Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 7.13
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 7.13
- Language
- Sanskrit
7.13.1
to. paryyanta | bhā.
puṃ | śvetakāñcanavṛce | ra. mā.
āragvadhavṛkṣe | vai. nigha.
puṃ | nāgeśvaravṛce | nāgeśrakṣudra haiṃgā| nāgakeśara vṛkṣe| amra| padmakeśare
vai, nigh
kāñciḥ | strī | rasanāyām | ḍhakrahāra | uṣā.
kāñcikam | klo | kāñjika | kaiām̐ji | hai. ca.
kāñcī | strī | guhāyām | hema. | rasanāyām
amra.
kāñcīpadam | klī | jaghanadeśe | halā.
racetu pihitaṃ prayatnāt | tatraiva kalkaṃ sakalaṃ
nirasyet tata kāñjikaṃ kathyasa āranālam |”
bhavi. 11 a.| tacca cukra-sandhāna-tuṣodaka-saubīrakasuvīrāstra - ṣaṣṭrika-godhūmasauvīra - yavasauvīra - tuṣasauvīrāraṇālā dhānāmrabhedena bahudhā | guṇāḥ,
-bhedakaṃ. tīkṣṇoṣṇa' pittaśodhakaṃ bastiśodhakaṃ
rucikaramārthayaṃ sparśaśītalaṃ śramaklamahṛrañca | purātanaṃ tat kṛtyāṇḍu kṛmirogaghnaṃ dīpanañceti | rāja.
tacca bhedi laghu pāścanañca | avi. 110. | tīkṣṇoṣṇa'
bhedi pittahṛt sparśaśītalaṃ śramaghnaṃ rucya' dīpanaṃ
vāntiśūlaghnaṃ bastiśūlaghnaṃ āsthāpanaṃ hṛdyaṃ laghu vātakaphaghnañca | vā. sū.| “kāñjikaṃ vānaśauphaghnaṃ pittaghnaṃ
jvaranāśanaṃ | dāhamūrcchāmramaghnañca śūlājīrṇavibandhanut ||” rā. ni. va. 15 | “kāñjikaṃ bhedi
tīkṣṇoṣṇa' rocanaṃ pācanaṃ laghu | dāhajvarahṛraṃ
sparśītpānādātakaphāpahaṃ | māṣādivaṭakairyattu kriyate
tahu bādhikam | laghu vātaharaṃ tattu rocanaṃ pācanaṃ
paraṃ | mūlāttauryannibamnamāmrānnaṃ bastiśodhanam
śoṣamūrcchāmamārttānāṃ madakaṇḍū viśeṣiṇām | kuṣṭhināṃ
raktapittīnāṃ kāñjikaṃ na praśasyate | pāṇḍuroge
yakṣmaṇi ca tathā śoṣātureṣu ca | catacīṇe tathā
7.13.2
bhrānte mandajvaranipor̤ite | eteṣāntu hitaṃ proktaṃ
kāñjikaṃ doṣahārakam ||” bhā. | avi.
kāñjikaṣaṭpalaghṛtam | klī | āmavāte
ghṛtam | pāṭhaḥ-“hiṅgu vikaṭukaṃ cavyaṃ sābhisabhyaṃ
tathaiva ca | kalkān kṛtvā ca palikān ghṛtaprasthaṃ
vipācayet | āranālāḍhakaṃ dattvā tatsarpirjararāpahaṃ |...... | ghṛta 4 śa. kām̐ñji 17śa. | kaḍūhiṃ, ūm̐ṭha, pipula, marica, caī eva sandhavalavaṇa pratyeke 1 pa. | ekatra pāka | ca. da.
kāñjitailam | klī | kāñjikaviśeṣe | guṇāḥ
- “kāñjikaṃ kāñjitailañca calitaṃ vālakārakaṃ
dāhakaṃ gātraśaithityaṃ bhracaśānta ca marha nāt ||” rā.
ni.va. 15
kāñjokam | klī | kāñjike | bha.ṭī.bha.
kāṭukam | klo | kaṭutāyām
kāṭhaḥ | puṃ | pāṣāṇe | trikā.
kāṭhinaḥ | puṃ | kharjūravṛce
kāṭhinyaphalaḥ | puṃ | kapitthavṛce | rā. ni
va. 11
kāṭhor̤ambaraḥ | puṃ | kāṣṭhodumbarikāyām
kām̐kar̤amūra | ra. mā. sa kucha, ci.
kāṇabhāgaḥ | puṃ | vibhāge | maica. kālāgnibhairavarase
kāṇā | strī | kākolyām | kākinyām
pippalyām | ca. da. dāvaudo | “kāṇāpuṣkarakirāta |”
kāṇu(ṇū)kaḥ | pu | karaṭe | vāyase | haṃsabhede
kukuṭe | vāyase | uṣā.
kāṇeyaḥ (raḥ) | tri | kāṇe | puṃ | ekatranetrastriyaḥ putre
kāṇḍakaḥ | puṃ | bālukakarkaṭyām | vai, nigh
kāṇḍakaṭukā | puṃ | kāravellake | ucchegām̐cha
rā ni. va. 2
kāṇḍakheṭaḥ | tri | adhame | halā.
kāṇḍagur̤aḥ (ṇḍaḥ) | puṃ | gugguluke | rā. ni.
va. 8| vidhārāravṛce | vai. nigha.
kāṇḍacoraḥ | puṃ | nārāce | lauhamaya bāṇe
ci.
kāṇḍacitrā | strī | sarpajātibhede | vā. u.
36 a.
kāṇḍaṇī | strī | sūkṣmaparṇīlatāyām | āmadūr̤au
śa. ca.
7.13.3
kāṇḍanīlaḥ | puṃ | līne | rā. ni. va. 6
kāṇḍapaṭaḥ | puṃ | tiraskariṇyām | he. ca.
kāṇḍapuṅkhā | strī | śarapuṅkhāyām | rā. ni.
va. 4
śūlamavadīryyamāne śabdaḥ sañcāratā vividhavedanāprādurbhāvaḥ sarvvāstanasrāsu na granthilābhaśca|' su. ni.
15 a.
kāṇḍabhaṅgaḥ| puṃ| asthibhaṅge
kāṇḍamadhyā| strī| kāṇḍavallaprām| vai. nigha.
kāṇḍaruhā| strī| kaṭkyām| pa. sū.
kāṇḍarohikā (ṇī)| strī| kaṭukāyām
kāṇḍalo| strī| rāmadūtīnāma tulasīviśeṣe
pra.
kāṇḍavaḥ| puṃ| kemurukevṛkṣe| vai. nigha.
kāṇḍavallī| strī| kāravellīsatāyāṃ| karalā,
ucche gācha| kāṇḍaveli iti mahārāṣṭrādau
khyātā| hiṃ kāṇḍavela| maṃ kāṇḍaveli, mayigūḍavalli| sā tridhārā caturdhārā ceti dvibhedā
sā. guṇāḥ-“kaṭukā tiktā śīṣṇā sarā matā
pittalā ca kaphaṃ gulmaṃ śūlāṃ duṣṭatraṇaṃ tathā| plīhodarāgnimānyāni śūlaṃ vātañca nāśayet| malastambhaharā caiva...||” tridhārāguṇāḥ,-“sarā laghvagnidīpanī| rucīṣṇā madhurā vātaśleṣmagraṃthikaphāśinī
guṇāstvanye tu vijñeyāḥ pūrvvoktāḥkāṇḍavallivat ||”
caturddhāraguṇāḥ-“bhūtīpradaraśūlahā| alpu ṇā'thānnavātañca timiraṃ vātaraktakaṃ| apasmāraṃ vātarīgaṃ
nāśayet |” vai.nigha.| rā.ni.pa.3| See kāravellaḥ
kāṇḍaśākhā| strī| madiṣavallaprām| rā. ni.
va.3| somavallaprām| vai.nigha.
kāṇḍasandhiḥ| puṃ| granthau| gāṃṭha, giṭṭhe
rā.ni.va.7
kāṇḍahitā| strī| kṣīravṛkṣe| vai.nigha.
kāṇḍahonaḥ| puṃ| kṣīre| rā.ni.va.6| strī
bhadramustāyām| pra.ca.
kāṇḍā| strī| muṣalyāṃ| ḍāṃgabhūnī| pa.sū.
kāṇḍālaḥ| puṃ| akṣāgāre| goṃgā vā
gaṭhāī
kāṇḍāluḥ| strī| naṣūsāyām| rā.
7.13.4
kāṇḍikaḥ (kā)| puṃ, strī| laṅgānāmadhānyaviśeṣe| teur̤ā| rā.ni.va.16| alābvām
(kā) palāśonnatāyām| vai. nigha.
kāṇḍinī| strī| hastiguṇḍīlatāyām
hātīśuṃr̤a| pa.su.
kāṇḍeraḥ| puṃ| apāmārge| kāravallīlatāyāṃ
ucche latā| rā. ni. va. 3| ca. ci. ndha.
kāṇḍorā (ro)| mañjiṣṭhāyām| 2. mā.
kāravellake| amṛtasravāyām| vai. nigha.
kāṇḍeraḥ| puṃ| taṇḍulīyaśāke| naṭe, kām̐ṭānaṭe| bhā. pū. 1bha. śākava.
kāṇḍerī| strī| nāgadantīvṛkṣe| bhāṃkālaphalera gācha| 2. mā.
kāṇḍeruhā| strī| kaṭkyām| 2. mā.
kāṇḍekṣuḥ| puṃ| śrṛṃtecau| rā. ni. va. 14| ayaṃ
tāpasaikṣuguṇaḥ vātakopanaśca| bhā.| karcācau
kāṃṭāla īkha| su. sū. 38 a.| kāśallayabhede
2. mā.| khagar̤a| dhāṃgar̤ā| pa. sū.| kokilākṣavṛkṣe| kūlathāṃr̤ā| hiṃ tālamākhanā| ama.
latā iti| ca. sū. 4a.
kāṇḍolaḥ| puṃ| udde
कातरः (लः)। पुं। (Cyprinus catla.)
matsyaviśeṣe| kāṃtalā mācha| ma. 2.| guṇāḥmadhurī guruḥ vidoṣaṇaśca| rā. ni. va. 18| uṣṇo
madhuraḥ gurupākaḥ tridoṣaśamya| rāja.
kātṛṇam| klī| kattṛṇe| rohisatṛṇe| sugandhatṛṇa, rāmakarpūra| rā. ni. va. 8
kātolo| strī| kīr̤alasurāyāṃ| “yavamāṣādipiṣṭotthā kātolī kīr̤alā surā|” vācaspatiḥ
kātyāyanī| strī| kāṣāyavastre| se. nacatūṃkhaṃ
kādambaḥ| puṃ| kadambavṛkṣe| vai. nigha.| kalambe| sa ca plavavargīṇaḥ kṛṣṇadhūsarapakṣaḥ| rāṃnaham̐sa
hiṃ karavā| māṃsaguṇāḥ-śītaṃ snigdhaṃ raktapittaghnaṃ
vṛṣyaṃ vātaghnañca| su. sū. 46 a.| vātaraktapittaghnaṃ
medakhaṃ guruklaśca| rāja.| sthāvaraviṣāntargatatadvāmakapuṣpaviṣe| su. kalpa. 2a.| See puṣpaviṣam
klī| kadambapuṣpe
kādambakaraḥ| puṃ| kadambavṛkṣe| vai. nigha.
7.13.5
kādambaraḥ| puṃ, klī| nānādravyakadambakṛte madye
“nānādravyakadambena madyaṃ kādambaraṃ smṛtaṃ|” rāja
guṇāḥ-madhuraṃ pittaśamanadañca| rā. ni. va. 14
kadambapuṣpotthamadye| me.| klī| dadhisāre| he. ca.
śoṇau| viśva.
kādambarī| strī| nānādravyotpannamadyasāmānye
rā. ni. va. 14| prasavrāyāḥ surāyā ghanatarā
kādambarī| yathā-“kādambarī tu kathitā nānādravyakadambajā| kādambarī sumadhurā śramapittapraṇāśinī||” ani.| “tava kādambarī ghanā|”
pa. pra. 3a. vāruṇīsurāyām| kokilāyām
śārikāpakṣikhām| me. rattṛtṛktaṃ| kadambapuṣpotthamadye| sapuṣpakadambatakukauṭaratvagghaṭijale
kādambarīvojam| klī| surābīje| madira
meṣṭhā| 2. mā.
kādambyaḥ| puṃ| dhārākadambe | vai. nigha.
kadambavṛkṣe| rā. ni. va. 6| jaṭā.| klī| padme
kādambā| strī| kadambapuṣpām| mūlīdrī
pra. ca.
kādambikaḥ| tri| bhojyadravyakārake
kādambinī| strī| meghamālāyām| (ca.)
meghasamūha
kādiram| klī| khadirasāre| rā. ni. va. 8
kādraveyaḥ| puṃ| sarpe| raṅgai| me.
kānakam| klī| naipālabīje| jayapāla
dhustūrabīje| dravyābhidhānam
kānakacūrṇam| klī| mukharoge hitaṃ| gṛhadhūlī yavakṣāraḥ pāṭhā vyoṣaṃ rasāñjanaṃ| tejīhvā
triphalā lohaṃ cinakañceti cūrṇitaṃ| sakṣaudraṃ dhāraye
dāsye...| dhūṃla, yavakṣāra, āṃkanādimūla,
trikaṭū, rasāṃjana, ṭhaī, triphalā, jāritaloha
bā aguā, citāmūla samabhāgaṃ| sā. kau.
kānanam| klī| vane
kānanāriḥ| pramodhavṛkṣe| bhām̐ī gācha| pra. ca.
kānanaukāḥ| puṃ| kapau| vānare
kānonaṃ| puṃ| līṅgavṛkṣe| pra. ca.
kānūkāḥ| puṃ| kukkuṭe| haṃsabhede| vāvuṅga iti
khyāta paciviśeṣe| ke.
7.13.6
kāntam| klī| kuṅkume| kānalohe| rā. ni.
va. 12
Linked texts (1)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit