Pramāṇa · Search · About · API

Acararka (Divakarabhatta) 4.11.p1

Ācārārka (Divākarabhaṭṭa) 4.11.p1

Language
Sanskrit

4.11.p1.1

itiprārthyotthāyaraviguruṃcanamaskṛtya|| prātaragnimiti
saptarcaṃ sūktaṃpaṭhe dityūgvidhāne|| tatomūtrapurīṣotsargaṃkuryāt|| tatrādaumūlavākyāni likhyaṃte|| parāśaraḥ|| tataḥ prātaḥ
samutthāyakuryānmūtramevaca|| naiṛtyāmiṣu vikṣepamatītyābhyadhikaṃ suvaiti|| aṃgirāḥ|| utthāya paścimerātresta
taścācamyacodakaṃ|| aṃtardhāya tṛṇairbhūmiṃśiraḥ prāvṛtya vāsasā|| ayajñiyairanādaiścatṛṇaiḥ saṃchādya medinīṃ|| kuryā
nmūtrapurīṣetuśūcodeśesamāhitaḥ||devatā ṛṣayaḥsarve piśācoragarākṣasāḥ||itogacchaṃtu bhūtāni bahirbhūmikaromyahaṃ|| kṛtvāyajñopavītaṃtu pṛṣṭhataḥ kaṃṭhalaṃbitaṃ|| viṇmūtraṃtugṛhī kuryādyadyākarṇesamāhitaiti|| ayaṃcavyavasthi
tavikalpaḥ|| yadyekavastroyajñopavītaṃ karṇekṛtvāmūtrapurīṣotsargaṃkuryāditisāravyāyanokteḥ|| yājñavalkyaḥ|| di
vāsaṃdhyāsu karṇasthabrahmasūtra udaṅmukhaḥ|| kuryānmūtrapurīṣeturātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ|| karṇetvadakṣiṇaḥ|| karṇaṃgaṃ
gāmanuktotudakṣiṇāṃgaṃbhavennadetismṛtyarthasāreuktatvāt|| pavitredakṣiṇe karṇekṛtvāviṇmūtramutsṛjeditiliṃgācca||bharadvājaḥ|| athāpamṛjyaviṇmūtraṃ loṣṭakāṣṭhatṛṇādinā|| yājñavalkyaḥ|| gṛhītaśiśvaścotthāyamṛdbhiradbhiḥśuddha
tairjalaiḥ||gaṃdhalepakṣayakaraṃ śaucaṃ kuryādataṃdritaḥ|| yamaḥ|| āharenmṛttikāṃvipraḥkūlātsasikatāṃ tathā|| vipretuśūklā
grādyoktāraktākṣātre vidhīyate|| haridrāvarṇāvaiśyetuśūdre ruṣṇāṃ tunirdiśet|| bhṛguḥ|| yasmindeśetuyattoyaṃpāca

4.11.p1.2

yatraivamṛttikā || seyatatrapraśastāsyāttathāśaucaṃvidhīyate || dveliṃgemṛttikedeyegudepaṃcakaredaśa || ubhayoḥsaptadānavyāviṭśaucemṛttikāḥsmṛtāḥ||śaunakaḥ|| ārdrāāmalakamātrāstumṛtraśaucehimṛttikāḥ || dakṣaḥ || tisropānedaśaika
sminnubhayoḥsaptamṛttikāḥ||viṣṇuḥ|| ardhaprasṛtimātrānuprathamāmṛttikāsmṛtā || dvitīyācatṛtīyācatadardhārdhāpra
kīrtitā || vasiṣṭhaḥ|| ekāliṃgekaretisraubhayormṛttikādvayam || ekaikayāmṛdāpādauprakṣālyatuśucirbhavet || mūtraśau
cesamākhyātaṃ śakṛttu dviguṇaṃ bhavet || śaṃkhaḥ || tisrastapādayordeyāḥ śaucakāmasyanityaśaiti || etacchaucaṃgṛhasthānāṃ
dviguṇaṃ brahmacāriṇāṃ || triguṇaṃ syādvanasthānāṃ yatīnāṃsyāccaturguṇaṃ || pādaśaucakramaḥ smṛtyaṃtare || śaucādṛtevāmapā
depūrvaṃprakṣālanaṃ bhavet || śaucetuvāmapūrvaṃ syādanyatradakṣiṇāṃsadā|| rātryādauviśeṣaḥ smṛtyarthasāre || divāyadihitaṃśaucaṃ
tadardhaṃniśikīrtitam || tadardhamātureproktamāturasyārdhamadhvani || strīśūdrādeśaktānāṃbālānāṃcopavītinaḥ || gaṃ
dhalepakṣayakaraṃśaucaṃ kuryānnasaṃkhyayā|| āśvalāyanaḥ || liṃgaśaucaṃpurākṛtvāyudaśaucaṃtataḥparam || devalaḥ || dharmavi
ddakṣiṇaṃhastamathaḥśaucenayojayet || tathācavāmahastenanābherūdhvaṃnaśodhayet || ṛṣyaśaṃgaḥ || dhārāśaucaṃnakartavyaṃ
śaucaśuddhimabhīpsūnā || cullukainevakartavyaṃhastaśuddhividhānataḥ || manuḥ || yāvannopaityamedhyāktogaṃdholepaścatatkṛ
taḥ|| tāvanmṛdvāricādeyasarvāsudravyaśuddhiṣu || aṃgirāḥ || saṃdhyayorubhayorjapyebhojanedaṃtadhāvane || pitṛkāryecadai

4.11.p1.3

vecatathāmūtrapurīṣayoḥ || gurūṇāṃsannidhaudāneyogecaivaviśeṣataḥ||eṣu maunaṃsadātiṣṭhansvargaṃ prāpnotimānavaḥ||āpa
staṃbaḥ||nacasopānatkomūtrapurīṣekuryāditi|| sāyaṇīye || gṛhītvā jalapātraṃtuviṇmūtraṃkuruteyadi || tajjalaṃ mūtrasadṛśaṃ
pītvācāṃdrāyaṇaṃcaret|| malamūtraṃtyajedviprovismṛtyaivopavītadhṛk || upavītaṃtudutsṛjyakṛtvādyamyaṃvrajeṃditi || aṃgirāḥ
mūtrotsargaṃ dvijaḥ kṛtvā nakuryācchaucamātmanaḥ|| mohādbhuṃktetrirātreṇajalaṃ pītvā viśuddhyati || uktaśaucākaraṇe prāyaści
ttaṃsmṛtiratnāvalyāṃ || gāyatryaṣṭaśataṃcaiva prāṇāyāmatrayaṃ tathetijapeditiviśeṣaḥ|| baudhāyanaḥ|| deśaṃkālaṃ tathātmānaṃ
dravyaṃdravyaprayojanam|| upapattimavasthāṃcajñātvāśaucaṃ prakalpayet|| vyāsaḥ|| apavitraḥ pavitrovāsarvāvasthāṃgatopiyā
yaḥsmaretpuṃḍarīkākṣaṃsabāhyābhyaṃtaraḥśuciḥ|| āśvalāyanaḥ|| kuryāddvādaśagaṃḍūṣānpurīṣotsarjane tataḥ||mūtrotsargetu
caturobhojanāṃtetuṣoḍaśa|| bhakṣyabhojyāvasānetugaṃḍūṣāṣṭasamācaret|| gaṃḍūṣadeśaḥprayogapārijāte || purataḥsarvade
vāścadakṣiṇepitarastathā || ṛṣayaḥpṛṣṭhataḥ sarve vāmegaṃḍūṣamācaret|| athaprayogaḥ|| pūrvoktabrāhmamuhūrteutthāyāca
myeṣṭadevatāṃ namaskṛtya prātaḥ smaraṇaṃvidhāyaraviṃguruṃnamaskṛtyagrāmādbahirnairṛtyāmiṣukṣepātyaye śuddhamṛttikāṃsasi
ktāṃjalapātraṃcādāyakīṭādirahitasthalaṃgatvāmṛjjalapātrenidhāyāyajñiyeranārdraistṛṇairbhūmimācchādyaprāvṛtaśi

4.11.p1.4

rāḥpṛṣṭhataḥ kaṃṭhalaṃbitayajñopavītaḥ ekavastraścedakṣiṇakarṇenihitayajñopavītomaunaughrāṇāsyepidhāyadigoṅmukhorātraudakṣiṇāmukhomūtrapurīṣeutsṛjyaloṣṭādināgudaṃparimṛjyagṛhītaśiśnautthāyapūrvagṛhītamṛjjalapātre
gṛhītvārdrāmalakamātramṛjjalairdvivāraṃliṃgaśaucaṃ kṛtvārdhaprasṛtinadarthārdhamṛjjalaistrivāramapānaṃśodhyapunarjalairevaliṃ
gagude prakṣālyaśūddhamṛttikayaikavāraṃhastaṃprakṣālyaśūddhabhūmimāgasyānyamṛjjalairdeśavāraṃvāmakaraṃprakṣālya tataḥkaradva
yaṃsaptavāraṃtāvadbhireva mṛjjalaiḥ prakṣālyavāma dakṣiṇapādau pratyekaṃtriḥ prakṣālyānyajalenadvādaśagaṃḍūṣāntvāmabhāgekṛ
tvājalapātraṃtriḥ paryukṣyajalabiṃdūnjale nikṣipyopavītīdvirācāmet || mūtramātrotsargetupūrvavadekavāraṃliṃgaṃprakṣā
lyavāmakaraṃtriḥ prakṣālyakaradvayaṃhiḥprakṣālyaikai kamṛdāpādauprakṣālyagaṃḍūṣacatuṣṭayaṃvidhāyocāset || || iti
śaucaprakaraṇaṃ|| || athācamanaṃ|| || vṛddhapārāśaraḥ|| ||kṛtvāthaśaucaṃprakṣālyahastaupādau camṛjjalaiḥ|| niva
ddhaśiravakacchastadvija ācamanaṃcaret || ācamananimittānyāha hemādraumanuḥ|| prāṇasyāyamanaṃkṛtvā ācametpraya
topisan|| aṃtaraṃsvidyateyasmāttasmādācamanaṃsmṛtaṃ|| kṛtvāmūtrapurīṣaṃgārathānyonyāṃtaupaspṛśet ||vedamadhyeṣya
māṇaścāpyannamaśnaṃścasarvadā|| khānīṃdriyāṇi chidrāṇi kūrme|| caṃḍālamlecchasaṃbhāṣerūstrīśūdrocchiṣṭabhāṣaṇe
ucchiṣṭapuruṣaṃspṛṣṭvābhojyaṃcāpi tathāvidhaṃ|| ācamedaśrupātecalohitasyatathaivaca|| yamaḥ|| uttīryaidakamācamyaa
vatīryatathaivaca|| evaṃsyāttejasāyuktovaruṇenāpipūjitaḥ|| mārkaṃḍeya purāṇe || devārcanādikarmāṇitathāgurvabhivāda

4.11.p1.5

naṃ|| kurvītasamyagācamyataddevamṛjikriyāṃ || vasiṣṭhaḥ|| kṣuteniṣṭhiviterukteparidhāne'śrupātane || paṃcasveteṣucācā
mecchrotraṃvādakṣiṇaṃsyṛśet || ityācamananimittāni|| athadvirācamananimittānyāha|| || hemādrauvyāsaḥ
dāne bhojanakālecasaṃdhyayorubhayorapi|| ācāṃtaḥpunarācā mejjapahomārcaneṣuca|| yājñavalkyaḥ|| snātvā pītvā kṣute su
pte bhukterathyopasarpaṇe || ācāṃtaḥ punarācāmedrāsoviparidhāyaca || kaurme || oṣṭhauviloma kauspṛṣṭvāvāsoviparidhāyaca
retomūtrapurīṣāṇāmutsarge'śuddhabhāṣaṇe || ṣṭī bitvādhyayanāraṃbhe kā saśrvāsāgametathā|| catvaraṃ vā śmaśānaṃ vāsamāgabhyadvi
jottamaḥ|| saṃdhyayorubhayostadvadācāṃtothyācametpunaḥ || baudhāyanaḥ || bhojanehavanedāne upahāre pratigrahe || havirbhakṣaṇakā
lecadvirācāmettu sarvathā || havirbhakṣaṇottaramācamanaṃna kāryamityapipakṣāṃtaramaparorke smṛtyaṃtare || drākṣādīniphala nīkṣū
npayomūlaṃdhṛtaṃdadhi|| tāṃbūlamauṣadhaṃpatraṃhavirbhuktvāpinācamediti| ācamanavidhimāhayogī || aṃtarjānuḥ śucaude
śeupaviṣṭaudaṅmukhaḥ| prāgvābrāhmeṇatīrthena dvijonityamupaspṛśet || triḥ prāśyāpodvirunmṛjyaravānyadbhiḥ samupaspṛśet
idaṃcadvijātiviṣayaṃ || hṛtkaṃṭhatālunābhistu yathāsaṃkhyaṃdvijātayaḥ|| śuddhyeraṃstrī caśūdraśca sakṛtspṛṣṭābhiraṃtataiti
yājñavalkyenastrīśūdrayoḥ sakṛdvidhānāt || udaṅmukhatvādiniyamopidvijayagrahaṇāttadviṣayaeva | jala grahaṇaṃ
gokarṇākṛtikareṇakāryamityāhakaṇvaḥ|| āyataṃpūrvataḥ kṛtvā gokarṇākṛtikaṃ karam || saṃhatāṃgulinātoyaṃgṛhītvā

4.11.p1.6

pāṇinādvijaḥ|| muktāṃguṣṭhakaniṣṭhenaśeṣeṇācamanaṃcaret|| anvāraṃbhamāhayamaḥ || nāvandopaspṛśe dvitvānyāvācāmanana
spṛśet|| tīrthamāhayogī|| kaniṣṭhādeśinyaṃguṣṭhamūlānyagraṃkarasyaca || prajāpatipitṛbrahmadevatīrthā nyanukramāt
vṛddhaparāśaraḥ|| tīrthāni paṃcaviprasya kare saṃticadakṣiṇe || brāhmaṃdaivaṃtathāpitryaṃ prājāpatyaṃca saumikam|| brāhmaṃ paścimare
khāyāṃdevaṃtyaṃguṣṭhamūrddhani|| prājāpatyaṃkaniṣṭhādau madhye saumyaṃvijānataḥ|| aṃguṣṭhasya pradeśinyāmadhye paitraṃpratiṣṭhita
miti|| karataletvagnitīrthaṃtenapratigrahaḥ kāryaḥ|| tathācapracetāḥ|| dakṣiṇa hastamadhyebrāhmaṇasyāgneyatīrthamagneye
napratigṛhṇīyāditi|| ācamanīyārthatoyamāha|| śaṃkhaḥ|| adbhiḥ samuddhṛtābhistuhīnābhiḥphenabudbudaiḥ|| vahninā
taptaptābhirakṣārābhirupaspṛśet|| upaspṛśedācāmet|| āturāṇāmuṣṇodakamapyaviruddhaṃ|| tathācaāpastaṃbaḥ
udakenāturāṇāṃcatathoṣṇoṣṇapāyināmiti agastyasaṃhitāyāṃ|| keśavādyaistribhiḥpītvādvvābhyāṃprakṣālaye
tkarau|| dvābhyāmoṣṭhautusaṃmṛjyadvābhyāmunmārjanaṃtathā|| ekenahastaṃprakṣālyapādāvapi tathaikataḥ|| saṃprokṣyaikenamū
rddhānaṃtataḥ saṃkarṣaṇādibhiḥ|| āsyanāsākṣikarṇaṃcanābhiṃhṛtkaṃbhujauspṛśet|| evamācamanaṃkṛtvā sākṣānnārāya
ṇobhavet|| śaṃkhaḥ|| tarjanyaṃguṣṭhayogenaspṛśennāsāpuṭadvayaṃ|| aṃguṣṭhānāmikābhyāṃcacakṣuḥ śrotrepunaḥpunaḥ|| kaniṣṭhāṃ
guṣṭhayornābhiṃhṛdayaṃcatalenavai|| talena pāṇitalena|| sarvābhistutataḥśīrṣaṃbāḍūcāgreṇasaṃspṛśet|| || athaprayogaḥ

4.11.p1.7

śucaudeśebhūmiṣṭhapādontarjātuhastaḥ prāṅmukhaudaṅmukhovopaviśya saṃhatāṃgulinā śukṛtvaṃ jalaṃgṛhītvā muktāṃguṣṭha
kaniṣṭhenavāmenānvārabdhena pāṇinābrahmatīrthenakeśavanārāyaṇamādhavetisaṃbuddhyaṃtaistribhirnāmabhiḥstriḥpibet
goviṃdaviṣṇvitidvābhyāṃ karoprakṣālyamadhusūdanatrivikrametidvābhyāmaṃguṣṭhamūlenoṣṭhausaṃmṛjya vāmana śrīdharetidvā
bhyāṃtathaiva mukhamunmārjya hṛṣīkeśeti vāmakaraṃprokṣya padmanābhetipādausaṃprokṣya dāmodaretimūrddhānaṃsaṃprokṣya saṃka
rghayetisaṃhatamadhyamāṃgulitrayeṇāryāsaṃ saṃspṛśya vāsudevapradyumne tidvābhyāmaṃguṣṭhatarjanībhyāṃnāsāpuṭesaṃspṛśyā niruddhapuru
ṣottametidvābhyāmaṃguṣṭhānāmikābhyāṃcakṣuṣīsaṃspṛśyādhokṣajanāra siṃhetidvābhyāṃtathaivaśrotresaṃspṛśyācyuteti kaniṣṭhāṃ
guṣṭhābhyāṃnābhiṃsaṃspṛśya janārdane tipāṇitalenahṛdayaṃ saṃspṛśyopeṃdraitiśiraḥ saṃspṛśya hare kṛṣṇetidvābhyāṃdakṣiṇavāma
bāhumūle spṛśet|| evamācamanāsaṃbhavesmṛtyarthasāre|| triḥ pītvā hastaṃprakṣālyaśrotraṃspṛśet|| || ityācārārkaiā
camanaprakaraṇaṃ| || athadaṃtadhāvanaṃ| || atriḥ|| mukheparyuṣite nityaṃbhavatyaprayato naraḥ|| tadārdrakāṣṭhaṃśuṣkaṃvābhakṣa
yeddaṃtadhāvanaṃ|| kātyāyanopi|| utthāyanetre prakṣālyaśacirbhūtvāsamāhitaḥ|| parijapyacamaṃtreṇabhakṣayeddaṃtadhāvanami
ti|| śucirbhūtvāviṇmūtrotsargeṇaśucirbhūtvetyarthaḥ|| japamaṃtraḥ prayogevakṣyate|| atriḥ|| kaniṣṭhāgrasamaṃsyūlaṃ parvāgrakṛta
kūrcakaṃ|| daṃtadhāvanamuddiṣṭaṃjivhollekhanikānathā|| idaṃdaṃtānprakṣālyasnāyāditi chaṃdogapariśiṣṭātsnānāṃgamitike

4.11.p1.8

cit|| tannamadhyānhasnānādāvapidaṃtadhāvanaprasaṃgāt|| naceṣṭāpattiritivācyaṃ|| atryādivacanairmukheparyuṣite satyeva
ācamanavatsvataṃtrasyaivatasyaśuddhihetutayābhidhānāt|| nahimadhyānahkālemukhasyaparyuṣitatvaṃsaṃbhavati || tasmātpṛ
thagevataditisiddhaṃ|| ataevaśrīmātāmahacaraṇāḥ darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvāsomenayajetetivatkālārthaḥ saṃyogaiti
yuktamutpaśyaṃti|| daṃtadhāvanediṅniyamamāhagargaḥ|| prāṅmukhaḥprāpnutesaukhyaṃśarīrārogyamevaca|| dakṣiṇenatathāka
ṣṭaṃpaścimenaparājayaḥ|| uttareṇagavāṃ nāśaḥ strīṇāṃparijanasyaceti|| atrakālādiniṣedhamāha|| vyāsaḥ|| pratipad
rṣaṣaṣṭhīṣunavamyāṃcevabhārata || daṃtānāṃkāṣṭhasaṃyogedahatyāsaptamaṃkulaṃ || śrāddhecayajñeniyamenādyātstro ṣinabhartṛkā || daṃta
kāṣṭhamiti śeṣaḥ || ācāryaḥ || aṣṭamyoścacaturdaśyoḥpaṃcadaśyāṃcijanmasu || vyatīpātecasaṃkrāṃtyāṃdaṃta kāṣṭhaṃnabhakṣayet
vasiṣṭhaḥ || śanyarkaśukravāreṣukujāhevratavāsare || janmāheśrāddhadivasedaṃtakāṣṭhaṃvivarjayet || yamaḥ || madhyānhe śrāddhave
lāyāṃtyobhakṣeddaṃtadhāvanaṃ || nirāśāstasyagacchaṃtidevāḥpitṛgaṇaiḥsaha || daṃtakāṣṭhaniṣedheka rtavyamāha || vyāsaḥ
alābhedaṃtakāṣṭhānāṃniṣiddhāyāṃtithautathā || apāṃdrādaśagaṃḍūṣairvidadhyāddaṃtadhāvanaṃ || tithiyahaṇaṃniṣiddhakā
lopalakṣaṇaṃ || daṃtakāṣṭhālābhavarjyakāle catṛṇaparṇairdvādaśagaṃḍūṣairvāmukhaṃsaṃśodhyajivhollekhaḥ kāryaeva || tathāca
vyāsaḥ || pratipaddarśaṣaṣṭhīṣunavasyāṃdaṃtadhāvanam || parṇairanyatrakāṣṭhaistajjivhollekhaḥ sadaivatu || smṛtyaṃtarepi || tṛṇaparṇaiḥ

4.11.p1.9

sadākuryādamāmekādaśīṃ vinā || niṣiddhe divasekuryājjaṃbūplakṣāmraparṇakairittiskāṃde || abhyaṃgecodadhikhānedaṃta
dhāvanamaithune || jātecamaraṇecaivatatkālavyāpinītithiḥ || daṃtakāṣṭhaparimāṇaṃviṣṇurāha || dvādaśyāṃgulikaṃvipre
kāṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ || śūdraviṭkṣatrajātīnāṃnavaṣaṭcaturaṃgulaṃ || atrottarāṅgevyutkrameṇānvayobodhyaḥ || gargastu
parimāṇāṃtaramāha || daśāṃgulaṃtuviprāṇāṃkṣatriyāṇāṃnavāṃgulam || aṣṭāṃgulaṃtuvaiśyānāṃśūdrāṇāṃsaptasaṃmitam || catu
raṃgulamānaṃtu nārīṇāṃnātrasaṃśayaḥ || nṛsiṃhapurāṇe || tiṃtriṇīveṇupṛṣṭhaṃcaāmnaniṃbautathaivaca || apāmārgaścabilvaścaa
rkaścoduṃbarastathā || badarītiṃdukāstvetepraśastādaṃtadhāvane || nāradopi || sarvekaṃṭakinaḥpuṇyāḥkṣīriṇaścayaśasvi
taḥ|| praśastāitiśeṣaḥ|| vṛddhamanurapi|| khadirasyakaraṃjasyakadaṃbasyatathaivaca|| arkasyakaravīrasyakuṭajasyaviśeṣata
iti|| ihaiteṣāṃphalādivadvapi vaktavyaṃ vistarārkāpatyānabrūmaḥ|| aṃgirāḥ|| prakṣālyabhakṣayetkāṣṭhaṃprakṣālyaivanusaṃtyaje
t|| āyurityādimaṃtroyamuktaḥ śāravābhimaṃtraṇe|| paiṭhī nasiḥ|| tṛṇaparṇodakenāṃgulyāvā daṃtānyāvayet pradeśinīvarja
miti|| śaunakaḥ|| paścāddvādaśagaṃḍūṣairvidadhyāddaṃtadhāvanam| smṛtvoṃkāraṃcagāyatrīṃnibadhīyācchiragāṃtanaiti|| atha
prayogaḥ|| pratipaṣaṣṭhyaṣṭamī navamyekādaśīcaturdaśīpaṃcadaśīsaṃkrāṃtivyatīpātavratopavāsaśrāddhadinārkabhaumaśukramaṃ
dadinaniṣiddhadinātiriktadineṣubrāhmaṇodvādaśāṃgulapramāṇenadaśāṃgulapramāṇenayākaniṣṭhāṃgulivatsthūlenatiṃntriṇyā

4.11.p1.10

divihitavṛkṣodbhavenacūrṇī kṛtāgreṇaprakṣāliteneśuṣeṇārdreṇavā|| āyurbalaṃyaśovarcaḥprajāḥpaśūvasūnnica|| brahmapra
jñāṃcamedhāṃcatvannoghehivanaspateitimaṃtreṇābhimaṃtritenakāṣṭhena|| mukhadurgaṃdhināśāyadaṃtānāṃcaviśuddhaye|| ṣṭhīva
nāyacagātrāṇāṃkurvehaṃdaṃtadhāvanaṃiti maṃtramuktvādaṃtānsaṃśodhyajivhollekhaṃkṛtvādvadaśagaṃḍūṣāṃścakṛtvā oṃkāraṃgā
yatrīṃcasmṛtvāśiravābaṃdhnīyāditidaṃtadhāvanaprakaraṇam|| || athaprātaḥsnānaṃ|| || hemādrauyogayājñavalkyaḥ
agamyāgamanātpāpātpe kyaścapratigrahāt|| rahasyācaritātpāpānmucyatesnānamācaran|| asnātvā nācaretkarma
japahomādikaṃcana|| lālāsvedasamākīrṇaḥ śayanādutthitaḥpumān|| hemādraudakṣaḥ|| atyaṃtamalinaḥ kāyonavacchidra
samanvitaḥ|| sravatyevadivārānauprātaḥsnānaṃ viśodhanam|| mārkaṃḍeyaḥ|| asnātasyakriyāḥ sarvābhavaṃtyaphalāyataḥ
prātaḥ samācaretsnānaṃtaccanityamitismṛtam| prātaḥ snānaṃpraśaṃsaṃtidṛṣṭādṛṣṭakaraṃhitam|| sarvamarhatiśuddhātmāprātaḥ
snāyījapādikam||guṇādaśasnānaparasyasādhorūpaṃcatejaścabalaṃcaśaucaṃ|| āyuṣyamārogyamalolupatvaṃduḥkhapnanā
śaścayaśaścamedhā|| taccatrividhamāha|| hemādraudakṣaḥ|| nityaṃnaimittikaṃkāmyaṃtrividhaṃsnānamucyate|| tarpaṇaṃtu bhavettasya
aṃgatvenaprakīrtitamiti||darbhayuktaṃsnānaṃpraśastamityāhahārītaḥ|| darbhayuktaṃpraśastaṃsyātsnānadānajapādikam|| smṛ
tyaṃtare|| snānehomejapedānesvādhyāyepitṛkarmaṇi|| karausadarbhoṃkurvītatathāsaṃdhyābhivādane|| hemādrāvaṃgirāḥ|| vinā
darbheṇayatsnānaṃyaccadānaṃvināedakaṃ|| asaṃkhyātāṃcayajjapyaṃtatsarvaṃniṣphalaṃbhavet|| darbhāścoktāḥ|| prayogapārijāte

4.11.p1.11

kuśāḥ kāśā yavādūrvā uśīrāścasakuṃdakāḥ|| godhūmāvrīhayomuṃjādaśadarbhāḥ sabalvajāḥ|| balvajaṃśucyārdratṛṇaṃ|| kuśā
bhāvetu kāśāḥ syuḥ kāśāḥ kuśasamāḥ smṛtāḥ|| kuśābhāvegṛhītavyā anye darbhāyathocitam|| vyāsaḥ|| kuśaiḥpūtaṃ
bhavetsnānaṃkuśenopaspṛśeddvijaḥ||kuśenoddhṛtaṃtoyaṃsomapānenasaṃmitaṃ|| śaṃkhaḥ|| darbhāḥ kṛṣṇājinaṃmaṃtrābrāhmaṇāśca
viśepataḥ|| ayātayāmānyetāniniyojyānipunaḥpunaḥ|| yātayāmaṃciraṃtanaṃkāryyākṣamaṃ|| kuśagrahaṇakālauktaḥ kātyāyanena|| māsenabhasyamāvāsyātasyāṃdarbhoccayomataḥ|| ayātayāmāstedarbhāviniyojyāḥ punaḥpunaḥ|| atradarbhapa
daṃkuśaparameva darśeśrāvaṇamāsasyasamaṃtrotpāṭitāḥ kuśā iti| viṣṇūkteḥ sparśamaṃtrekuśagrahaṇācca|| ānayanaprakāra
māhamārkaṃḍeyaḥ|| śucirbhūtvāśucaudeśesthitvāpūrvettarāmukhaḥ|| oṃ kāreṇaivamaṃtreṇakuśānrasyattvijottamaḥ|| viriṃ
cināsahotpanna parameṣṭhinisasarja || dahasvasarvapāpānidarbhasvastikarobhava || huṃ phaṭkāreṇadarbhastu sakṛcchitvāsamuddhṛ
ret|| kuśamahimānaṃgobhilaḥ || kuśamūlesthitobrahmā kuśamadhyejanārdanaḥ|| kuśāgre śaṃkaraṃ vidyā tsarve devāḥ samaṃtata iti
kuśapavitramāha kātyāyanaḥ || anaṃtargarbhiṃtaṃ sāgraṃ kośo iṃdalameva ca || prādeśamātraṃ vijñeyaṃ pavitraṃ yatrakutracit || mārkaṃḍe
yaḥ|| caturbhidarbhapiṃjūlairbrāhmaṇasyapavitrakaṃ|| ekaikaṃ nyūnamuddiṣṭaṃ varṇevarṇe yathākramam || hemādrau || anyānyapipavitrā

4.11.p1.12

ṇikuśadūrvāmayāniva || hemātmakapavitrasya kalāṃnāītiṣoḍaśīṃ || kāsyaṃcoktaṃśāradāyāṃ || tāmratārasuvarṇānāmarkaṣoḍaśareṃdubhiḥ|| kṛtātriśaktimudreyaṃ tīvadāridryanāśinī || idaṃpavitraṃtarjanyāṃdhārayaṃtisāṃpradāyikāḥ|| yogayājña
valkyaḥ || anāmikādhṛtaṃ hema tarjanyāṃvarūpyameva ca || kaniṣṭhikādhṛtaṃ ratnaṃ tena pūto bhavennaraḥ || raupyadhāraṇamidaṃ jīvatpi
tṛka bhinnaviṣayam || tathāca prayogapārijāte || uttarīyogapaṭṭaṃtarjanyāṃvarajataṃ tathā || najīvatpitṛ kairdhāryajyeṣṭho bhrā
vidyate yadi 'tyastuprasaṃgāgataṃ || atha prakṛtamanusarāmaḥ || baudhāyanaḥ || saptāhamaprātarastrācī saṃdhyāhī nastribhirdinaiḥ
dvādaśāhamanagniḥsyādvijaḥ śūdratvamāpnuyāt || taddoṣaparihārārthaṃbhānuvāre piśasyate || bhānuvāre 'vaśyaṃ prātaḥ strā
naṃkāryamityarthaḥ || snānakālamāhasaeva || aruṇa kiraṇagrastāṃprācīṃdiśamavalokyastrāyāditi || strānenadyādiṣu
kāryamityāha hemādraumanuḥ || nadīṣu devakhāteṣu naḍāgeṣusaraḥsuca|| snānaṃ samācarennityaṃgartaprastravaṇeṣuca || chaṃdoga
pariśiṣṭe || dhanuḥ sahasrāṇyaṣṭau ca gatiryāsāṃna vidyate || mātāna dīśabdavahā gatī ste parikīrtitāḥ|| dhanurhasta catuṣṭayaṃ
vivasvān || ekataḥ sarvatīrthāni jānhavyekaiva cānyataḥ || brahmaloke piśirasaḥ patitāyā mahītalaṃ || marīciḥ || bhūmikṣvṛ
muddhṛtaṃ vāpiśītaṃ suṣṇamathāpivā || gāṃgaṃpayaḥ punātyeva pāpamā maraṇaṃ kṛtamiti || athasnānavidhiḥ || prayogapārijāte
naprāntarmmanikāsnānaṃ na kuryādgomayānniśi|| prātaḥ snānaṃ sadā kuryādgomayena vicakṣaṇaḥ || madhyaṃdine mṛdāsnānaṃ sāyaṃ kāryaṃ ja

4.11.p1.13

lenavai || manuḥ || khasaṃsthaṃ gomayaṃ grāhyaṃ bhūmau nipatitepivā || uparyyadhaśca saṃtyājyaṃ saṃpādyaṃ madhya maṃhiyat || nābhimātre jale
gatvātriḥ kuryānmajja naṃtaraḥ || gātrāṇāṃ kṣālanaṃ kṛtvāsamyagvastrāyājanaḥ param || samyaggomayādi vidhinetyarthaḥ || ādāya
gomayaṃ viprovāmapāṇau nidhāyaca || vyāhṛtyātāntridhākṛtvānikṣipedraṇavenatu || dakṣiṇāsthina bhāgena rakṣohānāya
dikṣvatha|| tīrthamabhisikṣipedbhāgamuttaraṃ nārasaṃcitam || mānasto ketimaṃtreṇa madhyamaṃ caivābhimaṃtrayet || mūrddhādipāda paryyaṃtaṃ ha
stābhyāṃ sasamāhitaḥ || gaṃdhadvārāmityanayāsarvāṃgamanu lepayet || prārthanā dimaṃtrāṃ staprayoge vakṣyāmaḥ || purāṇe || tataḥ
śiravāṃsya purataḥ kṛtvāmajjennadīmukhaḥ || viṣṇuḥ || srotasobhisukhaṃsnāyānnadīṣu pravahajjale || sthāvare ca taḍāge cara
verabhisukhaṃsadā || vāyavīye || saṃdhyāmukha sta saṃdhyāyāṃrātrau prāṅmukhaevasan || srotaso bhisukhaṃ snānaṃ mārjanaṃ cāghama
rṣaṇam || anyatrārkamukhorātrau prāṅmukho bhisukhopivā || kātyāyanaḥ || putrajanmanimitteṣuṣu sarveṣā sujarā mukham || gṛhe gṛhasu
khaṃ snānaṃ mārjanādituno bhavet || prayogapārijāte || ācamyamārjanaṃ kuryādāpohiṣṭheti garuṇeḥ || imaṃ me gaṃgaityudakamāloḍya
cāghamarṣaṇaṃ || aṃtarjale mukhaṃ kṛtvā kuryānnāsāgrapīḍanaṃ || ṛtaṃ cetityṛcaṃ caivadrupadāṃcalato japet || aṣṭākṣaraṃca praṇavaṃ smaredvi

4.11.p1.14

ṣyumajaṃpraṣṭuṃ || aṣṭākṣaramaṃtraḥśāradāyām|| tāraṃnamaḥpadaṃpaścānnarodīrghasamanvitau|| yavarṇoṇāyamaṃtroyaṃ proktoyasvakṣarātmaka iti|| śaunakaḥ|| kuryādvādaśabhiḥsnānaṃnāmābhiḥkeśavādibhiḥ|| dhanyaṃyaśasyamāyuṣyamārogyaṃbuddhivardhanam
hastābhyāṃjalamādāyasakṛdevābhimaṃtritaṃ|| mastakecamukhebāhvorhṛdayepṛṣṭhadeśake|| abhiṣiṃcetsvamātmānaṃgāyatryā
yonimudrayā|| saptajanmakṛtaṃpāpaṃtatkṣaṇādeva naśyati|| kārṣṇājiniḥ|| devarṣipitṝṇāṃcaivaekadvitrikrameṇatu|| jale
dadyājjalaṃ cātrāsaṃskṛtānāṃtaṭetathā|| asaṃskṛtānāṃmṛtānāmityarthaḥ|| asaṃskṛtapramītānāmekaevataṭekṣipet
itibaudhāyanokteḥ|| caturviṃśatimate|| snānādanaṃtaraṃtāvattarpayetpitṛdevatāḥ|| uttīryapīḍayedvastraṃsaṃdhyākarmatataḥparaṃ
vyāsaḥ|| yajñopavītīdevānāṃnivītīṛṣitarpaṇe|| prācīnāvītīpitryetusvenatīrthenabhāvitaḥ|| uśanāḥ|| dvauhastauyugmataḥkṛtvāpūrayedudakāṃjalim|| gośṛṃgamātramuddhṛtyajalamadhyejalakṣipet|| hemādraubrahmavaivartte|| nābhimātreja
lesthitvākuryātsnānāṃgatarpaṇaṃ|| devānṛṣīnpitṛgaṇānsvapitṝṃścāpitarpayet|| bhagavān|| snānāṃgatarpaṇaṃkṛtvā
yakṣmaṇejalamāharet|| nadīkṣamāpanaṃkaurme|| jñānato'jñānatovāpiyanmayāduṣkṛtaṃkṛtam|| tatkṣamasvākhilaṃdevija
ganmātarnamostute|| smṛtyaṃtare|| vikirepiṃḍadānecatarpaṇesnānakarmaṇi|| ācāṃtaḥsanprakurvītadarbhasaṃtyajanaṃbudhaḥ
madanapārijāteśātātapaḥ|| avasṛjyānbacasnātogātrāṇyavarapāṇibhiḥ|| nacāpidhūnayetkeśānvāsasīnavidhū
nayeditiśātātapaḥ|| bahirnadyādiṣvācāṃtaḥsodakaḥkiṃcidspṛśan|| rathyāgatopiyatnenaśucirevahimānavaiti|| a

4.11.p1.15

thavastradhāraṇaṃdevalaḥ|| svayaṃghautenakarttavyāḥkriyādharmāvipaścitā|| natunejakadhautenanāhṛtenacakahiṃcit||dhautava
strāśoṣaṇaprakāramāha||śātātapaḥ|| prāgagramudagagraṃvādhautaṃvāsaḥprasārayet||dakṣiṇāgraṃpaścimāgraṃpunaḥ prakṣālanaṃ bha
vet|| smṛtyaṃtare|| īṣadvautaṃstriyādhautaṃ śūdradhautaṃtathaivaca|| prasāritaṃyamadiśigarhitaṃsarvakarmasu || itidakṣasmṛtau
śrutismṛtipramāṇe nayādyaṃ vastraṃca dhārayet|| ṣaṭkarmaniratoviprodhyādyaṃ vastraṃnadhārayet|| ṣaṭkarmāṇicoktānismṛtyaṃ
tare|| snānaṃsaṃdhyājapohomaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam|| manuḥ|| brāhmaṇasyasitaṃvastraṃmāṃjiṣṭhaṃnṛpateḥ smṛtam|| pītaṃvaiśya
syaśūdrasyanīlaṃmala vadiṣyate|| yājñavalkyaḥ|| aṣṭahastaṃnavaṃśve taṃsadaśaṃnānyadhāritam|| ahūtaṃtadvijānīyātsa
rvakarmasupāvanam|| yaṃtranirmuktamakṣālitamapyahatamityāha|| dharmaprakāśesatyatapāḥ|| ahataṃyaṃtranirmuktaṃ muktaṃ vāsaḥ
svayaṃbhuvā|| śastaṃtanmāṃgalikyeṣu nāvatkālaṃtra sarvadā|| māṃgalikyaṃ maṃgalakarmāṇi vivāhādīni|| kacchasthānānyā
hayājñavalkyaḥ|| vāmakukṣaucanābhauca pṛṣṭhe caiva yathākramam || trikacchenasamāyukto dvijosaumunirucyate|| viṣṇupurāṇe
homadevārcanādyāsukriyāsūpaṭhane tathā|| naikavastraḥ pravartetadvijonācamanejape|| dvitīyavastrā bhāveparidhānavastre
ṇaivottarī yaṃkāryam|| ekaṃcedvāsobhavatitasyaivottarārdheṇapracchādayītetipāraskaragṛhyāt||uttarīyābhāvevastrasyo
rdhvabhāgauttarīyaṃ kuryāditiyogīśvaravacanācca|| smṛtyaṃtare|| yajñopavīte dvedhārye śrotesmā rtecakarmaṇi|| tṛtīyamuttarīyā

4.11.p1.16

rthevastrābhāvecaturthakam|| ācāramayūkhādiyaṃtheṣu tuvastrā bhāvenadiṣyataitipāṭhaḥ|| paraśurāmanibaṃ dhetu|| upavastraṃ
yadānasyāttadācatvāridhārayeditiyajñopavītaprakaraṇeuktam||ārdravastramūrdhvamārgeṇaniṣkāsanīyamityuktam||prayoga
pārijāte||snānaṃkṛtvādrvastraṃtuūrdhvamuttārayedvijaḥ||ārdravastramadhastāccetpunaḥsnānenaśuddhyati||idaṃcagṛhasnānavi
ṣayaṃ||ūrdhvamuttārayedvastraṃgṛhenadyāmadhastyajedityācārādarśetraudhāyanokteḥ||athaprasaṃgādgṛhasnānavidhirucyate
vyāsaḥ||śītāsvamphanniṣiddhyoṣṇaṃmaṃtrasaṃbhārayogataḥ||gṛhepipraśasyatesnānaṃnadīnamaphalaṃsamṛtaṃ||yamaḥ||āpaeva
yadāpūtāstāsāṃcanhirviśodhakaḥ||tasmātsarveṣukāleṣuuṣṇodmaḥpāvanaṃsmṛtam||pādauprakṣālayetpūrvaṃpuravaṃyajñopavī
takam||dvirācamyakarābhyāṃcadarbhācdhṛtvāśiśvāṃsyṛśet||prāṇāyāmaṃtrataḥkuryātkālajñānaṃyathoditam||āpo
hiṣṭenisūktenaimaṃmegaṃgaityatha||atodevetisūktenasāvitryācaviśodhayet||śītodakaṃtudarbhaistupaścāduṣṇodakaṃ
kṣipet||atramārjananiṣedhamāha||baudhāyanaḥ||gṛhasnānenatuproktaṃmārjanaṃtarpaṇādikaṃ||nāṃtarācamanaṃproktaṃpaścādā
camyaśuddhyati||saṃgrahe||snānamadhyenācamanaṃmārjanaṃtarpaṇaṃnaca||vastrasyapīḍanaṃnaivasaṃkalparahitaṃtathā||saṃkalparahitaṃsnānamadhyesaṃkalparahitaṃnatusarvathāsaṃkalpavarjanamityarthaḥ||gṛhegṛhamukhaṃsnānaṃmadhyesaṃkalpavarjitamitibuddhayamo
kteḥ||kecittugṛhasnānesaṃkalpamevanecchaṃtitadasat||saṃkalpaṃcayathākuryātsnānadānavratādike||anyathāpuṇyaka
rmāṇi niṣphalānibhavaṃticeti mārkaṃḍeyavākyātsaṃkalpasyāvaśyakatokteḥ||saṃkalpamūlaḥkāmovaiyājñāḥsaṃkalpasaṃ

4.11.p1.17

bhavāḥ||vrataniyamadharmāścasarvesaṃkalpajāḥ smṛtāiti manūkteśca||atreṣṭajñānātājñānasaṃkalpaḥkathamidamanenasā
dhyāyāmītyacchāvākaḥ||maṃḍanaḥ|| mukhya kāle yadāvaśyakaṃkarmakartunaśakyate| gauṇakālepikarttavyaṃgauṇopyevaṃ dṛśobhave
t|| īdṛśomukhyasamaḥ|| atraviśeṣastenaivoktaḥ|| gauṇeṣvappeteṣukāleṣukarmacoditamācaran| prāyaścittaprakaraṇapro
ktāṃniṣkṛtimācaret|| ||itisnānavidhiḥ|| athaprayogaḥ|| aruṇodayentarikṣasthaṃgomayaṃsaṃgṛhyatadbhāvebhūmniṣṭha
mevoparyyadhaścasaṃtyajyamadhyasthaṃgṛhītvā'nyāṃsnānasāmagrīṃcādāyagaṃgātīrthametyotsṛtajalenamukhaṃpāṇīpādaucaprakṣā
lyeṣṭadevatāḥ smṛtvānābhimātrajalaṃ gatvātannirmajjyaṃga prakṣālanaṃ kṛtvā deśakālausmṛtvā mamakāyavāṅmanaḥkṛtakarma
doṣaparihāradvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃprātaḥsnānaṃkariṣyaitisaṃkalpya gomayaṃsavyepāṇaukṛtvā oṃ bhūrbhuvaḥsvari
titridhāvibhajyadakṣiṇabhāgaṃpraṇavenaprācyādidikṣunikṣipyottarabhāgaṃcatathaiva tīrthenikṣipya madhyamabhāgaṃmānasto
keitimaṃtreṇābhimaṃtrya|| gaṃdhadvārāṃdurādharṣāṃnityapuṣṭāṃkarīṣiṇīm|| īśvarīṃsarvabhūtānāṃtāmihopahvayeśriyam
agramagraṃcaraṃtīnāmoṣadhīnāṃvanevane|| tāsāṃṛṣabhapatnīnāṃpavitraṃkāyaśodhanam|| tanmerogāṃścaśokāṃścanuda
gomayasarvadetimaṃtrābhyāṃmūrddhādisarvāṃgamanulipya|| hiraṇyaśṛṃgaṃvaruṇaṃprapadyetīrthaṃmedehityācitaḥ|| yanmayā bhukta
masādhūnāṃpāpebhyaścapratigrahaḥ||yanmemanasāvācākarmaṇāvā duṣkṛtaṃkṛtam || tannaiṃdrovaruṇobṛhaspatiḥsavitāca
punaṃtupunaḥ punaritidvābhyāṃvaruṇaṃsaṃprārthya|| baddhaśikhāpurataḥ kṛtvā pravahajjalepravāhābhimukhastrivāramavagāhya

4.11.p1.18

śarīraṃprakṣālya|| āpohiṣṭhetitṛcenarcasūktenamārjanaṃvidhāyāṃguṣṭhamūlenajalaṃ pradakṣiṇamāloḍayet| imaṃmegaṃgeityasya
yatrīṃśirasāsah || triḥpaṭhedāyataprāṇaḥ prāṇāyāmaḥ saucyate || kātyāyanaḥ || dakṣiṇerecayedvāyuṃvāmenāpūritodaraṃ || kuṃ
bhakenajapaṃ kuryātprāṇāyāmobhavediti prayogapārijāte || paṃcāṃgulībhirnāsāyaṃpīḍayetpraṇavenavau || sudreyaṃ sarvapāpaghnī vā
naprasthagṛhasthayoḥ || kaniṣṭhānāmikāṃguṣṭhairyanateścabrahmacāriṇaḥ || mārjanamāha kātyāyanaḥ || tisṛbhirmārjanaṃkuryādāpo
hītikuśodakaiḥ || pratipādaṃkṣipenmūrdhnipratipraṇavasaṃyuktam || ṛgvidhāne || navapraṇavayuktenaāpohiṣṭhe cyṛcenatu || saṃva
tsarakṛtaṃ pāpaṃmārjanāṃtevinaśyati || prajāpatiḥ || ṛgaṃtemārjanaṃkuryātpādāṃtevāsamāhitaḥ || ardharcoteyavākuryācchi
ṣṭānāṃmatamīdṛśam || maṃtrācamanamāha śaunakaḥ || athācamanamādāyasūryaścetipibedapaḥ || athamadhyedinetvāpaḥpunaṃtvi
ticamaṃtrataḥ|| mārjanāṃtarāṇyāha saeva || praṇavenavyāhṛtibhirgāyatryāpraṇavādyayā || āpohiṣṭhenisūktenamārjanaṃhicatu
rthakaṃ || imānimārjanāni gṛhe pātrāṃtaramādāya kāryāṇi || tathāca pārijāte || nadyāṃtīrthehrade tatrabhājanemṛnmayegṛhe
auduṃbareca sauvarṇerājatedārusaṃbhave || kṛtvātu vāmahastevāsaṃdhyopāstiṃsamācaret || auduṃbaraṃtāmraṃvāmahastetusarvathāpā
trāṃtarābhāvebodhyamiti śrīmātāmahacaraṇāḥ || pātrākṛtimāhamarīciḥ || gokarṇākṛtivatpātraṃtāmraṃraupyaṃcadāru
kaṃ || jalaṃtatravinikṣipyasaṃdhyopāsanamācaret || athapāpapuruṣamāha śaunakaḥ || uddhṛtyadakṣiṇehastejalagokarṇavatkṛte

4.11.p1.19

niḥśvāsyanāsikāyretupāpānaṃpuruṣaṃsmaret || ṛtaṃceticyucovāpidrupadāṃvājapedṛcaṃ || dakṣanāsāpuṭenaṃvapāṣmānamapa
sārayet || tajjalaṃnāvalokyāthavāmabhāgokṣitaukṣipet || athārghyadānaṃgṛhyapariśiṣṭe || athācamyadarbhapāṇiḥ pūrṇa
mudakāṃjalimādityābhimukhaḥ sthitvā praṇavavyāhṛtipūrvayā sāvitryā trirnivedayetkṣipennadevārghyanivedanaṃ|| asāvā
dityobrahmetipradakṣiṇaṃ paripatannapariśicyāpaupaspṛśediti || śaunakaḥ īṣannamaḥ prabhātetu madhyānhe ṛju saṃsthitaḥ|| ṛjordhvapra
kṣipeddevyāsāvaṃtūpaviśanbhuvi|| madanaratne vyāsaḥ || karābhyāṃ toyamādāya gāyatryā cābhimaṃtritaṃ|| ādityābhimukhastiṣṭhantristūrdhvaṃsaṃdhyayoḥ kṣipet|| sakṛdeva tu madhyānhe kṣepaṇīyaṃ dvijānibhiriti || atha gāyatrī japastatraiva || dhṛtvā pavitraṃ saṃpro
kṣya japasthānaṃ kuśodakaiḥ || ādhārāndīnnamaskṛtya kuśāgrerāsanaṃtataḥ|| badhvā padmāsanaṃ vāpi svastikaṃ vāyathāsukham
oṃ bhūrbhuvaḥsvaromiti japitvā ruddhāsanaṃhitat || gṛhyapariśiṣṭepi || śucau deśe darbhābhrasokṣite darbhānāstīryyāhṛtibhi
rupaviśya prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvātmānaṃvyāhṛtibhirabhyukṣya sāvitryā ṛṣidaivatachaṃdāṃsyanu smṛtya ṣaḍaṅgaṃ matrairyathāṃgamā
tmaninyasyātmānaṃtadrūpaṃ bhāvaye dyathā || tatsaviturhṛdayāya nama itihṛdaye vareṇyaṃ śirase svāheti śirasi bhargodevasya śirasā
yaivaṣaḍiti śikhāyāṃ|| dhīmahi kavacāya humiti urasi dhiyoyonaiti netratrayāya vauṣaditi netra lalāṭeṣu vinyasyāthapraco
dayādityastrāya phaḍitikaratalairastrāṃgācyā didikṣunyasedde ṣo'ṃganyāsa enamapyekenechaṃti savitriravaidika itidhyātvāga

4.11.p1.20

cchavara dedevītyā vāhya tiṣṭhannardhanakṣatreṣvāmaṃḍala darśanānmaṃtrārthamanusaṃdadhānaḥ sapraṇavavyāhṛtipūrvikāṃ sāvitrīṃ japedi
ti|| yājñavalkyaḥ || dhyāyettu manasāmaṃtraṃ jivhoṣṭhaunavicālayet || nakaṃpayecchiro grīvāṃdaṃtānnaiva prakāśayet || yakṣarakṣaḥ
piśācāśca siddhavidyādharā gaṇāḥ || yasmāttanbhāvaṃgṛhṇaṃti tasmādguhyaṃtu kārayet || manuḥ || vidhiyajñājjapayajñoviśiṣṭoda
śabhirguṇaiḥ || upāṃśuḥ syācchataguṇaḥ sahasro mānasaḥ smṛtaḥ || japasaṃkhyāsmṛtyaṃtare || sāyaṃ prātaśca madhyānhe sāvitrīṃ
vāgyato japet || sahasraparamāṃdevīṃ śatamadhyāṃ daśāvarāṃ || atha gāyatrījapalakṣaṇaṃ || saṃpuṭaikaṣaḍoṃkārā gāyatrī trividhā
matā || naika praṇavā gārhasthyairbrahmacāribhiḥ || gṛhastho brahmacārī ca praṇavādyāmimāṃ japet || aṃte yaḥ praṇavaṃ kuryā
nnāsau vṛddhi mavāpnuyāt || saṃpuṭāṃ ca ṣaḍoṃkārāṃ gāyatrīṃ ca japedyatiḥ || vyāsaḥ || aṣṭottaraśataṃ nityamaṣṭāviṃśatirevavā || vi
dhinā daśakaṃ vāpi trikāleṣu japedvijaḥ || tata uddhṛtya gāyatrīṃ sunmetyanuvākataḥ || ayaṃca gāyatrī japastīre mityasya sthale vi
trāsanādau kāryonatu jale || kadācidapinovidvāngāyatrīmudake japet || gāyatryā bhisuravā proktā tasmādutthāya tāṃ japedi
tiśrīdattadhṛtagobhilavacanāt || yattu || ārdra vāsā jale kuryāttarpaṇācamanaṃ japamiti harītavacanaṃ dvānatrījapavya
tiriktajapaviṣayam || nṛsiṃhapurāṇe || trividhojapayajñaḥ syāttasya bhedaṃ nibodhata || vācikaśca upāṃśuśca mānasastri

4.11.p1.21

vidhaḥ smṛtaḥ || triyāṇāṃ japayajñānāṃ śreyānsyāduttarottaraḥ || eteṣāṃ lakṣaṇānyāha viśvāmitraḥ || yaduccanī casvaritaiḥ
śabdaiḥ spaṣṭapadākṣaraiḥ || maṃtramuccārayedvācā vā cikoyaṃ japaḥ smṛtaḥ || śanairuccārayenmaṃtra mīṣadoṣṭhau ca cālayet || aperairnaśrutaḥ
kiṃcitsa upāṃśujapaḥ smṛtaḥ || dhiyā yadakṣaraśreṇyā varṇādvarṇaṃ padātpadam || śabdārthaciṃtanaṃ bhūyaḥ kathyate mānaso japaḥ || ā
sanānryāha || vyāsaḥ || kauśeyaṃ kaṃbalaṃ caiva ajinaṃ paṭṭameva ca || dārūjaṃ tālapannaṃ gā āsanaṃ parikalpayet || kṛṣṇājine jñānasiddhirmokṣa śrīrvyāghracarmaṇi || raśājine vyādhināśaḥ kaṃbale duḥkhamocanam || abhicāre nīlavarṇaṃ raktaṃ vaśyādikarmaṇi
śāṃtike kaṃbalaḥ proktaḥ sarvveṣṭaṃ citrakaṃbale || vaśāvaṃdhyā mṛgī tivyākhyātaṃ mayūkhe || japamāloktā taṃtrāṃtare || aṃgulīga
ṇanādekaṃ rekhayāṣṭaguṇaṃ bhavet || kuśagraṃthyākoṭiguṇaṃ rudrākṣaiḥ syādanaṃtakaṃ || akṣagaṇanāpyuktā prajāpatinā || a
ṣṭottaraśataṃ kuryāccatuḥpaṃcāśikāṃstathā || saptaviṃśatikaṃ vāpi tato naikādhikāvarā || avarānyūna| raktavarṇairimiśraiśca kī
ṭaraṃdha vivarjitaiḥ || akṣasūtraṃ prakarttavyaṃ gopucchavalayākṛti || vaktraṃ vaktreṇa saṃyojya pucchaṃ pucchena yojayet || meru rū
rdhvamukhaḥ kāryaḥ pratyekenāgapāśakaṃ || paścānena japaṃ kuryādbhaveduktaphalaṃ priye || iti nṛsiṃha paricaryāyāṃ || anāmā
madhyamākramya japaṃ kuryācca mānasam || madhyamāsadhyamākramya japaṃ kuryādupāṃśukaṃ || tarjanīṃ tu samākramya japannaiva ha kā

4.11.p1.22

rayet || ekaikamaṇisaṃguṣṭhenākarṣantsajapenmanum || merotulaṃ ghite devi na maṃtra phalabhāgbhavet || pramādātpatite sūtre jape
daṣṭottaraṃ śatam || pādayoḥ patite tasminprakṣālya dviguṇaṃ japet || iti sūtramālā etacca gāyatrījapātirikta jape jñeyam
uktaṃca || mālākaraṇaṃbrahmayāmale gāyatrī kalpe ca || parvabhistajjapeddevīṃ mālāka myajape smṛtā || gāyatryā mūlaṃ veda
tvāddedaḥ parva su gīyate || ārabhyānāmikā madhyaṃ parvāṇyuktā nyanukramāt || tarjanīmūla paryaṃtaṃ japeddaśasu parvasu || madhya
māṃgulimūle tu yatparva dvitayaṃ bhavet || taṃ vai meruṃ vijānīyājjapettannānilaṃghayet || mo'ssmṛtaṃ || ārabhyānāmikā mūlā
tprādakṣiṇye na vai kramāt || madhyamā mūla paryaṃtaṃ japeddaśasu parvasu || vṛddha manuḥ || vastreṇācchāditaṃ karaṃdakṣiṇaṃ yaḥ sadāja
pet || tasya syātsaphalaṃ jāpyaṃ taddhī nama phalaṃ smṛtam || ataeva tiryaksaṃcikā kalpitā kenaci huddhimatā vṛddenajayaśīle
nāṃ|| japārthaṃsācago suravītiyavahipane loke stasyārūvanyākiṃcinmūlenapaśyāāmaḥ|| athopasthānaṃśaunakaḥ|| sāyaṃ
prātarupasthānaṃkuryānmaṃtrairyathākramaṃ|| jātavedasaityekānacchaṃyorāpṛṇīmahe|| namobrahmaṇyaityetairupatiṣṭheddiśaṃ
prati|| tathaivaprātaḥsūryama̱pasthāyamitrasyacarṣaṇīdhṛtaiti|| bhagavān tryaṃbakamitimaṃtreṇanamrobrahmaṇyaityatha|| mi
trasyacarṣaṇīdvābhyāṃprātaḥkāleviśeṣataiti|| gṛhyapariśiṣṭe pradakṣiṇāṃdiśaḥsādhipāstāsaṃdhyāyainamaḥ|| sāvi
tryainamoġāyatryainamaḥ sarvābhyodevatābhyonamaskṛtya|| tataḥ|| uttame śikhare jātebhūmyāṃ parvatamūrdhani|| brāhmaṇebhyoma

4.11.p1.23

tujñātāgacchadeviyathāsukhamitisaṃdhyāṃvisṛjyabhadrannoapivātayamana ityuktvāśāṃtiṃcañciruccāryyama dakṣiṇaparri
krāmannāsatyalokātālādālokālokaparvatāt|| yesaṃtitbrāhmaṇādevāstebhyonityaṃ namonamaitinamaskṛtya
bhūmisupasaṃgṛhyagurūnvṛddhāṃścopasaṃgṛhṇī yādevaṃsāyaṃ|| athaprayogaḥ|| āsaneupaviśyācamyabrahmacārīkaniṣṭhānā
mikāṃguṣṭhairgṛhasthaḥ paṃcāṃgulībhirnāsāṃdhṛtvā vāmaraṃdhreṇavāyumāpūryyanirodhenakuṃbhakekṛte|| praṇavasyaparabrahmaṛṣiḥ
paramātmādevatā|| devīgāyatrī chaṃdaḥ|| saptānāṃvyāhṛtīnāṃviśvāmitrajamadagnirbharadvājagautamatrirasiṣṭha kaśyapāṛ
ṣayaḥ|| agnivāyvādityabṛhaspativaruṇeṃdraviśvedevādevatāḥ|| gāyatryuṣṇiganuṣṭubbṛhatīpaṃktistriṣṭupjagatyacchaṃdāṃsi
gāyatryā viśvāmitraṛṣiḥ|| savitādevatā|| gāyatrīcchaṃdaḥ|| gāyatrīśirasaḥprajāpatirṛṣiḥ|| brahmāgnivāyvādityāde
vatāḥ||yajuśchaṃdaḥ prāṇāyāmeviniyogaḥ|| oṃ bhūḥ oṃ bhuvaḥ oṃ svaḥ oṃ mahaḥ oṃ tapaḥ oṃ satyam|| oṃ tatsaviturvare0
codayāt || oṃ āpojyotīraso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svarom || evaṃ triskṛtvā dakṣiṇaraṃdhreṇa vāyuṃ śanairvi sṛjyā'camya mamo
pāttaduritakṣaya dvārā śrīparameśvaraprītyarthaṃ prātaḥsaṃdhyāmupāsiṣye || iti saṃkalpyāpo hiṣṭheti tryūcena prathamamārjanaṃ kuryā
t || taccetthaṃ āpo hiṣṭheti tryūcasyāṃbarīṣaḥ siṃdhudvīpaṛṣiḥ || āpo devatā gāyatrī chaṃdaḥ mārjane viniyogaḥ || oṃ āpo hi
ṣṭhāmayobhuvaḥ || oṃ tāna ūrjedadhātana || oṃ maheraṇāya cakṣase || oṃ yovaḥ śivatamo rasaḥ || oṃ tasya bhājayateha naḥ || oṃ

4.11.p1.24

uśatīrivamātaraḥ || oṃ tasmā araṃgamāmavaḥ || oṃ yasya kṣayāya jinvatha || oṃ āpojanayathācanaḥ || iti praṇavayutai
rnavabhiḥ pādaiḥ śiromārjyitvā maṃtrācamanaṃ kuryāt || haste jalamādāya || sūryaśceti yājñavalkya upaniṣadṛṛṣiḥ sūrya mā
manyumanyupatirātrayo devatāḥ || prakṛtiśchaṃdaḥ || maṃtrācamane viniyogaḥ || oṃ sūryaśca māmanyuśca manyupatayaśca manyukṛtebhyaḥ
pāpebhyorakṣaṃtāṃ || yadrātryā pāpamakārṣaṃ || manasā vācā hastābhyāṃ || padbhyāmudareṇa śiśnā || rātristadavaluṃpatu || yatkiṃca duri
taṃmayi || idamahaṃ māmamṛtayonau sūrye jyotiṣi juhomi svāheti jalaṃ pītvā || ācamya || samastavyāhṛtīnāṃ prajāpatirṛṣiḥ || prajāpatirdevatā || bṛhatī chaṃdaḥ || gāyatryā viśvāmitraṛṣiḥ || savitā devatā || gāyatrī chaṃdaḥ || mārjane vi0 oṃ miti pratha
maṃ bhūrbhuvaḥ svariti dvitīyaṃ oṃ tatsavituriti gāyatryā tṛtīyaṃ ca kṛtvā || āpo hiṣṭheti navarcena caturtha mārjanaṃ kuryāt
āpo hiṣṭheti navarcasya sūktasyāṃbarīṣaḥ siṃdhudvīpa āpo gāyatrī || paṃcamī vardhamānā || saptamī pratiṣṭhā || aṃtye dve anuṣṭubhau
mārjane viniyogaḥ || oṃ āpo hiṣṭhāmayo bhuvastāna ūrjedadhātana || maheraṇāya cakṣase || yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayate hanaḥ || uśatīrivamātaraḥ || oṃ tasmāaraṃgamāmavoyasyakṣayāyajinvatha || āpojanayathācanaḥ || oṃ śanno devīra
bhiṣṭaya āpobhavaṃtupītaye || śaṃyorabhistravaṃtu naḥ || oṃ īśānāvāryāṇāṃkṣayaṃtīścarṣaṇīnāṃ || apoyācāmibheṣajaṃ || oṃ
apsumesomoabravīdaṃtarviśvānibheṣajā || agniṃcaviśvaśaṃ bhuvaṃ || oṃ āpaḥpraṇītabheṣajaṃvarūthaṃtanve ' mama || jyokka

4.11.p1.25

sūryaṃdṛśe || oṃ idamapaḥ pravahatayatkiṃcaduritaṃmayi || yadvāhamabhidudrohayadadvāśepautānṛtaṃ || oṃ āpoadyānvacāriṣaṃ
rasenasamagasmahi || payasvānagna āgāhitaṃmā saṃsṛjavarcasā || itipratyṛcarcamoṃkārapūrvakaṃśirasimārjanaṃkṛtvāghamarṣaṇaṃ
kuryāt || gokarṇākāraṃjala pūrṇaṃjulukaṃnāsikāṃtanītvāprāṇaṃnirutsya || ṛtaṃcetinyucasyāghamarṣaṇaṛṣiḥ bhāvavṛttaṃde
vatā anuṣṭupchaṃdaḥ aghamarṣaṇeviniyogaḥ || oṃ ṛtaṃcasatyaṃcābhiddhāttapasodhyajāyata || tatorātryajāyatatataḥsamudro
arṇavaḥ || samudrādarṇavādadhisaṃvatsaroajāyata || ahorātrāṇividadhadviśvasyamiṣatovaśī || sūryācaṃdramasaudhātāyathā
pūrvamakalpayat || divaṃcapṛthivīṃcāṃtarikṣamayosvaḥ || itijapitvādakṣiṇanāsābilātpāpapuruṣaṃniḥsāritaṃbhāvayanvā
mabhāgejalaṃkṣipet || ācamya pūrṇodakāṃjalirādityābhimukhastiṣṭhanga gāyatryā viśvāmitraṛṣiḥ savinodevatāgāya
trīchaṃdaḥ savitre'rghyadāneviniyogaḥ || oṃ bhūrbhuvaḥ svaritivyāhṛtipūrvāsāvitrīṃpaṭhitvāśrīsūryāyedamarghyaṃsamarpayāmi

Linked texts (14)