Pramāṇa · Search · About · API

Ahnikaprakasha 6.p1

Āhnikaprakāśa 6.p1

Language
Sanskrit

6.p1.1

tatra chandogaśrutiḥ, brahmavādino vadanti kasmād brāhmaṇaḥ sāyamāsīnaḥ sandhyāmupāste kasmātprātastiṣṭhan kāśca sandhyāḥ kaśca sandhyāyāḥ kālaḥ kiñca sandhyāyāḥ sandhyātvaṃ devāśca vā asurāścāsparddhanta te'surādityamabhidravan sa ādityo 'bibhettasya hṛdayaṃ kūrmarūpeṇātiṣṭhattasa prajāpatimupādhāvattasya prajāpatiretadbheṣajamapaśyat ṛtaṃ satyaṃ ca brahma coṃkāraṃ ca tripadāṃ gāyatrīm brahmaṇo mukhamapaśyattasmād brāhmaṇo'horātrasya saṃyoge sandhyāmupāste sajyotiṣyājyotiṣo darśanātso'sya kālaḥ sā sandhyā tat sandhyāyāḥ sandhyātvaṃ yatsāyamāsīnaḥ sandhyāmupāste tayā vivastrān jayasalaṃ yadapaḥ prayuṅkte tā vipruṣo vajrībhavanti tā vipruṣo vajrībhūtvā asurānapāghnantīti brahmaṇo mukhamiti | tathāca manuḥ, oṃkārapūrvikāstisro mahāvyāhṛtayo'vyayāḥ | tripadā caiva gāyatrī jñeyaṃ ca brahmaṇo mukham || iti | atra tāvanmantrasādhyaḥ karmakalāpaḥ sandhyāśabdārtha iti pratīyate | sandhyāśabdapratipādyaṃ kālamāhadakṣaḥ, ahorātrasya yaḥ sandhiḥ sūryanakṣatravarjitaḥ | sā tu sandhyā samākhyātā munibhistattvadarśibhiḥ || iti | yogiyājñavalkyastu, kālātiriktāṃ sandhyāśabdapratipādyāṃ devīmāha | yathā, sandhau sandhyāmupāsīta nāstage nodgate ravau | sandhāviti vakṣyamāṇamadhyāhna sandhyākālasyāpyupalakṣaṇam | tasyāḥ prātaḥkālādibhedena nāmavarṇabhedānāhasa eva, pūrvā sandhyā tu gāyatrī sāvitrī madhyamā smṛtā | yā bhavetpaścimā sandhyā sā vijñeyā sarasvatī || śvetā bhavati sāvitrī gāyatrī raktavarṇikā | kṛṣṇā sarasvatī jñeyā sandhyātrayamudāhṛtam ||

6.p1.2

smṛticandrikāyāṃ smṛtyantaraṃ svarūpamapyāha, gāyatrī brahmarūpā tu sāvitrī rudrarūpiṇī | sarasvatī viṣṇurūpā upāsyā rūpabhedataḥ || karmaviśeṣamapi sandhyāśabdārthamāhayogiyājñavalkyaḥ, sandhyātrayaṃ tu karttavyaṃ dvijenātmavidā sadā | iti | etatsandhyātrayaṃ proktamiti kātyāyano'pi | atra sandhyāpadena prāṇāyāmādiḥ karmakalāpa ucyate | tamabhidhāyaitatsandhyātrayaṃ proktamityabhidhānāt | sadhyāmupāsate ye tvi tyādau sandhyāśabdasya karmakalāpaparatve anuṣṭhānamupāsanaśabdārthaḥ| devīparatve tu prāguktarūpeṇa tasyā dhyānamevopāsanaśabdārthaḥ | na bhinnāṃ pratipadyeta gāyatrīṃ brahmaṇā saha | so'hamasmītyupāsīta vidhinā yena kenacit || itivyāsavacanāttathaiva pratīteriti kecit | vastutastu dhyānapūrvako gāyatrījapa evopāsanapadārthaḥ | yathā kūrmapurāṇe, prākkūleṣu tataḥ sthitvā darbheṣu susamāhitaḥ | prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā dhyāyeta sandhyāmiti śrutiḥ || yā sandhyā sā jagatsūtirmāyātītā hi niṣkalā | īśvarī kevalā śaktistattvatrayasamudbhavā || dhyātvā'rkamaṇḍalagatāṃ sāvitrīṃ vai japedbudhaḥ | iti | prākkūleṣu prāgagreṣu | atra dhyātvā'rkamaṇḍalagatāmityanena dhyānasyāṅgatvapratipādanādgāyatrījapa eva pradhānam | śaṅkhenāpi devatāṃ dhyāyan japaṃ kuryādityanena dhyānasya japāṅgatvamabhihitam | evaṃ ca na bhinnāṃ pratipadyetetyādivyāsavākye'pyaṅgabhūtadhyānasyaivopāsanatvenābhidhānam | evam-upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ sādityāṃ vai yathāvidhi | gāyatrīmabhyasettāvadyāvadṛkṣāṇi paśyati || itinṛsiṃhapurāṇavākye'pi dhyānarūpopāsanasyaivāṅgatvapratītiḥ |

6.p1.3

gāyatrījapasyopāsanaśabdārthatvam āśvalāyanasūtrātspaṣṭam | nityodakaḥ sandhyāmupāsītetyupakramya gāyatrījapasyaiva tenābhidhānāt | etasmādeva ca sūtrādvāyatrījapasya prādhānyaṃ pratīyate | bṛhannāradīyavākyādapi gāyatrīprādhānyaṃ pratīyate | yathā, tataḥ sandhyāmupāsīta gāyatryā'rghyaṃ kheḥ kṣipet | gāyatrīṃ ca japetprātastiṣṭhannāsūryadarśanāt || tathaiva sāyamāsīno japedārkakṣadarśanāt | upāsya sandhyāṃ madhyāhne kṣipedarghyaṃ ca mantravat || gāyatrīṃ ca japetsamyak tiṣṭhannāsīna evaca | iti | yattu, tathaiva te mahārāja darśitā raṇamūrdhani | sandhyāgatasahasrāṃśumādityamupatasthire || iti mahābhāratavacanaṃ, tadapi gāyatryāḥ sūryaprakāśakatvād gāyatrījapaeva sandhyāpadaṃ prayuktam | evaṃ sati prāṇāyāmādīnām aṅgānāṃ phalaśravaṇam arthavādaparatayā neyam | aṅge phalaśravaṇamarthavāda iti nyāyāt | ata evaṛṣayo dīrghasandhyatvādīrghamāyuravāpnuvan | iti manunā'pi gāyatrījapaeva sandhyāpadaṃ prayuktam | prāṇāyāmādīnāṃ pratiniyatasvarūpatvena dairdhyāsambhavena gāyatrījapasyaiva sahastrādisaṃkhyayā dairdhyasambhavāt | atha sandhyopāsanapraśaṃsā | tatra yogiyājñavalkyaḥ, ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sandhyopāsananirṇayam | ahorātrakṛtaiḥ pāpairyāmupāsya pramucyate || sandhyā yena na vijñātā sandhyā naivāpyupāsitā | jīvamāno bhavecchūdro mṛtaḥ śvā copajāyate || tathā, anārccaśrotsṛjedyastu sa vipraḥ śūdrasaṃmitaḥ | prāyaścittī bhaveccaiva loke bhavati ninditaḥ || tathā, nopatiṣṭhati yaḥ pūrvāṃ nopāste yaśca paścimām | sa śūdravad bahiṣkāryaḥ sarvasmād dvijakarmaṇaḥ ||

6.p1.4

sarvāvastho'pi yo vipraḥ sandhyopāsanatatparaḥ | brāhmaṇyācca na hīyeta anyajanmagato'pi san

Linked texts (6)