Pramāṇa · Search · About · API

Acarendu 1.p42

Ācārendu 1.p42

Language
Sanskrit

1.p42.1

antarāladvīpayorlakṣaṇaṃ saṅgraheparito veṣṭito deśo'dbhiryaḥ sa dvīpa ucyate | anāvṛtastu yo deśaḥ so'ntarālaṃ prakīrtitam || iti| asyāpavāda ācāracandrodayevṛṣabhaikaśataṃ yatra gavāṃ tiṣṭhatyasaṃvṛtam | na taddharmahataṃ dvīpamevaṃ vedavido viduḥ || mārkaṇḍeyapurāṇeudumbare vasennityaṃ bhavānī sarvadevatā| tataḥ sā pratyahaṃ pūjyā gandhapuṣpākṣatādibhiḥ || pādasya sparśanaṃ tatra asampūjya ca laṅghanam | kurvannarakamāpnoti tasmāttatparivarjayet || prātaḥkāle striyā kāryaṃ gomayenānulepanam | akṛtasvastikāṃ yā tu krāmelliptāṃ ca medinīm || tasyāstrīṇi vinaśyanti vittamāyuryaśastathā || athā''śvalāyanasūtroktāḥ paribhāṣāstatra yastīrthena karma kartuṃ vihāraṃ prapannastasya prāṅniṣkramaṇāmmanovākkāyayantraṇādayo nityāḥ syuriti sarvatra veditavyam | kartuḥ prāṅmukhatvaṃ ceṣṭānāṃ ca prāgapavargatā tatsādhanānāṃ ca prāgagratā veditavyā | aṅkadhāraṇā ca nityā veditavyā | sarvadā yajñopavītī syāt| yatra nivītaprācīnāvīte vidhīyete tatraiva te bhavato na mānuṣaṃ paitṛkaṃ vā karma dṛṣṭveti| kratvarthamapyaśucitvasampādi yatkarma tadvihārānniṣkramya bahiḥ kartavyam | pṛṣṭhyāyāṃ yatrā''sanaṃ bhavati tatra madhyarekhāyāḥ kiñciduttarata upaviśet | savyadakṣiṇabhedena dvitvayogi yadaṅgaṃ hastādi tasya dvitvena vinā vacane dakṣiṇaṃ pratīyāt | anādeśe ca dakṣiṇaṃ pratīyāt | japānumantraṇāpyanopasthānānyupāṃśumantrāśca karmakaraṇāḥ| ayamarthaḥ-anumantraṇagrahaṇenābhimantraṇamapi gṛhyate | japaḥ | anumantraṇam| abhimantraṇam | āpyāyanam | upasthānam | mantrasaṃjñakā mantrāḥ |

1.p42.2

karmakaraṇamantrāśca sarvatropāṃśu prayoktavyāḥ | upāṃśutvaṃ nāma karaṇavadaśabdamamanaḥprayoga upāṃśivati | teṣāṃ lakṣaṇāni vṛttikāreṇoktāni jñātavyāni | sarvatra mantrānte karmārambhaḥ | anumantraṇāpyāyanopasthānānāṃ tu mantroccāraṇasamakālameva kriyeti| āsāṃ śrautaparibhāṣāṇāṃ gṛhye prāptistūktāni vaitānikānīti sūtravṛttau spaṣṭameva sādhitā| tatra brahmayajñātirikta karmaṇi kvacidudaṅmukhatāpi tasya nityāḥ prāñcaśceṣṭā ityanayā paribhāṣayā sarvatra prāṅmukhatve siddhe'pi brahmayajñaprakaraṇe punaḥ prāṅmukha upaviśyeti sūtraṃ brahmayajñātiriktakarmasu kvacidudaṅmukhatvasyāpi prāptyarthamiti vṛttau bhāṣye coktatvāt | japatīta‍i codanāyāṃ gṛhyakarmaṇyanityamupāṃśutvamiti vṛttau sādhitam | āsīnādyaniyama āsīnenaiva karma kartavyamiti tiṣṭhan samidhamādadhyāditi sūtre vṛttau spaṣṭam | āśvalāyanagṛhyapariśiṣṭe- kartā snāto dhautānārdravāsā yajñopavītyācāntaḥ prāṅmukha āsīno dakṣiṇāṅgakārī samāhito mantrānte karma kurvīta pratyūcoktiṣvṛganteṣvanādeśa ājyaṃ dravyaṃ sruvaḥkaraṇamavadānavatsu darvīpāṇiḥ kaṭhineṣu karmāvṛttau mantro'pyāvartate karmānta ācamanaṃ ceti sāmānyamiti | sarvakarmāṅgatayā jñānamāvaśyakam | jñātvā karmāṇi kurvītetyukteḥ | chāndogyopaniṣadyapi- yadeva vidyayā karoti śraddhayā tadeva vīryavattaraṃ bhavatīti | chandogapariśiṣṭesadopavītinā bhāvyaṃ sadā baddhaśikhena ca | viśikho vyupavītaśca yatkaroti na tatkṛtam || atra sadetyanenopavītadhāraṇādeḥ puruṣārthatvaṃ pratipāditam | viśikha ityādinā karmāṅgatvaṃ ca |

1.p42.3

tatra viśeṣamāha kuthumiḥśikhivacchikhayā bhāvyaṃ vāmāvartanivaddhayā | pradakṣiṇaṃ dvirāvartya pāśāntaḥsampraveśanāt || prathamaṃ dviguṇīkṛtya brahmāvartamitīritam | gāyatrīṃ prajapankuryācchikhāyāśca nivandhanam || iti | sandhyāratneviprādikānāṃ khalu muṣṭimeyakeśāḥ śikhā syādadhikā tato na | dvidhā tridhā vā'pi vibhajya bandho hyalpā tato'lpā'pi na lambitā'pi || varāhapurāṇesnānapūjājapahomasurārcanam | upavāsavatā kāryaṃ sāyaṃsandhyāhutī vinā || atrāpavādaścaturviṃśatimateikṣūnapaḥ phalaṃ mūlaṃ tāmbūlaṃ paya auṣadham | bhakṣayitvā'pi kartavyāḥ snānadānādikāḥ kriyāḥ || sarvaṃ karma saṅkalpya kāryaṃ taduktaṃ mārkaṇḍeyapurāṇesaṅkalpya ca tathā kuryātsnānadānavratādikam | anyathā puṇyakarmāṇi niṣphalāni bhavanti ca || puṇyetyukteḥ śaucabhojanādau dṛṣṭārthe na saṅkalpaḥ | saṅkalpalakṣaṇaṃ sandhyāratnesaṅkalpo vai manasi mananaṃ proktarītyā'tha vācā vyāhartavyaṃ tadanu ca kareṇāmbusekāstridheti | vāṅmātreṇa tvaritakaraṇe kecidicchanti cāmbukṣepasthāne'ñjalikṛtimuśantyanya eṣviṣṭa ādyaḥ || tatra deśakālādyullekhaḥ kāryastaduktaṃ saṅgrahemāsapakṣatithīnāṃ ca nimittānāṃ ca sarvaśaḥ | ullekhanamakurvāṇo na tasya phalabhāgbhavet || iti| atra kecidgrahaṇādinimittasya māsapakṣatithīnāṃ prayāgādeśca deśaviśeṣamātrasyollekhaḥ kāryo na tu vyāpakānāṃmayanamadhyadeśādīnāmityāhuḥ| anye tu vyāpyānāṃ vyāpakānāṃ ca sarveṣāmullekhaḥ kārya ityāhuḥ | tatra saṅkalpe cāndrasaṃvatsarasyaivollekhaḥ | smaretsarvatra karmādau cāndraṃ saṃvatsaraṃ sadeti vacanāt | ṛturapi cāndra eveti dharmābdhisāre |

1.p42.4

tithistvaudayikī| yāṃ tithiṃ samanuprāpyetyādivacanāditi kecit| karmaṇo yasya yaḥ kālastatkālavyāpinī tithiḥ tayā karmāṇi kurvīteti vacanād vartamānatitherullekha ityanye | idameva yuktaṃ śiṣṭasamācārāt | evameva nakṣatrayogāderapi nirṇayastulyanyāyāt | maṇḍanaḥmukhyakāle yadā'vaśyaṃ karma kartuṃ na śakyate | gauṇakāle'pi kartavyaṃ gauṇo'pyatreddaśo bhavet || īdṛśo mukhyasamaḥ | atra viśeṣastenaivoktaḥgauṇeṣveteṣu kāleṣu karma coditamācaran | prāyaścittaprakaraṇaproktāṃ 1niṣkṛtimācaret || prāyaścittamakṛtvā vā gauṇakāle samācaret || iti| atra gauṇakāle prāyaścittakaraṇākaraṇayorvyavasthā samarthāsamarthabhedena | samarthatvaṃ tu dravyasāmarthyaṃ śārīrasāmarthyaṃ cetyādyanekavidham | gauṇakālaṃ2 tu sa evāhasvakālāduttaro gauṇaḥ kālaḥ syātsarvakarmasu || uttaragrahaṇātra pūrvasya gauṇatvamityācāraratne | āśvalāyanastuuktaṃ karma yathākāle yadi karttuṃ na śakyate | akāle vā'pi tatkuryādullaṅghyāpyapakṛṣya vā || vaiśvadevaṃ tathā brahmayajñe caivaṃ vidhiḥ smṛtaḥ | sandhyayorubhayoścaiva nāpakarṣaṇamiṣyate || yattu akāle yatkṛtaṃ karma prāptakāle punaścarediti vacanaṃ 3tadālasyāpakarṣaviṣayam | karma trividham- nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ ceti | tatra nityatvasādhakāni saṅgrahenityaṃ sadā yāvadāyurrna kadācidatikramet | ityuktāyā'tikrame doṣaśruteratyāgacodanāt || phalāśrutervīpsayā ca tannityamiti kīrtitam || iti