Acararka (Divakarabhatta) 5.48
Ācārārka (Divākarabhaṭṭa) 5.48
- Language
- Sanskrit
5.48.1
athaṛṣayaḥ ||nivītī || udagagradarbhamadhyenaṛṣitīrthenadvaudvāvaṃjalīdadyāt sanakastṛpyatu sanaṃdanastṛ0
sanātanastṛ0 kapilastṛ0 āsuristṛ0 voḍhustṛ0 paṃcaśikhastṛ0 marīcistṛ0 atristṛ0 aṃgirāstṛ0 pulastyastṛ0
pulahastṛ0 kratustṛ0 pracetāstṛ0 vasiṣṭhastṛ0 bhṛgustṛ0 nāradastṛ0 17 tataḥprācīnāvītī dakṣiṇāsyaḥpitṛ
tīrthenatrīṃstrīnaṃjalīnsaṃprayacchet vasavastṛpyatāṃ rudrāstṛpyaṃ0 ādityāstṛ0 marutastṛ0 aśvinautṛpyetāṃ
tataḥpitrādīnasmatpitā'mukadāsau'mukagotrastṛpyatāṃ atravasvādināmasahitānāmasahitānāṃvāpitrādīnāṃ
tarpaṇaṃkāryamiti madanapārijātaḥ evaṃ pitāmahaprapitāmahayorapi asmanmātā'mukagotrā'mukadevītṛ
pyatām evaṃsarveṣāṃpramītānāṃtarpaṇaṃkṛtvā tatastilāṃjalinikṣipedetairmatraiḥ devāsurāstathāyakṣāgaṃdharvāo
ragarākṣasāḥ piśācāguhyakāḥsiddhāḥkūṣmāṃḍābhairavādayaḥ jalecarābhūnilayāvāyvācārāścajaṃtavaḥ tṛ
ptimetenayāṃtuāśumaddattenāṃbunākhilāḥ narakeṣusamasteṣuyātanāsūcayesthitāḥ teṣāmāpyāyanāyaitat
dīyatesalilaṃmayā ye'bāṃdhavābāṃdhavāyeyenyajanmanibāṃdhavāḥ . tetṛptimakhilāyāṃtuyaścāsmattobhikāṃ
kṣati yatrakvacanasaṃsthānāṃkṣattṛṣṇopahatātmanām teṣāṃhidattamakṣayyamidamastvatilodakam yeme
kuleluptapiṃḍāḥ putradāravivarjitāḥ mātṛvaṃśyāmṛtāyecapitṛvaṃśyāstathaivaca teṣāṃhi0 tato yekecāsma
tkule itimaṃtreṇavastraṃniṣpīḍyācāmet jīvatpiturvasyādi paṃcasthāneṣuviśeṣamāha smṛticaṃdrikāyām
yogayājñavalkyaḥ kavyavāḍanalaḥ somoyamaścaivāryamātathā agniṣvāttāḥ somapāścatathābarhiṣadopi
ca yadi syājjīvatpitṛkaetānvidvāsanepitṝn tilatarpaṇaniṣiddhakālastu matkṛtaśrāddhacaṃdrikāyāṃdra
5.48.2
ṣṭavyaḥ atravaktavyamapiśūdrāṇāṃvaiśrvadevādirkrmānanuṣṭhānānnocyatai tyāstāṃtāvat ityācārārkaśera
dratarpaṇaprayogaḥ prāsaṃgikaḥ athavaiśrvadevaḥ sacavaiśrvadevaṃpurākṛtvānityecābhyudayetathā svābhīṣṭadevatādi
bhyo naivedyaṃ cinivedayet akṛtvā vaiśvadevaṃ tu naivedyaṃ yonivedayet tadannaṃ ca na gṛhṇaṃti devā viṣṇvādayo
dhruvamityāśvalāyanasmṛteḥ sa eṣa devayajñoharahargodānasaṃmitaḥ sarvābhīṣṭapradaḥ svargyopavargyaśca tasmādena
maharahaḥkurvīta tamanenaṃ vaiśvadevaṃ hutaśeṣeṇa pṛthagannena vā kuryānnāsyaśeṣeṇa vaiśvadevaṃ kuryāditi gṛhyapariśi
ṣṭācca naivedyadarśanātpūrvakāryaḥ sa eva devayajñaścāvāhanādinaivedyāṃtaḥ paṃcāyatanapūjārūpo devayajña ityarthaḥ
yattu viṣṇonivaiditānnena yaṣṭavyaṃ devanāṃtaraṃ pitṛbhyaścāpi taddeyaṃ tadānaṃtyāya kalpate iti skāṃdavacanaṃtat
vigītatvānnādaraṇīyamathavā kevalavaiṣṇavaparaṃ atha vaiśvadevavidhiḥ kārikāyāṃ gṛhastho vaiśvadevāravyaṃ
karmaprārabhatedivā taṃtraṃnāstyatrabhagavadvṛttikāravacoyathā opāsanāgnimanvāsamidhyātha havirbhujam
anyaṃpākāgnisamidhyaprajvālya prajvalanaṃ mukhenaiva kāryamityāhasmṛticaṃdrikāyāṃ kātyāyanaḥ juhūyaṃ
śśruhutenaiva pāṇinā śūrpadārubhiḥ nakuryādagnidhumanaṃ nakuryādvyajanādinā mukhenaivadhamedagniṃ mukhādeṣo
vyasīyata iti mukhenadhamanaṃ nalikādivyavadhānena na sākṣātkāryaṃ ucchiṣṭapātasaṃbhavāt āśvalāyanaḥ
sāyaṃprātarvaiśvadevau kartavyau balikarma ca anaśnatāpikartavyāvanyathā kilbiṣī bhavet vaiśvadevau divāna
5.48.3
ktaṃ na bhavecca pṛthakpṛthak prātareva dvisāvṛtyā kuryādvāsahito dvija iti śātātapaḥ vaiśvadevaḥ prakartavyaḥ paṃ
casūnāpanuttaye paṃcasūnāgṛhasthasya vartate harahaḥ sadā kaṃḍaṇī peṣaṇīcullī jalakuṃbhaupaskaraḥ sūnāhi
sāsthānāni upaskaraḥśūrpādiḥ athavaiśvadevavidhirgṛhyapariśiṣṭe athavaiśvadevodivāsyaprāraṃbhonānnapā
kayajñataṃtramaupāsanaṃpacanaṃvāparisamūhyaparyukṣyāyatanamalaṃkṛtyasiddhaṃ haviṣyamadhibhityādbhiḥ prokṣyodagu
dvāsyāgreḥ pratyagdarbheṣunidhāya sarpiṣābhyajyasavyaṃpāṇitalaṃ hṛdayenyasya sakṛdavadānenapāṇinājuhu
yādannābhāvettaṃḍulādibhiḥkuryādaṃtecaparisamūhyaparyukṣe dekenātrataṃtramiti śaunakaḥ tridhāvibhajyasiddhānnaṃ
triḥprokṣyapurataḥsthitaṃ paryagnikaraṇaṃkuryātsiddhānnasyāpyayaṃvidhiḥ chaṃdogapariśiṣṭe yasminnagnaubhavetpā
kovaiśvadevastukatravai uttānenatuhastenatyaṃguṣṭhāgreṇapīḍitam saṃhatāṃgulipāṇistuvāgyato juhuyāddha
viritivyāsaḥ juhuyātsarpiṣābhyaktaṃtailakṣāravivarjitam dadhyaktaṃ pāyasābhyaktaṃtadabhāvebhasāpivā
vyāsaḥ homānnadānarahitaṃnabhoktavyaṃkadācana āśvalāyanaḥ vasatāmekapākenavibhaktānāmapiprabhuḥ
ekastaccaturoyajñānkuryādvāgyajñapūrvakān vāgyajñobrahmayajñaḥsatusarveṣāṃpṛthagevabhavati pṛthagapyekapā
kānāṃbrahmayajñodvijanmanām avibhaktāvibhaktāśca pṛthakpākādvijātayaḥ kuryuḥpṛthakpṛthagyajñānbhojanā
tyāgadinedine gobhilaḥ yadyekasminkāle bahudhānnaṃpacyetagṛhapatirmahānasādevaitadvaliṃtantrakurvīteti
āśvalāyanamate vibhaktānāmapyekapākejyeṣṭhasyaivādhikāronapṛthakapākabhedevibhaktānāmapibhinnaevā
5.48.4
dhikāraiti gobhilamatetu avibhaktabhrātṛputrādibhiḥpṛthakpākekṛtesatyapijyeṣṭhasyaivādhikāronānye
ṣāṃ avibhaktānāṃ pṛthakpāke pṛthakvaiśvadevakaraṇākaraṇaviroghe prāpte vyavasthitoyaṃ vikalpaḥ āśva
lāyanestadukteḥ pṛthakkāryaḥ tadanyaireka eveti devatākramamāhāśvalāyanaḥ athasāyaṃprātaḥ siddhasya havi
ṣyasya juhuyādagnihotradevatābhyaḥ somāya vanaspatayegnīṣomābhyāmiṃdrāgnibhyāṃdyāvāpṛthivībhyāṃdhanvantaraya iṃdrāyaviśvebhyode
vebhyobrahmaṇe svāhetyatha baliharaṇametābhyaścaivadevatābhyondya oṣadhivanaspatibhyorakṣāyagṛhadevatābhyo
vāstudevatābhya iṃdrāyeṃdra puruṣebhyoyamāyayamapuruṣebhyo varuṇāyavaruṇapuruṣebhyaḥ somāyasomapurūṣebhyai
ti pratidiśaṃbrahmaṇebrahmapuruṣebhyaiti madhyeviśvebhyo devebhyaḥ sarvebhyobhūtebhyodivācāribhyaitidivā
naktaṃcāribhyaitinaktaṃ rakṣobhyaityuttarataḥ svadhāpitṛbhyaiti prācīnāvītī śeṣaṃ dakṣiṇāninayediti a
trasvadhāpitṛbhyaitiguhyavyākhyānevṛtikṛtaivapitṛyajñaḥ pitṛyajñārthamanvahaṃbrāhmaṇa bhojanaṃ kartavyamiti
yadukaṃtatpaṃcamahāyajñāṃtaḥ pātipitṛyajñaviṣayaṃtatu nityaśrāddhaviṣayaṃtasya smṛti to vidhānāt yātuśrā
ddhāpitṛyajñaḥsyātpibyobalirathāpi veti kātyāyanodāhṛtavacane nityaśrāddhapitṛyajñoktiḥ sāyeṣāṃsūrve
pitryabalirnoktasteṣāṃ nityaśrāddhamevapitṛyajñaitisūcanāya nanutarhyāśvalāyanādīnāṃsvadhāpitṛbhyaiti
pitryabalinevapitṛ tṛptisiddhernityaśrāddhenolaṃiticenna tasyadevatābhedenakarmāntaratvāt tathāhi paṃcayajñapra
karaṇesvadhāpitṛbhyaityaviśeṣeṇoktatvādetaddivyapitṛviṣayaṃ nityaśrāddhetu nityaśrāddhaṃtu yannāmadaivahīnaṃtadu
5.48.5
cyate tacuṣaṭpuruṣaṃdeyaṃdakṣiṇāpiṃḍavarjitamitipurāṇavacanedevatāsaṃkhyāvidhānānnityaśrāddhaṃmanuṣyapitṛ
viṣayaṃ tasmādajīvatpitṛkeṇadevapitṛmanuṣyapitṛtṛptyarthaṃ karmadvayaṃkartavyam jīvatpitṛkeṇavaiśvadevapraka
raṇoktaevapitṛyajñaḥkāryaityalaṃvistṛtyā viśvadīpe pitṛyajñānnaśeṣeṇatathānairṛtyakoṇake vāyavya
koṇetutathāśanobalisathāharet āhajaiminiḥ yatkiṃcijjuhuyādagnautatsarvaṃtyāgapūrvakam anyathā
kuruteyastunnarakesavipacyate śaunakaḥ bhūtayajñepimaṃtrāṇāṃsvāhākārobhavediheti sakṛtkṛtenaivaiśva
devenapakvaḥpakṣyamāṇaścasargāpipākaḥsaṃskṛtobhavatītyāha gobhilaḥ yadye kasminkālebahudhānnaṃpacye
tagṛhapatirmahānasādvāvethaliṃsakṛddevakurvīteti annābhāvedravyāṃtaraṃcaturviśatimate alābheyena
kenāpiphalaśākodakādibhiḥ payodadhighṛtairvāpivaiśvadevaṃsamāceṇatu hastenānnādinākuryādadbhiraṃjali
nājale tatrāpiyadadanīyaṃtenaivahomaḥ tathācapariśiṣṭe śākaṃvāyadivāpatraṃmūlaṃvāyadivāphalaṃ saṃka
lpayedyadāhāraṃtenaivajuhuyādgaviḥ pāṇinekenajuhuyātdṛdisavyaṃnidhāyavai varjyadravyāṇisaṃgrahe kodra
vaṃcaṇakaṃmāṣaṃmasūraṃcakulityakaṃ kṣāraṃcalayaṇaṃcaivavaiśvadevevivarjayediti atravaiśvadeveyajñatrayaṃpra
vati devayajñobhūtayajñaḥpitṛyajñaitipūrvoktasūtrāt tatraprātarvaiśvadevamādaukṛtvāsārthavaiśvadevaṃitikramo
natusāyaṃprātaritimathamaṃdivācāribhyobalyukteḥ atraśvavākāreṇvajākāreṇarākāreṇastrīkā kāresakākā
itipaṃcavidhākārairbhūtayajñaṃmukhyācakaitirityāhaśaunakaḥ paṃcaseneṣuviprāṇāṃmukhyācakrākṛtirbhavet
5.48.6
cakrākāramathāṣṭāraṃkuryādagnisamīpataḥ cakrākāreṇayovipraḥ sadābhūtabaliṃharet sarvapāpavinirmuktoviṣṇo
sāyujyamāpnuyāditi devabhūtaśeṣeṇabhūtayajñaṃkuryādityāha yogayājñavalkyaḥ devebhyastuhutādannācche
ṣādbhūtabaliṃharet bhūtayajñaḥsarvaprayoktobhūtidaḥsarvadehināmiti evaṃkṛtavaiśvadevasyabahirbalimāhamanuḥ
śunaucapatitānāṃcaśvapacāṃpāparogiṇāṃ vāyasānāṃkṛmīṇāṃcaśanakairniṃkṣipedbhuvi śākalaḥ sāyaṃsthā
litṛyajñāṃtaṃbrahmayajñavivarjitamiti pitṛyajñāṃtamityuktyāmanuṣyayajñasyāpinivṛttiḥpratīyate athavai
śvadevaprayogaḥ agneḥ paścātprāṅmukhaupaviśyācamyadeśakālaunirdiśyamamopāntaduritakṣayātmasaṃskārā
nnasaṃskāradvārācaprātarvaiśvadevaṃcakariṣye sāyaṃttusāyaṃvaiśvadevamiti dvayostaṃtreṇānuṣṭhānapakṣetuprātaḥsā
yaṃrvaiśvadevaṃtaṃtreṇakariṣyeitisaṃkalpya etyagnerāhūgaṇogautamomiristriṣṭup agnyāvāhaneviniyogaḥ
oṃ etyagmahaihahotānaṣīdādvyaḥ sapūraetābhavānaḥ acatāṃkhārodasīviśvaminveyajāmahe saumanasāya
devān ityāvāhya veṇudhamanyāprabodhya catvāriśṛṃgāgautamovāmadevo'gnistriṣṭup agnimūrtidhyāneviniyo
gaḥ oṃ catvāriśṛṃgātrayo asyapādā dveśīrṣesaptahastāso asya tridhābaddhovṛṣabhororavītimahodevomartyāṃ
āviveśa itidhyātvā parisamūhaparyukṣaṇe kṛtvā siddhamannaṃpātrāṃtarenidhāyāgnāvadhiśrityaprokṣyodag
dvāsya paścimabhāgenidhāya tridhāvibhajya triḥprokṣya paryagnikṛtvā sarpiṣābhyajyāgniṃviśvāninaityalaṃkṛ
tya savyaṃpāṇitalaṃtaddadinyasya dakṣiṇahastenadakṣiṇabhāgādannamādāyāṃguṣṭhāgreṇapīḍitaṃsaṃhatāṃgulyuttāna
5.48.7
pāṇināsamaṃtraṃjuhuyāt tatramaṃtraḥ sūryāyasvāhā sūryāyedaṃnamametyādityāgaḥ sarvatrāpijñeyaḥ prajāpataye
svāhetyuccairukttaiva somāyavanaspataye0 agnīṣomābhyāṃ 0 iṃdrāgnibhyāṃ 0 dyāvāpṛthivībhyāṃ 0 dhanvaṃtaraye0 iṃdrā
ya0viśvebhyo devebhyaḥ0 brahmaṇesvā0 sāyaṃttanavaiśvadevāhutayomagnayesvāhā prajāpatayeityādibrahmaṇeityaṃtaṃ
pūrvavannavāhutīrhutvocamaityupasthāya parisamūhanaparyukṣaṇekṛtvāvibhūtiṃdhārayeditidevayajñaḥ athabhūtaya
jñaḥ bhūmiṃprokṣyamadhyabhāgādannamādāya prācīmārabhyaīśānīparyaṃttaṃcakrākāraṃnairaṃrteyeṇasūryāyasvāhetipū
rvairnnairdaśabhiḥ admyaḥsvāhā oṣadhivanaspatibhyaḥ 0 gṛhāya0 gṛhadevatābhya0 vāstodevatābhyaḥ svāhetipaṃcabhi
ścadatvācakrādvahiḥ prācyāṃ prāksaṃsthaṃ iṃdrāyeṃdrapuruṣebhyaḥ 0 dakṣiṇataudaksaṃsthaṃ yamāyayamapuruṣebhyaḥ0 paści
mataḥprāksaṃsthaṃ varuṇāyavaruṇapuruṣebhyaḥ0 uttarasyāmudaksaṃsthaṃ somāyasomapuruṣebhyaḥ0 cakramadhyebrahmaṇe
svā0 tasyācāṃ brahmapuruṣebhyaḥ0 brahmaṇodakṣiṇatoviśvebhyo devebhyaḥ0 brahmaṇaḥ paścimattaḥ sarvebhyobhūtebhyaḥ0
brahmaṇauttaratodivācāribhyaḥ 0 cakrāduttaratorakṣobhyaḥ svāhetidatvāpapaspṛśya taduttaratobhūmiṃprokṣya dvitīyam
tayajñaṃkuryāt tatrasūryapadasthānegnipadaṃdivāpadasthānenaktamiti viśeṣaḥ śeṣaṃpūrvavaditi bhūtayajñaḥ athapitṛya
taḥ prācīnārthītī āgneyyābhimukhaḥ savyaṃ jānvācyottarabhāgāṃguṣṭhaparvamātramannaṃgṛhītvāparācīnapāṇinā
cakrāddakṣiṇataḥ svadhāpitṛbhyaitimaṃtreṇa baliṃ datvā'paupaspṛśya dvitīyacakrāgneyabhāgecatathaivadatvā 'paupaspṛ
5.48.8
śya pitṛyajñānnaśeṣeṇaiva cakrāhirnairṛtyakoṇe śyāmāyasvāhā cakrādvāyavyakoṇe śabalāyasvāhetyubhaya
trabaliṃdatvā gṛhāṃgaṇe jalamāsicya śvacāṃḍālapatitabhūtavāyasebhyovikiret yebhūtāḥ pracaraṃtidivāna
ktaṃbalimicchaṃtovitudasyapreṣyāḥ tebhyobaliṃpuṣṭikā modadāmimayipuṣṭiṃpuṣṭipatirdadātusvāhā rātrauce
nnaktamitibrūyāditiśaunakoktacakrākāraḥ prayogaḥ vṛttikṛttunarākāramaṃgīkṛtyavailakṣaṇyamāha tatrasūryā
dibrahmāṃtāndaśabalīn prāksaṃsthāndatvākiṃcidaṃtarālaṃ tyaktvā ndvaityādi vāstudevatābhya ityetānpaṃca
balīndatvā 'nyodanabaleḥ paścima ta iṃdrāyataduttarata iṃdrapuruṣebhyaḥ aṃtarā ladakṣiṇatoyamāyataduttaratoya
mapuruṣebhyaḥ brahmaṇo dannabaleḥ prāk varuṇāyataduttare varuṇapuruṣebhyaḥaṃtarālāduttarataḥ somāya 0 somapu
ruṣebhyaḥ aṃtarāle brahmaṇa etasyāk brahmapuruṣebhyaḥ viśvebhyodevebhyaḥ sarvebhyobhūtebhyaḥ divācāribhyaityuttare
rakṣobhyaḥ svāhetisarvottarataḥ tato'pasavyenāgneyyāṃsvadhāpitṛbhyaiti puruṣākārovaiśvadevaprayogaḥ atha
manuṣyayajñaḥ manuḥ atithimyonnadānaṃ ca nṛyajñaḥ satṛpaṃcamaḥ puṣkalasyapramāṇānnamanyapātresamuddhṛ
ret akṣatodaka hastenacopavītī nivedayet yogibhyaḥ sanakādibhya idaṃcānnamitītitva dadyādannaṃ
tadviprāyakuryādgṛhabaliṃtathā annaśuddhirbhavedāśutyannadoṣairnalipyate brāhmaṇabhojanāśaktauparāśaraḥ
nṛyajñasiddhayedadyādbhikṣāṃsaṃkalpapūrvikāṃ kūrmapurāṇepi haṃtakāramathāgraṃvābhikṣāṃvāśaktitodvijaḥ dadyāda
tithayenityaṃbudhvāṃtaṃparameśvaramiti bhikṣālakṣaṇaṃmanunoktaṃ grāsamātraṃbhavedbhikṣā agraṃgrāsacatuṣṭayaṃ agraṃ
5.48.9
caturguṇīkṛtyahaṃtakārovidhīyate eṣaprayogaḥ abhyāgataṃbrāhmaṇaṃprāṅmukhamupaviśyagaṃdhādināsaṃpūjya
nivītī brāhmaṇabhojanaparyāptamannaṃpātrasthaṃsanakādimanuṣyebhyaida mannanamametyuktātenānnenabhoja
yet tadabhāvebhikṣātrayaṃpūrvavatsaṃkalpyabhikṣubhyodadyāditimanuṣyayajñaḥ yadi vaiśvadevātprāgevabhikṣu
kesamāgateviśeṣamāha gautamaḥ vaiśvadevetusaṃprāptebhikṣukegṛhamāgate utkṛtyavaiśvadevārthaṃ bhikṣāṃda
ttvāvisarjayet vaiśvadeva kṛtaṃpāpaṃśaktobhikṣurvyapohituṃ nahibhikṣukṛtāndoṣānvaiśvadevovyapo
hati iyaṃcabhikṣāsvataṃtraphalārthā bhikṣādānapraśaṃsāmāhayamaḥ satkṛtyabhikṣavebhikṣāṃyaḥprayaccha
timānavaḥ gopradānasamaṃpuṇyaṃtasyāhabhagavānyamaḥ bhikṣukānāhayājñavalkyaḥ yatiścabrahmacā
rīcavidyārthīgurupoṣakaḥ adhvagaḥ kṣīṇavṛttiścaṣaḍetebhikṣukāḥsmṛtāḥ atithayaścoktāstenaiva śūdrī
vāyadicāṃḍālaḥśatrurvābrahmaghātakaḥ āgatovaiśvadevāṃtesotithiḥsvargadāyakaḥiti itipaṃcamahāya
jñāḥ eṣāmakaraṇeprāyaścittamāhavyāsaḥ homānnadānarahitaṃnabhoktavyaṃkadācana akṛtvāpaṃcayajñāṃ
stusuktācāṃdrāyaṇaṃcaret yadidaivānmādhyānhikaṃsvekālenabhavaticedgauṇakālekāryaṃ gauṇakālepya
saṃbhaveyamaḥ divoditānikarmāṇipramādādakṛtānicet śarvaryāḥprathameyāmetāvatkuryādyathākramam
atramukhyakālānurodhātsāyaṃsaṃdhyopāsanamādaukṛtvāgaṃtūnāmaṃte niveśa itinyāyenātītakālaṃ prātaḥ
madhyānhikaṃpaścātkāryamitibricknyāyataḥ prāptaṃsyaniṣedhārthaṃyathākramamitivacanaṃ marīcirapi rātraupraha
raparyaṃtaṃdivākarmāṇi kārayet avagāhaṃbrahmayajñaṃsaurajāpyaṃnakārayet āśvalāyanesturātrāvapibrahma
5.48.10
yajñaḥkāryaḥ tasyahyavānadhyāyauyadātmāruciryaddeśaitisūtrāt madhyāṃdineprabalamadhīyītaya evaṃtadvidvā
nmahārānneuṣa syuditenatathāgrāmemanasāsvādhyāyamadhīyītadivānaktaṃvetiśrutāvuktatvācca vidhurasyavai
śvadevaviśeṣauktovṛddhavasiṣṭhena anagnikastayovipraḥ sonnaṃvyāhṛtibhiḥsvayaṃ hutvāśākalamaṃtraistu
śiṣṭānnādvaliṃharet athaprayogaḥ pūrvavadagnisthāpanādikṛtvānnamādāya oṃ bhūḥsvāhā agnayaidaṃ
mama oṃ bhuvaḥsvāhāvāyavaidaṃnamama oṃ svaḥsvāhāsūryāyedanamama oṃ bhūrbhuvaḥsvaḥsvāhāprajāpatayadaṃ
mama athaśākalamaṃtrāstaittirīyakāraṇye devakṛtasyainasovayajanamasisvāhā agnayaidaṃ0 manuṣyakṛ
tasyainasovayajanamasisvāhā oṃ pitṛkṛtasyainasovayajanamasisvāhā oṃ ātmakṛtasyainasovaya
janamasisvāhā oṃ anyakṛtasyainasova0 oṃ asmatkṛtasyainasova0 oṃ yatkaścāścāyattasyainaśvakṛ
matasyāva0 yaddivā naktaṃ cainaścakṛma tasyāva0 yatsvapaṃtaśca jāgrataścainaścakṛma tasyāvayajana0 yadidvāṃ sambhavāvidvāṃ
samainaścakṛma tasyāva0 oṃ enasa enaso vayajanamasi svāhetyekādaśāhutīrhutvā sarvatrāpyagnaya idṃ namametyudde
śatyāgau pūrvavatkuryāditi tato devaṃ saṃpūjya naivedyaṃ pradarśya nityaśrāddhaṃ kuryāt tatkhaḍdaivaṃtaṃ viśvedevahīnaṃ dakṣi
ṇāpiṃḍāvāhanasvadhākārāgnaukaraṇabrahmacaryādiniymarahitādikāryaṃ tatra dakṣiṇādāne vikalpaḥ vikalpa
vidhāyakaṃ tu matkṛtaśrāddhacaṃdrikāyāṃ draṣṭavyaṃ deśakālau nirdiśyāsmatpitṛpitāmahaprapitāmahānāmamuka
śarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāṃ sapatnīkānāṃ tathā mātāmahādīnāṃ sapatnīkānāṃ nityaśrā
5.48.11
ddhaṃ kariṣya iti saṃkalpya vipraṃ nimaṃtrya caṃdanādinā saṃpūjya patrāśādipātre'nnaṃ pariviṣya gāyatryā prokṣya pṛthivī
te pātramityādi brahmārpaṇāṃtaṃ kṛtvā brāhmaṇaṃ bhojayet aśaktau svapaṃktau pitṛddeśena brāhmaṇamātraṃ bhojayet tade
śaktāvapi kiṃcidannamuddhṛtye tadannaṃ pitṛbhyaḥ svadhānama ityuktvā brāhmaṇāya dadyāt etacca nityaṃ nityaśrā
ddhākaraṇe tvarcana iti daśadhā japediti ṛgvidhāne prāyaścittaśravaṇāt atha bhojanavidhiḥ āśvalāyanasmṛ
tau arkaparvadvaye rātrau caturdaśyaṣṭamīdivā ekādaśyāmahorātraṃ bhuktvā cāṃdrāyaṇaṃ carediti vyāsaḥ paṃcā
rdro bhojanaṃ kuryātprāṅmukho maunamāsthitaḥ hastau pādau tathaivāsyameṣa paṃcādrrnāmanā hastau pādau prakṣā
lyācamyetyarthaḥ āśvamedhike ārdrapādastu bhuṃjīyātprāṅmukhaścāsane śucau pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛ
ṣṭyāpādenaikenevāpunariti āsanevarjyānipracetāḥ gośakṛnmanmayaṃbhinnaṃtathāpālāśapippalaṃ lohabaddhaṃsa
daivārkaṃ varjayedāsanaṃbudhaḥ brahmapurāṇe upaliptesamesthāneśucauśuklakṣaṇasamanvite caturasraṃtrikoṇaṃcava
rtulaṃcārthacaṃdrakaṃ kartavyamānupūrvyeṇabrāhmaṇādiṣumaṃḍalaṃ hemādrāvatriḥ paṃcāśatpalikaṃkāṃsyaṃyadhikaṃbho
janāyavai gṛhasthaistusadākāryamabhāverūpyahemayoḥ kvacinniṣedhamāha smṛticaṃdrikāyāṃpracetāḥ tāṃbūlā
bhyaṃjanenaiva kāṃsyapātrecabhojanaṃ yatiścabrahmacārīcavidhavācavivarjayediti atrādiṅniyamaḥkaurme||prā
ṅmukhonnānibhuṃjīteti āyuṣyānprāṅmukhobhuṃkteyaśasvīdakṣiṇāmukhaḥ dhanavānpaścimāyāṃtudharmavā
5.48.12
nuttarāmukhaḥ putravāṃstūttarāmukhonāśnīyāt manuḥ putravāṃstugṛhenityaṃnāśnīyāduttarāmukhaḥ somavārenathābhyaṃgaṃvarjayettusadābudhaitiniṣedhāt atrābhyaṃgapadātsarṣapāditailābhyaṃgaevaniṣiddhonatutilatailā
bhyaṃgaḥ tailābhyaṃganiṣedhetutilatailaṃniṣiddhyate abhyaṃgasyaniṣedhetusārṣapāditiṣiddhyata iti madanaratnepra
cetovākyāt jīvanmātṛpitṛkastudakṣiṇāmukhopināśnīyāt uktaṃcaprayogapārijāte smṛtimaṃjaryāṃ
pitaraujīvamānaucennāśnīyāddakṣiṇāmukhaḥ tayostujīvavānekastathaivaniyamaḥsmṛtaiti vijñāneśvaraśca
aniśaṃmātṛhīnānāṃyaśasyaṃdakṣiṇāmukhaṃ bhojanamitiśeṣaḥ sāyaṃsrātardvijātīnāṃaśanaṃ śruticodi
taṃ nāṃtarābhojanaṃkāryamagnihotrasamovidhiḥ nacātrāgnihotrasamovidhirityukteḥ prātarevabhojanaṃkāryami
tivācyaṃ divasasyapaṃcametubhāgebhojanamācareditikātyāyanokteḥ atotraprātaḥ śabdomādhyānhikottarakā
laparaḥ athapariveṣaṇaṃsamṛtyaṃtare śākādīnpurataḥ sthāpyabhakṣyaṃbhojyaṃcavāmataḥ annaṃmadhyepratiṣṭhāpya
dakṣiṇeghṛtapāyasaṃ odaneparamānnecaājyapātraṃyadisthitaṃ tadājyaṃcabhavedraktaṃtadannaṃmāṃsamucyate
ghṛtamapibhojanātprāgevadyāddhaṃnatūcchiṣṭe nocchiṣṭeghṛtamādadyāditismṛticaṃdrikākāradhṛtaviṣṇuvākyāt śātātapaḥ hastadattānicānnānipratyakṣaṃlavaṇaṃtathā mṛttikābhakṣaṇaṃcaivagomāṃsāśanavatsmṛtaṃ
pratyakṣalavaṇaṃhastadattaṃniṣiddhaṃtathācaipaiṭhīnasiḥ lavaṇaṃvyaṃjanaṃcaivaghṛtaṃtailaṃtathaivaca lehyaṃ peyaṃcavividhaṃ
hastadattaṃnabhakṣayet śūlapāṇaubhaviṣye saiṃdhavaṃlavaṇaṃyacca yaccasāmudrikaṃbhavet pavitraṃparametyetenapratyakṣe
5.48.13
apinityaśaiti brahmapurāṇe annaṃdṛṣṭvāpraṇamyādauprāṃjaliḥkārayettataḥ asmākaṃnityamastetadi
timaktyāthavaṃdayet pātrādvāsaṃsamuddhṛtyasamyakpātrāṃtaraṃkṣipet jalamādāyamaṃtreṇagogrāsaṃvinivedaye
t maṃtrastuprayogevakṣyate gṛhyapariśiṣṭe ārdrapāṇirācāṃtaḥśucaudeśepratyaṅmukhaḥprāṅmukhovopaviśya
caturasramaṃḍale pātrasthamannaṃpraṇavavyāhṛtipūrvayāsāvitryābhyukṣyasvādopitomathopitoityabhimaṃtrya sa
tyaṃtartenapariṣiṃcāmītidivāpariṣiṃcehṛtaṃtvāsatyenapariṣiṃcāmītirātrau dakṣiṇatobhuvibhūpatayebhuvanapa
tayebhūtānāṃpatayaitinamotaiḥ prāksaṃsthaṃpratyaksaṃsthaṃvābaliṃvikīryasamāhitomṛtopastaraṇamasītyapaḥprā
sya savyena pāṇinā pātramālabhya tarjanīmadhyamāṃguṣṭhaiḥ prāṇāya madhyamānāmikāṃguṣṭhaiḥ apānāyānāmikāka
niṣṭhyāṃguṣṭhairvyānāya kaniṣṭhatarjanyaṃguṣṭhairudānāya sarvāṃgulibhiḥ samānāya mukhe juhuyātsarvābhireva vā sarvebhyoju
huyādevaṃ vāgyatobhūtvāmṛtāpidhānamasītyapidhānaṃ prāśya śodhitamukhapādapāṇirdvirācāmedevaṃ bhuṃjāno'gni
hotraphalamaśnute balapuṣṭimāsarvavāntsarvamāyuriti bhaviṣyapurāṇe viśeṣaḥ bhojanātkiṃcidannāyadharmarājāyavai baliṃ datvāyacitraguptāyapretebhyaścedamaccaret yaina balisaṃtropyatrevakṣyate balyuddharaṇaṃ kāryami
tyuktaṃ rāmārcanacaṃdrikāyāṃ bhojanādaubalirmuktaḥ sahiuddhṛtya bhojanam anuddhṛtyatuyo bhuṃkte prāṇāyāmāṣṭakaṃcaret smṛtyaṃtare citrāhutīranuddhṛtya yo bhuṃkteyāsapaṃcakaṃ aghaṃsakevalaṃ bhuṃkte jānato'jānatopi
veti śaunakaḥ svāhāṃtāḥ praṇavādyāścanāmnāmaṃtrāścavāyavaiti āśvamedhike yathārasaṃnajānāti
5.48.14
jihvāprāṇāhutau nṛpa tathāsamāhitaḥ kuryātprāṇāhūtimataṃdritaiti aparārke'triḥ madhuparkeca someca
annaprāṇāhūtīṣuca nocchiṣṭasya bhaveddoṣastvatrebhvavacanayathā viṣṇupurāṇe prāgdravaṃpuruṣo'śnīyā
nmadhyeca kaṭhinośanaḥ aṃtepunardravāśītu balā rogyairnamuṃcati jaṭharaṃpūrayedarthamannairbhāgaṃjalasyaca vā
yoḥ saṃcaraṇārthāyacaturthamavaśeṣayediti āpastaṃbaḥ aṣṭaugrāsāmunerbhakṣyāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ dvā
triṃśattugṛhasthasyatyadyāmitaṃbrahmacāriṇaḥ baudhāyanaḥ bhojanaṃhavanaṃdānamupahāraḥ pratigrahaḥ bahirjānu
nakāryāṇitadvadācamanaṃsmṛtaṃ vṛddhamanuḥ bhojanaṃtuśanaiḥśeṣaṃkuryātprājñaḥkathaṃcana anyatradadhisaktukṣau
jyapalalakṣīramadhvapaiti palalaṃtitaliśraodanaḥ prāṇāhutigrahaṇānaṃtaraṃpātrayaṃccādosthāpyamityāha
vyāsaḥ nyastapātrastabhuṃjītapaṃcagrāsānmahāmune śeṣamuddhṛtyabhoktavyaṃpitrarthenatucoddharediti bṛhaspa
tiḥ naspṛśedvāmahastenabhuṃjānonnaṃkadāṃcana napādaunaśirobastinapa dābhājanaṃspṛśedityādiniṣe
dhāstvācāramayūkhādiṣudraṣṭavyāḥ parāśaraḥ ekapaṃtyupaviṣṭānāṃviprāṇāṃsahabhojanaṃ yadyekopitya
jetpātraṃśeṣamannaṃnabhojayet paṃktibhedakānyāhabṛhaspatiḥ agninābhasmanācaivastaṃbhenasalilenavā
dvāreṇaivacamārgeṇapaṃkticchedobudhaiḥsmṛtaiti yamopi udakaṃcatṛṇaṃ bhasmadvāraṃpaṃthāstathaivaca ebhiraṃ
taritaṃkṛtvāpaṃkidoṣonavidyataiti graṃthāṃtare nṛṇāṃbhojanakāletuyadidīprovinaśyati tadannaṃpā
ṇināspṛṣṭvāsāvitrīṃmanasāsmaret punardīpaṃtatolabdhvāśeṣaṃbhuṃjītakāmataḥ anyadannaṃnabhoktavyaṃ
5.48.15
bhuktvācāṃdrāyaṇaṃcarediti devalaḥ bhuktocchiṣṭaṃsamāghrāyasarvasmāitavarjitam ucchiṣṭabhāgadheyebhyaḥ
sodakaṃnirvapedbhuvi amṛtāpidhānamasītyapaḥ prāśyabhuvikṣipet utthāyabahirāgatyamukhahastādiśodhaye
ditisaeva ācamyacatataḥkuryāddaṃtakāṣṭhasyabhakṣaṇaṃ bhojanedaṃtalagnāni nirhatyyācamanaṃcaret daṃtalag
ā0
Linked texts (13)
- Devībhāgavatapurāṇa — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Haribhaktivilāsa — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- Durgārcanasṛti — Sanskrit
- Āgniveśyagṛhyasūtra — Agniveśa, Sanskrit
- Ācāraratna (Maṇirāma) — Maṇirāma 1630, Sanskrit
- Anūpavilāsa — Maṇirāma 1665, Sanskrit
- Śūdrakamalākara — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Śaunakakārikā — Śaunaka 1566, Sanskrit
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Caryācandrodaya — Dattarāma, Sanskrit