyām | sa. sa
39 a. | punnāgavṛce | vai. nigha.
svarṇakadalẏām | cām̐pā kalā
saṃ kām̐cakela | kadalīviśeṣe | kām̐chakala | rā
ni. va. 11
strī | śatamūlyām | śa. ca.
strī | galagaṇḍādhikāre
pāṭhaḥ-“triphalāyāstrayo bhāgāḥ vyoṣācca dviguṇo
mataḥ | taccāṅga dviguṇaṃ jñeyaṃ kāñcanārasya valkalam
ekrīkṛte tu cūrṇe'smin samau deyo'tha gugguluḥ
caudraṃ damaguṣaṇḍadyācciphalācūrṇato bhiṣak | sarvvāsu
gaṇḍamālāsu galagaṇḍe tathaiva ca|” triphalā
प्रत्यeke 1 to. kariẏā cūrṇa 3 to. trikaṭu
प्रत्यeke 2 to. kariẏā cūrṇa 6 to., raktakāñcanachāla cūrṇa 12 to. gugula सर्व्वसमान.
rasa, ra.
klī | suvarṇagairikadhātau
soṇā geri | ci. yo. hikkā-śvāsa. ci.
"siktākāñcanagarikam |”
strī | kaṇṭasupalyām | vai.
nigha
klī | ākhlyavṛce | rā.
ni. va. 4
strī | pītajātyām
strī | gadhikālikāyām | gandhikārīpuṣpavṛkṣaṃ khanāmā kīdṛśe prasiddhe | maṃgagerī
rā. ni. va. 10
strī | svarṇagairīke | vai. nigha.
7.0.6
puṃ | svarṇamācike | mahādrāvake
puṃ | gulmādhikāre rasaḥ
pāṭhaḥ-“mṛtaṃ sūtaṃ mṛtaṃ tāmraṃ kāñcanaṃ mardayetsamaṃ
arkavoraseneva dinānte vaṭakīkṛtam | guñjaikaṃ
gur̤asaṃyuktaṃ tathā gandhasuvarcalaṃ | niṣkairkaṃ gulmaśāntyarthaṃ
rasaḥ kāñcanamohanaḥ | viśālā kaṭukā sustaṃ kuṣṭhamindrayavaṃ samaṃ | cūrṇayedde vadārūca karṣaikaṃ madhunā
lihet ||” rasasindhura, tāṃbhāvasthā ও স্বর্ণভsma samabhāga | ākandakase ও সিজুর রসে
marddana : mātrā ১ rati | rasa. ra.
klī | haritālaviśeṣe | See
godantam
puṃ | kāñcananāmakā-dvidaladhānyasādhitasūpe | taddānyaṃ sārṣapatailena upaskṛtaṃ uṣṇa
śuṣkācakṣvākṣambīnāṃ dālikāmādāya śītodakena
mandāgnau pacet | vai. nigha.
strī | svarṇacīriṇīvṛce
cīrikāṃ | thiruhe, soṇāṃdhiruhe | hiṃ coka
saṃ pisorā | rā. ni. va. 5| pītadugdhavṛkṣatyatayātikatāyām | su. ci. 6 a. | kaṇḍūṭhe
girimārṭīviśeṣe | ca. da. gulma. ci. | “viphajā
kāñcanacīrī |”
puṃ | yakṣmādhikāre rasaḥ
ra. sā. saṃ. | pāṭhaḥ-kāñcanaṃ rasasindūraṃ mauktikaṃ
lauhamabhrakaṃ | vidrumamabhayā tāraṃ kastūrī ca manaḥśilā | pratyekaṃ vindumātrañca sarvvaṃ mardai prayāsataḥ
vāriṇā vaṭikā kāñcā dviguñjāphalamānataḥ
anupānaṃ prayoktavyaṃ yathādopānusārataḥ || nānārogapraśamanaṃ sarvvopadravasaṃyutam | kṣayaṃ inti tathā
kāsaṃ śvāsaṃpittaharaṃ tathā || vindumāvaṃ karṣamitaṃ
svarṇabhasma, rasasindūra, muktābhasma, loha, abhra,
pravāla, harītakī, raupya, mṛganābhi, manachāla,
pratyeka ২ তোলা| জলে মর্দন| ra. sā.
saṃ. | vṛhatkāñcanāmraḥ yathā-kāñcanaṃ rasasindūraṃ
7.0.7
mauktikaṃ lauhamabhrakaṃ | vidrumaṃ mṛtavaikrāntaṃ tāraṃ
tāmrañca raṅgakam || kastūrikā lavaṅgañca jātikoṣailabālukāḥ | pratyekaṃ bindumātrañca sarvva
madyaṃ prayatnataḥ || kanyānīre tu sammadye keśarājarasena
ca | ajācīreṇa sambhāvya pratyekaṃ divasavayam
ṣaḍguñjāpramāṇena vaṭikāṃ kārayedbhiṣakū | anupānaṃ pradātavyaṃ yathādoṣānusārataḥ || svarṇabhasma,
rasasindūra, muktābhasma, lohabhasma, abhrabhasma,
pravālabhasma, vaikrāntabhasma, raupya, tāmā, vaṅga,
mṛganābhi, labaṅga, jatrikrī, elavālūka,
प्रत्येक 2 to.. ghṛtakumārī, keśureba
rasa, chāgadugdha pratyeke ৩ দিন মর্দন| māvā
৪ rati | rasa.ra.
raktakāñcanavṛce | hiṃ kacanāra | saṃ kāṃcanaṃ | kaṃ
kīcāne | tatparyyāyaḥ, - raktapuṣpaḥ | kovidāraḥ
yugmapavaḥ | kuṇḍalaḥ | guṇāḥ- kaṣāyaḥ saṃgrāho
vraṇaropaṇaḥ dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ mūtakkacchghaśca | rā.
ni.va.10 | kāñcanārī ḍimo grāhī tuvaraḥ śleṣmapittanut | kṛmikuṣṭhagudamraṃśagaṇḍamālāraṇāpahaḥ
puṣpaṃ laghu mataṃ rūcaṃ saṃgrāhi pittāsrapradaracayakāsanut | bhā.pra.1bha. | ca.da.ra.pi.ci. | See
kovidāraḥ | śvetakāñcanavṛce | ravā.
puṃ | gaṇḍamālāgalagaṇḍāpacrbvudādau hitaḥ | pāṭhaḥ-“kāñcanārasya
tvacāyautu tvacaṃ pañcapalonmitāṃ | nāgarasya kaṇāyāca maricasya palaṃ palaṃ | pandhāvibhautadhāvīṇāṃ
palamakaṃ pṛthak pṛthak | varuṇasyācamekañca pavakailātvacāṃ punaḥ | ṭaṅkaṃ ṭaṅkaṃ samādāya sarvvāṇya
katra cūrṇayet | yāvaccūrṇimadaṃ sarvva tāvānevāva
7.0.8
'gugguluḥ | saṅkṣudya sarvvamekatra piṇḍakutvā vidhārayet || māvā śāṇamitā |” raktakāñcanachālaचूर्ण 5 pa., śum̐ṭa, pipula, maricacūrṇa प्रत्येक
1 pa., harītakī, āmalā, baher̤ā cūrṇa
प्रत्यeke 4 to., baruṇachālacūrṇa 2 to., gur̤atbak, tejapatra, elācacūrṇa प्रत्येके 1 to.,
sarvvacūrṇera samāna গুগগুল, একত্র মর্দন
করিবে| māvā
Linked texts (1)
- Rasendrasārasaṃgraha (Gopāla Kṛṣṇā) — Gopāla Kṛṣṇā 1800, Sanskrit