Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 8
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.2 — 13 parts
8.2.1
kāminīdarpaṇṇaḥ | puṃ | dhvajabhaṅge rasaḥ | pāradaḥ
1 to, gandhakaḥ 1 to, kajjalīkṛtya tathā śuktūrabījacūrṇa 1 tau, miśrayitvā dhustūratailena maī yet
vaidya. jalpama.
kāminīpuṣpaḥ | puṃ | vṛkṣaviśeṣe | kāminophūlera gācha
kāminīpriyā | strī | madyasāmānye | rā. ni.
va. 14
kāminīyaḥ | puṃ | śobhāñjanavṛkṣe | śa. ca.
kāmī (in) | puṃ | śvapacakañjupe | rā. ni. va. 5
cakravāke | pārāvate | me. narttake| sārasavihaṅgame
rā. ni. va. 18 | mādhavīlatāyām | vai. nigha.
caṭakapakṣiṇi | śa. ra. | candre | likā. | tri
kāmuke
kāmokajīvaḥ | puṃ | kāmajaṅgace | vai. nigha.
kāmonaḥ (laḥ) | puṃ | dāmapuṣṭau | cikā.
kāmukaḥ | puṃ | aśokahace | punnāgaṣṭace | mādhavīlatāyām | me. | caṭake | rā. ni. va. 18 | cakravāke | kapīte | vai. nigha. | tri | kāmāture
kāmukakāntā | strī | atimuktakalatāyām
mādhavī gatā | rā. ni. va. 10
kāmukā (ko) | strī | raktamañjayām̐, atimuktakalatāyām | vā. sṛ. 15śa. | "cavakasaravibhāgī
kāmukā kākamācī |” vake | tri | iṣasantyām
ama.
kāmudrā | stro | mudgapartyā | mṛgānī | ratvā.
kāmeśvaramodakaḥ | puṃ | yakṣmādhikāre
pāṭhaḥ-“dhātīsaimvalakūṭhakaṭphalakaṇāśuṇṭhīyamānīiyaṃ yaṣṭījīrakayugmadhānyakayaṭīśṛṅgīvacā (yaṣā)
keśaram | tālīśaṃ trisugandhikaṃ samaricaṃ pathyākṣanebhiḥ samaṃ | cūrṇīkṛtya manāk svabījasahitaṃ bhaṅgā
tu bhagnāśanaṃ || sarveṣāṃ dviguṇāṃ sitāṃ suvimarlā
yatnādviṣaḍḍikṣipet | kṣaudrañcāpi ghṛtaṃ prasannadivase
kuryāttu śubhrān modakān || karpūrairavacūrṇitānapi
8.2.2
hitān dattvā tilān bharjitān | gīrvāṇairyacitimakṣakai bhitadhiyāṃ pāṣaṇḍināmagrayaḥ |” rasaratnākare ayaṃ vājīkaraṇe uktaḥ | āmalako,
saindhava, kūṭṭa, kaṭphala, pipula, śuṭha, yamāno,
banayamānau, yaṣṭimadhu, dhana, jīraka, kṛṣṇajīraka,
śaṭhī, kāṃkar̤āśṛṅgo, baca, nāgeśvara, tejapatra,
elāca, dālośapatra, śuṭhaphala, marica, harobhaiṣa.
kāmekhararasaḥ | puṃ | pāṇḍuroge | pāṭhaḥ"palaṃ. sūtaṃ palaṃ gandhaṃ padyācitrakayoḥ palaṃ | mukhailāpatrakāṣāśca prati sārḍaṃ palaṃ kṣipet | tryūṣaṇaṃ
pippalīmūlaṃ viṣañcaiva palampalam | nāgakeśarakathaikaṃ
erakhasya palaṃ tathā | purātanagur̤anaiva tulyenaiva
vimaī yet | maī yelanakadrāvaiḥ yāmaṃkaṃ vā ghṛtānvitaṃ | gur̤ikāṃ badarākārāmāṃ kārayedvacayennidhi
śothapāṇḍuharaḥ so'yaṃ rasaḥ kāmeśvaraḥ svayaṃ |" atra
vahniḥ citrakaḥ palaṃ tejapatram | tulyena sarvvacūrṇasamena | kanakadrāvaiḥ dhustūrarasaiḥ | ra. sā.saṃ. | rasa.ra.
kāmiṣṭaḥ | puṃ | rājājahace | rā. ni. va. 12
kāmopajovaḥ | puṃ | kāmahaddhināmakamucape
rā. ni. va. 5
kāmpilyaḥ (llaḥ) | puṃ, ko | (Malotus
toria. gukhārīcanīnāmasugandhadravyaṃ | kamalāguṃr̤i | hiṃ kavīlā | meṃ kamilā, kapīkhām̐
tatparyyāyaṃ ; -kampillaḥ, kāmpīlaḥ, kampilaḥ,
recano (ma), kāmpilakā (kkā.), rocanā (śabdara.),
pikācaḥ, raucanī, laghupatrakaḥ (śa.), karkaśaḥ
candraḥ raktāṅgaḥ (gha), kampillyaḥ (ca. ṭī.) | guṇāḥ
- kaphapittaraktadoṣa-kṛmigulīdaravraṇa - pramehānāhaviṣākhrarīrogaghnaḥ | recakaḥ kaṭuruṣṇavīryyaśva | bhā. pra.
8.2.3
1bha. | recakaḥ kaṭuḥ uṣṇaḥ braṇakaphakāsagnaḥ kṛmirulaghūśva | rā. ni. va. 12 | "gucchā pisāsadāhakṣī
cacudhā muvakacyujit |" rāja. | tailaṃ mūla kase laguṇavat | su. sū. 45 a.
kāmpillakaḥ | puṃ, lau | gukhārīcanākāyām
kamalāgum̐r̤i | su. sū. 38 gha. | kākamācyām
gur̤akīunī | jva. ci. sukhādyaṣṭādaśāṅgapācane
kāmpillikā | stro | gukhārīca nikāyāṃ
hārā.
kāmpolaḥ (kaḥ) | puṃ | gukhārīcanām
kamalāgum̐r̤i | śa. 2. | ra. mā.
kāmbalikaḥ (yūṣaḥ) | puṃ | phalamūkhaiḥ tilakalkāmāyaṃ khar̤ayūṣāparanāmadheyaṃ sandhānaviśeṣe
kām̐jiviśeṣa | dadhimamlakhadiyūṣe | “dadhimamlamaviṭhṭhaṇu yūṣaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ |” su. sū.
46 gha. | apica “piśmitena rasastatra yūṣī dhānyaiḥ
khar̤aḥ phalaiḥ | mūlaiśva tilakalkānnaprāyaḥ kāmbaliyaḥ smṛtaḥ ||” ca. da. atīsā. ci. | tatroṃ
kapilacāṅgerīmaricājājicitrakaiḥ | supakvaṃ khar̤ayūṣo'yamayaṃ kāmbaliko'paraḥ | dadhyaslo lavaṇasnehatilanāṣasamanvitaḥ | saptāṅgavidhānam - saptasya
prasthaḥ (4śa.) kapitthacāṅgerīśāmamaricaśvaṇājīrakacitrakāṇāṃ pratyekaṃ palaṃ (8 to.) | ebhirmūdrayathaḥ
pācyaḥ | eṣa khaḍṅghūṣaḥ | khar̤ayūṣe dadyācchījataṃ taila
saṃbhavatijamāṣacūrṇapracepeṇa kāmbalikī bhavati
kāmbuḥ | puṃ | paciviśeṣe | ke.
kāmbukā | slo | amragasāyām | ra. mā.
kāmbojaḥ | puṃ | taddeśajamaghoṭake | ja. da.
śvetakhadire | punnāgaṣṭace | kaṭphale | me. nadhike
varuṇavṛkṣe | lau | padbhakāṣṭhe | vai. nigha.
kāmbojikā | strī | śvetaguñjāyāṃ | vai. nigha.
kāmbī(mbo)jau| strī| raktaguñjālatāyām
balakhadire | pāpar̤i pratmara | rā. ni. va. 8
8.2.4
(kāmbojī) śvetaguñjāyām | vai. nigha. | vākucyām
somarāja, śakuc | rā. ni. va. 127 | viṭkhadire | māpapaṇim | ama. | su. ci. 18 ma.
gandhasukhe | ravā.
kāmyaḥ | puṃ | lau | retasi | asanaṣṭace | vai
nigha.
kāmyakam | klī | kāṣṭaviśeṣe | āṃjana kāṭha
vai. nigha.
kāmlaḥ | tri | īṣadamle
kāyaḥ | puṃ | śarīre| rā. ni. va. 18 | sa gha
sāttvika-rājasa-tāmasā iti vividhaḥ| tatra sātvikaḥ
saptabhedaḥ -brāhmaṇamāhendravāruṇakauveragāndharvvayāmya
pim̐śaṃdena | rājasaḥ ṣaḍbhedaḥ - āsurasārpaśāmuna
rākṣasapaiśācapretabhedāt | tāmasāḥ vividhāḥpāśavamātsyāvānaspatyabhedena | su. śā. 4ṣa.
khabhāve | mūtaum̐ | me. | tadupakārake | klo
manuṣyatīrthe | me. vahnikaṃ
kāyacikitsā | strī | cikitsāśākhāṅgaviśeṣe | "kāyacikitsā nāma sarvvāṅgasaṃṣṭaṣṭānāṃ
vyādhaunāṃ jvarātīsāraraktapittaśīṣonmādāpasmārakuṣṭhamehādīnāmupaśamanārtham |” su. sū. 1ṣa.
api ca “kaṣāyacūrṇaṃghuṭikāḥ padyānāṃ śodhanāni ca
koṣṭhāmayānāṃ śamanī kriyā kāyacikitsitam ||”
aci. 250 | śārīracikitsāyām
kāyaphalam | klī | kaṭphale | vai. nigha.
kāyamānam | klo | vṛkṣajalyām | vikā.
dehaparimāṇe
kāyavālaḥ | puṃ | jhakatlāse | vai. nigha.
kāyasaukhyam | klī | śarīrasukhe
kāyasthā | strī | kākolyāṃ | ca. ṭī. vā. vi. 6
a. | āmalakyāṃ | jaṭā. | sthūlajaṭāyām | mūjjñāyām | rā. ni. va. 6 | harotakyām | bhā.
jva. ci. kāyasthādidhūpe | tulasovṛkṣe | rā ni.
va. 10 | sinduvāravṛkṣe | niśimbhā | si. yo unmāci. apa, ci, sadbhāveyācavṛte | "kāyasthāśūkaṭīkaṇvā |"
kāyasthālī | strī | raktapāṭalagranthe | vai. nigha.
8.2.5
kāyasthikā | strī | kākalībhyā | bhā. pū. 1bha.
kāyāgniḥ | puṃ | pācakāgnī | vaidyakam
kāyikaḥ | tri | śarīre
kāraḥ | puṃ | himaśiśrāyām | me.
kārakam | klī | yamānyām | vai. nigha. 2bha.
kāsa. ci. pippalyādikaṣāye | badare | vai. nigha.
varṣammilīhavanale | rā. ni. va. 14
kārajaḥ | puṃ | gajavālake | vai. nigha.
kāraṇam | klī | hetau | rogahetau | tacca sannikṛṣṭaviprakṛṣṭabhedena dvividhaṃ | tayoḥ sannikṛṣṭaṃ vātādi,
viprakṛṣṭaṃ virūddhāhārādi | bhā. ni. | vadhe
indriye | dehe | ravakīyaḥ | jñānendriye | vai. nigha.
kāraṇaśarīram | klī | salapradhāne ajñāne
kāraṇā | strī | gāḍhavedanāyāṃ | duḥkhe | ama.
kāraṇamī (in) | tri | dhātuparīkṣake | hārā.
kāramikṣikā | strī | karpūre | rā. ni. va. 12
kārambhā | strī | priyaṅgau | ama.
kāravaḥ | puṃ | kāke | trikā.
ca | rā. ni. va. 7 | śraddhayā rucyā kaphāpahaśca
ca | rāja. | phalaguṇāḥ-himaṃ bhedi laghu tiktaṃ
avātalaṃ pittaraktakāmalāpahañca kaphamehaṛmighnam
mada. | laghuḥ dīpanī ca | bhā. pū. 1bha. | kaṭuvṛcarām | ḍaim̐rachā | rā. ni. va. 23 | taṅgaṇyāḥ
kāṃravallī khādiśeṣādīpanī laghuḥ
kāravī | strī | kṛṣṇajīrake | ratnā. | kāla
jīra| hiṃ kalaujauraka | bhā. pū. 1bha. | "vījaṃ
yāsañca kāravī |" ca. da. aśmiyyā, jva, ci.
madhurikāyām | morī | tejapace | gur̤atvaci
me. vaṇika | śatāhvāyām | śulaphā | pa. su.
rā. ni. va. 4 | vyajamodāyām | vanayamānī,
rām̐dhūnī | rā. ni. va. 23 | candraśūre | bhā. pū.
1bha. | methikāyām | sukṣmakṛṣṇajīrake | ca. da.
graha, ci. vyāyāmakañcike | hiṅgupatryām | a.
8.2.6
ṭī. bha. | kṣudrakāravallāyām | rā. ni. va. 7
suṣṇaṃ rucimadaṃ | kaphapittakaraṃ kiñcitkaṣāyaṃ vātahṛddharam | kārīraṃ kusumaṃ medi kaṭukaṃ kaphanāśanaṃ
pittaṛdūciraṃ bhavyaṃ kaṣāyaṃ paśyadaṃ bhṛśaṃ |” vai. nigha.
kāru (kaḥ) | puṃ | kandheraṅgar̤ace | pra. ci.
kārukakarkī | strī | sūpakārakampraiṣi | raṅgana
kārūjaḥ | puṃ | hastiśiśau | vāmalure | me.
nāgakeśare | phene | gairike | hai. ca.
hārāṃ | śa. ca.
rā. ni. va. 11
kārkaṇaḥ | puṃ | vanakukkuṭe | vai. nigha.
kārkaśyam | klī | karkaśatāyām
kārṇam | klī | karṇamale | tri | karṇasambandhīye
kāttanaram | klī | suvarṇe | dhūsaraphale | ama.
kācaicaurau | strī | sūryyacauryyām
kārttikaḥ | puṃ | skande | kṛttikāyuktamāsi
kārttikaśāliḥ | puṃ | kārttikapake śālidhānyabhedai | kārttikaśāla dhāna
kārttittikāḥ | puṃ | kārttike māsi | vai. nigha.
kārḍaḥ | vi | pahilai | śrīkayukte
kārpeṭaḥ| puṃ| Lac. natuni| (ce), gām̐gā| mai.
kārpāsaḥ (kaḥ)| puṃ| kārpāsaucupe| kārpāsa
kārpāsakī| strī| kārpāsyāṃ| bhā. pū. 1bha.
kārpāsakokasam| klī| kārpāsabīje
kārpāsatailam| klī| nār̤īvraṇe hitam| pāṭhaḥ
kārpāsanāsikā| strī| nakīm̐| ṭaiṭaiṃka!!
kārpāsāsthi| strī| kārpāsabīje
kārpāso (mikā)| strī| (Gossypium,
kārmmī(rmu)kaḥ| puṃ| mvetādaridre| hijjalavṛkṣe| rā. ni. va. 8| mahānimbavṛkṣe| rā. ni.
ba. 2| coracinotieyātāṭavye| vai. nigha.
mādhavolatāyāṃ| vaṃśe| mai.| he. ca.
kārmīyaḥ| vi| mamastanādiyojane karmmaṭhe ca
mai. ṛcika
kārmmīrī| strī| īśvarocanāyām| rā. ni.
ba. 6
kāryyam| klī| haitī| prayojane| mai
8.2.7
kāryya(pra)dveṣaḥ| puṃ| ālasye| rā. ni. va. 20
kāryyapuṭaḥ (dhvaniḥ)| puṃ| apayaśe| vi
kāryyā| strī| kārohale| rā. ni. va. 8
kārśmarī| strī| kāśmarīvṛkṣe| gām̐bhāra gām̐cha
a. ṭo. ma.
kārśva(rśva) ryyaḥ| puṃ| gāmbhārovṛkṣe
kārśvaḥ (rvyaḥ)| puṃ| kañcarake| śraṭhī| rā. ni.
va. 6| gāmbhārovṛkṣe| lakucavṛcce| (ḍaho, ḍahuyā
gām̐cha| rā. ni. va. 6| kṣudrapadmāṃsi| māṣahakṣe
a. ṭī. bha.| śākavṛkṣe| vai. nigha.| klī
kṛśatāroge
kāśyai haralauhaḥ| puṃ| rasāyanādhikāre
kārṣāpaṇaḥ| puṃ, klī| karṣaparimāṇe| sarvvaṃ
kārṣikāḥ| puṃ| kārṣāpaṇe| a.| varṣaparikārṣṇāḥ| puṃ| kṛṣṇasāramṛge| strī| kṛṣṇasamakārṣṇī| strī| bahuprasatāyavyāṃm| vai. nigha.
kārṣṇāyasam| klī| kṛṣṇāyasī bikāre
kārṣṇī| strī| pratāvathyām| rā. ni. va. 4
kārṣṇyaṃ (ayaṃtra) m| klī| lauhamale| maṇḍū ra
lauha| rā. ni. ba. 13| kṛṣṇavayatāyām
vi| kṛṣṇasāracarmmanirmite
kārṣṇṇāyasaḥ| vi| kṛṣṇāyasanirmite| strī
nauhau
kāryyaḥ| puṃ| thālavṛkṣe| a.
kāryyavanam| klī| śālavane
kāryyuḥ| puṃ| (Sohoria robusta.) sarjakālam| klī| lohe| a. ṭī. bha.| kakolaphale| rā. ni. va. 12| kṛṣṇāguruṇi| śa. ca.
kālaḥ| puṃ| kokile| rā. ni. va. 12| raktacitrakavṛkṣe| kāsamaddecupe| rā. ni. va. 6
vyāghranakhe| rā. ni. va. 12| mṛtyo| me.| rāti
śūnyā| droṇakāke| kṛṣṇagātraśaucāyām| kṛśāsane| akṣipañjare| vai. nigha.| saptātī ropādhikabhede
samaye
kālakaḥ| puṃ, klī| jalasarpe| jalaghoṃr̤ā,
klī| kālaśāke| bhā. śākava.| yakṛti| he. ca.
śvetavārake| śakhabhede
kālakaṇṭaḥ| puṃ| gilodyaphalavṛkṣe| su. sū.
42 a.
kālakacuḥ| strī| (Arum colocasia.)
8.2.8
kālakacūrṇam| klī| mukharoge| pāṭhaḥ—
kālakaṇṭakarasaḥ| puṃ| vātavyādhau rasaḥ
pāṭhaḥ—
kālakaṇṭhaḥ (kaḥ)| puṃ| (Terminalia
Tomentosa.) potaśāle| mayūre| khañcane
kalaviṅke| ṭher̤āim̐| mai.| nalakuluke| kāsamaddehace| aśvatthāke| vai. nigha.| (kaḥ) dātyūhai
ama.
kālakandaḥ| puṃ| mahākande| rabā.
kālakandakaḥ| puṃ| jalasarpe| jalaghoṃr̤ā,
kālakanyā| strī| jarāyām
kālakamukhāḥ| puṃ| ṛṛṣaputhakhaṇḍāpāṭājikālakarmma (kriyā)| strī, klī| mṛtyau
kālakalāyaḥ| puṃ| (Phaseolus max.)
kālakasturo| strī| (Hibiscus abelmoschus.) kasturovṛkṣaviśeṣe| kāla kastūrī
kālakāpikā| strī| pacīkāce| mai.
kālakāṣṭhā | strī | abhīkavṛkṣe | vai.
kālakuṣṭham | klī | pāñcatīyamṛttikāviśeṣe
rā.ni va 13 | See kaṅkuṣṭham
daśavidhakandaviṣāntargataviṣe | sa madhurorṇaḥ iti
avi. sthā.56a. | kāṭheviṣa te karṇikoṭaka
viṣa | | pa.su. | su. kalpa.2a. | See kandaviṣam
tatsvarūpaṃ yathā-“devāsuraraṇe deverdaityāḥ pṛthu
mālinaḥ | daityasya rudhirāñjātarakṣarasyalasannibhaḥ
niryāsaḥ kālakūṭo'sya sunibhiḥ parikīrttitaḥ
sī'driceva malayavere koṅkaṇe malayo bhavet ||” bhā.
bhā. pṛ.1bha. viṣama | klī | viṣasāmānye | vīkṣe
garaladāne | vasanābhaviṣe | hema.
kālakūṭakaḥ | puṃ, klī | kāraskaradṛkṣe phale ca
kūcilā gāṃcha | rā.ni.va.9
kālakūṭarajodbhavaḥ | puṃ | rāle | rālana
vai.nigha.
kālakṛt (tḥ) | puṃ | sūryye | trikā | śa.ra.
kālakeśī | strī | nīlyām | choṭe nīla
bhā.pṛ.1bha.
kālakoṭhaḥ | puṃ | pānaśāru iti prasiddhe
kandaśākaviśeṣe | komaṭaḍaॉga kachu | pa.su.
kālalotakaḥ | puṃ | nīlīvṛkṣe
8.2.9
kālakhaṅga(n)m | klī | yakṛti | he.ca.
kālakhaṇḍam | klī | yakṛti | rā.ni.va. 18
yakraṭīgabhaidaṃ | vai.nigha.
capella. sarpaviśeṣe
kālagranthiḥ | puṃ | saṃvatsare | hārā.
kālaghaṇṭā (ciṭakā) | strī | ghaṇṭāpāṭalīvṛkṣe | dravyābhi. | ghanṭo pāṭula
kālaṅkṛtaḥ | suvarṇamukhyām | vai.nigha. | kāsamardde | kāṃgakrāṃganḍā | rabā.
kālacakram | klī | nimeṣādi yugaparyyantaḥ
kālacakramityabhividhīyateḥ kālacakramūcyate | athavā
bhādrapadāśvayujau varṣāḥ, kārttikamārgaśīrṣo śarat,
pauṣamāghau hemantaḥ, phālgunacaitrau vasantaḥ, vaiśākha
jyeṣṭhau grīṣmaḥ, āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍiti ca | su.
sū. a.
kālañcaḥ | puṃ | kukkuṭe | rā.ni.va.19
kālajñānam | lau | cikitsāśāstraviśeṣe yena
kālā jñāyata | rugviniścayaśāstraviśeṣe śambhunātha
kṛte
kālatālaḥ | puṃ | tamāladṛkṣe | rā.ni.va.9.
kālātinduḥ (kaḥ) | puṃ | kapīlo | kendra vā
ābhūla
kālatuṇḍam | klī | kṛṣṇāguruni | vai.nigha
kālatrayam | klī | varttamānabhūtabhaviṣyeṣu
kāladolā | strī | nīlīvṛkṣe | bhā.
kāladharmmaḥ (rmīn) | puṃ | mṛtyau | ama.
kālaniryāsaḥ | puṃ guggulau | bhugubuna
rā.ni.va.12
kālapatrī | strī | tālīśapatre | vai.nigha.
kālaparṇaḥ | puṃ | tagaravṛkṣe | śa.ra.
kālapaṇikā (rṇī) | strī | kṛṣṇapidvati
kāṃna teur̤ī | bhā.pṛ.1ma.
kālapālakam | strī | kaṭuḍuñcikāyām
rā.ni.va.13
kālapāśī | strī | śyāmātalāyām | rabā.
kālapotukaḥ | puṃ | jhapīlau | bhā.
kālapucchaḥ (kaḥ) | puṃ | kulacaramṛgaviśeṣe
ca.ci.3a. | vyayaṃ kulacaragaṇaḥ | su.sū.46a.
kṛṣṇacaṭake | vai.nigha.
kālapuṣpam | klī | kalāyadṛkṣe
8.2.10
kālapṛṣṭhaḥ | puṃ | mṛgaviśeṣe | kṛṣṇaśāra harina
he.ca. | kaṅkapakṣiṇi | me. uccatuṣke
kālapeścikā | strī | mañjiṣṭhāyām | kṛṣṇajīrake | vai.nigha. | śyāmālatāyām | rabā.
kālapethī | strī śyāmālatāyām | śyāmā
latā | rabā.
kālaprabhātam | lī | śarahatau | trikā.
kālaprarūḍhaḥ | tri | atipakke
kālaprāyā | strī | trayamgandhāyām | rā.ni.va.4
kālabalapravṛttaḥ | puṃ | ādhidaivikarogabhāve
ye śītoṣṇavātavarṣānimittāḥ, te'pi ca dvidhā
vyāpannanatutāḥ abhyāpannartukatāśca | su.sū. 24a.
kālabālaḥ (lukaḥ) | puṃ | kaṅkaṅge | pa.mu.
kālakhaṇḍā | strī | śvetajambvāyām | vai.nigha.
mañjiṣṭhāyām | rā.
kālabhāṇḍikā | strī | mañjiṣṭhāyām | rā.
ni.va.6.
kālabhṛt | puṃ | sūryye
kālamañjikā (llī) | strī | kṛṣṇārjanake | vai.
nigha.
kālamānam | klī | kālaviṣayiṇi parimāṇe
yathā- 18 nime 1 kāṣṭhā, 30 kā. 1 kalā,
30 kalāḥ 1 caṇaḥ, 12 ca. 1 muhūttama, 30 mu.
1 ahorātraḥ (dinaṃ), 15 di. 1 pacaḥ, 2 pacau
1 māsaḥ, 2 mā. 1 ṛtuḥ, 3 ṛ. 1 ayanam, 2
aya. 1 varṣaḥ
kālamānaḥ (laḥ, kaḥ) | puṃ | kṛṣṇapavattulatulasyām | kālapāṃḍā (choṭe tulamī) pa.su.
kṛṣṇamallikāyām varṣeriti līke | bāburo | su.
sū. 30a. | bhā.pṛ.1bha. | ca.ci.3a | vā.
surasādiḥ
kālamāriṣaḥ | puṃ | bṛhattvatakhalīyāke
kudaramāriṣo var̤a cām̐pānaṭiyā, kaॉṭānaṭiyā,
choṭe naṭiyā| meṣa. | ca.da.annapitta, ci, amragur̤au | ra.sā.
kālamālā | strī | kṛṣṇārjuna ke | ghā.pṛ.15
a. | “surasayugaphaṇijjagvākālamālāvir̤aṅgam |”
kālamukhaḥ | puṃ | vānare | rā.ni.va.19
8.2.11
kālamuṣkaḥ (kaḥ) | puṃ | (Bignonia indica.) ghaṇṭāpāṭalavṛkṣe | pa.su. | kṛṣṇapuṣpaghaṇṭāyām | ca.da.vi.yo-cāravidhiḥ | “tīthe kālamuṣkakasya vipacet |” śvetapuṣpaḥ kṛṣṇapuṣpaḥ pītapuṣpaśvathaiva ca | pīto ramyo varasteṣu kālamuṣkaḥ prakīrttitaḥ |” ku.ṭī. | viśvāmitraḥ
kālamūlaḥ | puṃ | raktacitrake | raktachita
rā.ni.va.6
kālameśikā | strī | mañjiṣṭhāyām | ba.
ṭī.rā.
kālameśikā (kṣī) | strī | śyāmāciṭṭāyām | bhā.pṛ.1bha. | mañjiṣṭhāyām | vai.nigha.2bha.
unmā.ci | kṛṣṇajīrake | vitahatāyām | rā.ni.
vaḥ6 | vākucyām | rā.ni.va.4 | haridrāyām
rā.ni.va.23 | śvetajīrake | vai.nigha. | śyāmālatāyām | pa.su.
kālamehaḥ | puṃ | tannāmakameharoge | tena mañjīṣṭinabhaṃ señcati | sā. ni.
kālarātriḥ | strī | bhīmarātrini | hārā.
kālalavaṇam | klī | kācalavaṇe | maṭaṇa lavaṇa
rā. ni. va. 6 | vir̤alavaṇe | viṭelavaṇa | pa. su.
ca. śā. 8a.
kālaloham | klī | tīkṣṇalohe | tīkṣṇa
loha | ra. mā. | tatparyyāyaḥ- kṛṇāyasam, rūkmaṃ,
tīkṣṇam | rā.
kālavaṅgaḥ | puṃ | kāliyākar̤ā iti khyāte
vṛpe | rasendra. ci, cudhāvatīgur̤au
kālavastiḥ | puṃ | varṣādau vātādyupaśamārthaṃ vastau
sa ca pañcadaśavidhaḥ- cādau snehavastirekaḥ, tato
nirūhavastirekaḥ punaḥ snehavastiḥ tataḥ nirūhavastiḥ,
evaṃ dvādaśanastīnantarakrameṇa kṛtvā cante trayaḥ
sne havastayaḥ kāryyāḥ | ca. siddhi. 1a.
kālavānaraḥ | puṃ | kṛṣṇamukhavānare | rā. ni.
va. 16
kālavāhanaḥ | puṃ | mahiṣe | vai. nigha.
kālavidhvaṃsanarasaḥ | puṃ | pāṇḍuroge hitaḥ
pāṭhaḥ—“śuddhasūtaṃ īmaṃ tāraṃ tāmraṃ tālaśca maī yet
8.2.12
jambīranorasaṃyuktāṃ ātape maī yeddinaṃ | sarvvatulyaṃ
punaḥ sūtaṃ kṣiptā piṣṭiṃ prakalpayet | dhattūraphalamadhyasthaṃ dīlāyantre trāhaṃ pacet | dhatturāccadraveraiva
bhāṇḍaṃ cūrṇaṃ prapācayet | ādāya vamathairutthe
hṛṣṭikhāyantragaṃ pacet | jāmbīrairbhṛśaktaṃ piṣṭvā vadya
jarūṃ pradāpayet | tulyaṃ tulyaṃ punardeyaṃ rajjā ṣaḍpuṭe pacet | śatadhā gandhakaṃḥ jīrṇe taduddhṛtya
vicurṇayet | lohabhasma samāṃśañca dattvā marddhaṃ dravaiddinam | kaṇṭakāryyā ḍahūlyāya tathāthaunāṃ draverapi
pratidravairddinaṃ marddhaṃ puṭettaccabhirutsaleḥ | evaṃ navapuṭe
deyaṃ drāve drāve tridhā tridhā | varddhārkacira vilvānāṃ
dravaististripuṭaiḥ pacet | anramusāgataṃ pathyād ādāya
cūrṇayet punaḥ | daśāṃśena viṣaṃ yojyaṃ guñjāmāpra'
prayojayet | kālaviṣa'gno nāma rasaḥ pāṇḍumayāpahaḥ ||" śuddhapāradaṃ svarṇaṃ raupyaṃ tāmraṃ haritālaṃ samabhāgaṃ sammardya sarvvasamaṃ pāradaṃ punarddattvā
jambīrarasaiḥ sātape dinaṃ peṣayitvā piṣṭiṃ kuryāt
piṣṭiśca dhustūraphalamadhya saṃsthāpya দোlāyāṃ vāhyaḥ
pañcā carpayet | tasya cūrṇaṃ dhustūrarasena māṇḍa
kālāpaḥ| puṃ| śiraḥkeśe| maśauṃsa cūrana
sarpaphaṇāyām| dharaṇiḥ
kālāsman| klo| mukte| vai. nigha.
kālāyasam| klo| kāntalauhe| pa. su.
kālāvarūtaḥ| puṃ| kālā oṃkar̤ā iti
prasiddhe oṣadhiviśeṣe| ke.
kālāhraḥ| puṃ| kākatuṇḍyāṃ| kākatinduke
vai. nigha.
kāli(lo)kaḥ| puṃ| nalamukkuṭe| śāṃna(pho)r̤i| (kaḥ) krauñcapakṣiṇi| śa. ra.| strī
kṛṣṇacandane| śa. ca.
kālikā| strī| vayonirūpake vājidantāyarekhāviśeṣe| sā vakrā kṛṣṇā ca| ṣaṣṭhe saptame'ṣṭame
8.2.13
vābde kramādbhavataṃ| "vakrā tu kālikā rekhā
kṛṣṇā dantāgrasaṃsthitā| ṣaṣṭhe ca saptame varṣe cāṣṭame
ca bhavet kramāt||" ja. da.| ḍimbhāyām| kākītyām| rā. ni. va. 3| kakaṭanābhyām rā. ni. va.
6| yakṛtakhaṇḍai| kṛṣṇajīrake| bhā. pū. 1 bha.
kharṇadīpe| jaṭā.| caurakīṭe| rīmāvalām
hārā.| hastiṣapakvacche| elāyām| vai. nigha.
paṭolaśākhāyām| māṃsāṃ| kākāyām| śivāyām
me.| saurāṣṭrammṛttikāyām| kakaṭīlatāryām
kālaśāke| vai. nigha.| madyaviśeṣe| he. ca.
kṛṣṇacaṭake| śāmā pām̐khau| rā. ni. va. 18
nīlauḍace| mada.| kujajhaṭikāyām| caṃ. ṭī.
bha.| citrittaiharītakyāṃ| sā gandhayogakaraṇī
praśastā| rāja.| karṣaśītoviśeṣe
kālikāśākaḥ| puṃ| kālaśāke| vai. nigha.
kālikārikha| klo| nevāsthiviśeṣe| vai. nigha.
kāliṅgataḥ| puṃ| kāsamarddavṛkṣe| pa. su.
kāliṅgaḥ (ṅgin)| puṃ. klī| Water
melon. kāliṅgāphale| taramuja| abhi.| indrayave| gaje| vai. nigha.| bhanikārṇo | vilātti
kūmar̤ā| ut. vetāḷu| sarye| me| ṣaṅkolasāre
he. ca.| kuṭajadrave| bhā. pū. 1 bha.| lohabhede yathā—
"kāliṅgo liṅgavān yaḥ syādghanaḥ sūkṣmāṅgako
mataḥ|" suśravoghaḥ
kāliṅgamānam| klī| kaliṅgadeśa-pracalite
māgadhādapare auṣadhādibhakṣapaviṣayiṣi mānabhede
yathā—12 sarṣapaḥ 1 yavaḥ, 2 ya. 1 guñjā, 3 gu.
1 valaḥ, 8 guñjā 1 māṣaḥ, 4 mā. 1 śāṇaḥ niṣkaḥ
ṭaṅko vā, 6 mā. 1 gadyāṇaḥ, 10 mā. 1 karṣaḥ,
4 ka. 1 palam| yavau dvāvamabhiryo rasataṃdaiḥ
procyate budhaiḥ| yavadvayena guñjā syāt triguñjo valaucyate| māṣo guñjābhiraṣṭābhiḥ saptabhirvā bhavet
kvacit| syāccaturmāṣakaiḥ śāṇaḥ ityādi| bhā.
pū. 1 bha.
8 sarṣapāḥ=1 yavaḥ
8.4
yavau=1 raktiḥ
2 raktī=1 vallaḥ
8.2-2
vallāḥ=1 māṣaḥ
4 māṣāḥ=1 śāṇaḥ
8.2-3
śāṇau=1 kaṣaḥ
2 karṣau =1 śuktiḥ
8.2-4
śuktau=1 palaṃ
2 pale=1 prassṛtiḥ
8.2-5
prassṛtau=1 kur̤avaḥ
2 kuḍuvau=1 mānikā
8.4-2
mānike=1 prasthaḥ
4 prasthāḥ=1 ār̤hakaḥ
8.2-6
ār̤hakāḥ=1 droṇaḥ
2 droṇau=1 śūrpaḥ
8.20
śūrpau=1 khārikā
100 palāni=1 tulā
8.6
tulāḥ=1 bhāraḥ
30 paramāṇavaḥ=1 trasareṇuḥ
8.3
tra. va.=1 marīciḥ
6 marīcayaḥ=1 rājikā
8.4-3
rā. =1 sarṣapaḥ
8 sarṣapāḥ=1 yavaḥ
8.6-2
yavāḥ=1 guñjā
5 gañjāḥ=1 paṇaḥ
Linked texts (3)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Anupānadarpaṇa — Jñānasarāmaśarman, Sanskrit
- Āyurvedīya Hitopadeśa — Raṇajitrāya Desāī, Sanskrit