<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Conduct and daily rites](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara) › [Works of the Bhaṭṭa family of Vārāṇasī](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta) › [Acararka (Divakarabhatta)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka) › 5.48

# Acararka (Divakarabhatta) 5.48

Ācārārka (Divākarabhaṭṭa) 5.48

- **Language:** Sanskrit

### [5.48.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.1)

athaṛṣayaḥ ||nivītī || udagagradarbhamadhyenaṛṣitīrthenadvaudvāvaṃjalīdadyāt sanakastṛpyatu sanaṃdanastṛ0  
sanātanastṛ0 kapilastṛ0 āsuristṛ0 voḍhustṛ0 paṃcaśikhastṛ0 marīcistṛ0 atristṛ0 aṃgirāstṛ0 pulastyastṛ0  
pulahastṛ0 kratustṛ0 pracetāstṛ0 vasiṣṭhastṛ0 bhṛgustṛ0 nāradastṛ0 17 tataḥprācīnāvītī dakṣiṇāsyaḥpitṛ  
tīrthenatrīṃstrīnaṃjalīnsaṃprayacchet vasavastṛpyatāṃ rudrāstṛpyaṃ0 ādityāstṛ0 marutastṛ0 aśvinautṛpyetāṃ  
tataḥpitrādīnasmatpitā'mukadāsau'mukagotrastṛpyatāṃ atravasvādināmasahitānāmasahitānāṃvāpitrādīnāṃ  
tarpaṇaṃkāryamiti madanapārijātaḥ evaṃ pitāmahaprapitāmahayorapi asmanmātā'mukagotrā'mukadevītṛ  
pyatām evaṃsarveṣāṃpramītānāṃtarpaṇaṃkṛtvā tatastilāṃjalinikṣipedetairmatraiḥ devāsurāstathāyakṣāgaṃdharvāo  
ragarākṣasāḥ piśācāguhyakāḥsiddhāḥkūṣmāṃḍābhairavādayaḥ jalecarābhūnilayāvāyvācārāścajaṃtavaḥ tṛ  
ptimetenayāṃtuāśumaddattenāṃbunākhilāḥ narakeṣusamasteṣuyātanāsūcayesthitāḥ teṣāmāpyāyanāyaitat  
dīyatesalilaṃmayā ye'bāṃdhavābāṃdhavāyeyenyajanmanibāṃdhavāḥ . tetṛptimakhilāyāṃtuyaścāsmattobhikāṃ  
kṣati yatrakvacanasaṃsthānāṃkṣattṛṣṇopahatātmanām teṣāṃhidattamakṣayyamidamastvatilodakam yeme  
kuleluptapiṃḍāḥ putradāravivarjitāḥ mātṛvaṃśyāmṛtāyecapitṛvaṃśyāstathaivaca teṣāṃhi0 tato yekecāsma  
tkule itimaṃtreṇavastraṃniṣpīḍyācāmet jīvatpiturvasyādi paṃcasthāneṣuviśeṣamāha smṛticaṃdrikāyām  
yogayājñavalkyaḥ kavyavāḍanalaḥ somoyamaścaivāryamātathā agniṣvāttāḥ somapāścatathābarhiṣadopi  
ca yadi syājjīvatpitṛkaetānvidvāsanepitṝn tilatarpaṇaniṣiddhakālastu matkṛtaśrāddhacaṃdrikāyāṃdra

### [5.48.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.2)

ṣṭavyaḥ atravaktavyamapiśūdrāṇāṃvaiśrvadevādirkrmānanuṣṭhānānnocyatai tyāstāṃtāvat ityācārārkaśera  
dratarpaṇaprayogaḥ prāsaṃgikaḥ athavaiśrvadevaḥ sacavaiśrvadevaṃpurākṛtvānityecābhyudayetathā svābhīṣṭadevatādi  
bhyo naivedyaṃ cinivedayet akṛtvā vaiśvadevaṃ tu naivedyaṃ yonivedayet tadannaṃ ca na gṛhṇaṃti devā viṣṇvādayo  
dhruvamityāśvalāyanasmṛteḥ sa eṣa devayajñoharahargodānasaṃmitaḥ sarvābhīṣṭapradaḥ svargyopavargyaśca tasmādena  
maharahaḥkurvīta tamanenaṃ vaiśvadevaṃ hutaśeṣeṇa pṛthagannena vā kuryānnāsyaśeṣeṇa vaiśvadevaṃ kuryāditi gṛhyapariśi  
ṣṭācca naivedyadarśanātpūrvakāryaḥ sa eva devayajñaścāvāhanādinaivedyāṃtaḥ paṃcāyatanapūjārūpo devayajña ityarthaḥ  
yattu viṣṇonivaiditānnena yaṣṭavyaṃ devanāṃtaraṃ pitṛbhyaścāpi taddeyaṃ tadānaṃtyāya kalpate iti skāṃdavacanaṃtat  
vigītatvānnādaraṇīyamathavā kevalavaiṣṇavaparaṃ atha vaiśvadevavidhiḥ kārikāyāṃ gṛhastho vaiśvadevāravyaṃ  
karmaprārabhatedivā taṃtraṃnāstyatrabhagavadvṛttikāravacoyathā opāsanāgnimanvāsamidhyātha havirbhujam  
anyaṃpākāgnisamidhyaprajvālya prajvalanaṃ mukhenaiva kāryamityāhasmṛticaṃdrikāyāṃ kātyāyanaḥ juhūyaṃ  
śśruhutenaiva pāṇinā śūrpadārubhiḥ nakuryādagnidhumanaṃ nakuryādvyajanādinā mukhenaivadhamedagniṃ mukhādeṣo  
vyasīyata iti mukhenadhamanaṃ nalikādivyavadhānena na sākṣātkāryaṃ ucchiṣṭapātasaṃbhavāt āśvalāyanaḥ  
sāyaṃprātarvaiśvadevau kartavyau balikarma ca anaśnatāpikartavyāvanyathā kilbiṣī bhavet vaiśvadevau divāna

### [5.48.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.3)

ktaṃ na bhavecca pṛthakpṛthak prātareva dvisāvṛtyā kuryādvāsahito dvija iti śātātapaḥ vaiśvadevaḥ prakartavyaḥ paṃ  
casūnāpanuttaye paṃcasūnāgṛhasthasya vartate harahaḥ sadā kaṃḍaṇī peṣaṇīcullī jalakuṃbhaupaskaraḥ sūnāhi  
sāsthānāni upaskaraḥśūrpādiḥ athavaiśvadevavidhirgṛhyapariśiṣṭe athavaiśvadevodivāsyaprāraṃbhonānnapā  
kayajñataṃtramaupāsanaṃpacanaṃvāparisamūhyaparyukṣyāyatanamalaṃkṛtyasiddhaṃ haviṣyamadhibhityādbhiḥ prokṣyodagu  
dvāsyāgreḥ pratyagdarbheṣunidhāya sarpiṣābhyajyasavyaṃpāṇitalaṃ hṛdayenyasya sakṛdavadānenapāṇinājuhu  
yādannābhāvettaṃḍulādibhiḥkuryādaṃtecaparisamūhyaparyukṣe dekenātrataṃtramiti śaunakaḥ tridhāvibhajyasiddhānnaṃ  
triḥprokṣyapurataḥsthitaṃ paryagnikaraṇaṃkuryātsiddhānnasyāpyayaṃvidhiḥ chaṃdogapariśiṣṭe yasminnagnaubhavetpā  
kovaiśvadevastukatravai uttānenatuhastenatyaṃguṣṭhāgreṇapīḍitam saṃhatāṃgulipāṇistuvāgyato juhuyāddha  
viritivyāsaḥ juhuyātsarpiṣābhyaktaṃtailakṣāravivarjitam dadhyaktaṃ pāyasābhyaktaṃtadabhāvebhasāpivā  
vyāsaḥ homānnadānarahitaṃnabhoktavyaṃkadācana āśvalāyanaḥ vasatāmekapākenavibhaktānāmapiprabhuḥ  
ekastaccaturoyajñānkuryādvāgyajñapūrvakān vāgyajñobrahmayajñaḥsatusarveṣāṃpṛthagevabhavati pṛthagapyekapā  
kānāṃbrahmayajñodvijanmanām avibhaktāvibhaktāśca pṛthakpākādvijātayaḥ kuryuḥpṛthakpṛthagyajñānbhojanā  
tyāgadinedine gobhilaḥ yadyekasminkāle bahudhānnaṃpacyetagṛhapatirmahānasādevaitadvaliṃtantrakurvīteti  
āśvalāyanamate vibhaktānāmapyekapākejyeṣṭhasyaivādhikāronapṛthakapākabhedevibhaktānāmapibhinnaevā

### [5.48.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.4)

dhikāraiti gobhilamatetu avibhaktabhrātṛputrādibhiḥpṛthakpākekṛtesatyapijyeṣṭhasyaivādhikāronānye  
ṣāṃ avibhaktānāṃ pṛthakpāke pṛthakvaiśvadevakaraṇākaraṇaviroghe prāpte vyavasthitoyaṃ vikalpaḥ āśva  
lāyanestadukteḥ pṛthakkāryaḥ tadanyaireka eveti devatākramamāhāśvalāyanaḥ athasāyaṃprātaḥ siddhasya havi  
ṣyasya juhuyādagnihotradevatābhyaḥ somāya vanaspatayegnīṣomābhyāmiṃdrāgnibhyāṃdyāvāpṛthivībhyāṃdhanvantaraya iṃdrāyaviśvebhyode  
vebhyobrahmaṇe svāhetyatha baliharaṇametābhyaścaivadevatābhyondya oṣadhivanaspatibhyorakṣāyagṛhadevatābhyo  
vāstudevatābhya iṃdrāyeṃdra puruṣebhyoyamāyayamapuruṣebhyo varuṇāyavaruṇapuruṣebhyaḥ somāyasomapurūṣebhyai  
ti pratidiśaṃbrahmaṇebrahmapuruṣebhyaiti madhyeviśvebhyo devebhyaḥ sarvebhyobhūtebhyodivācāribhyaitidivā  
naktaṃcāribhyaitinaktaṃ rakṣobhyaityuttarataḥ svadhāpitṛbhyaiti prācīnāvītī śeṣaṃ dakṣiṇāninayediti a  
trasvadhāpitṛbhyaitiguhyavyākhyānevṛtikṛtaivapitṛyajñaḥ pitṛyajñārthamanvahaṃbrāhmaṇa bhojanaṃ kartavyamiti  
yadukaṃtatpaṃcamahāyajñāṃtaḥ pātipitṛyajñaviṣayaṃtatu nityaśrāddhaviṣayaṃtasya smṛti to vidhānāt yātuśrā  
ddhāpitṛyajñaḥsyātpibyobalirathāpi veti kātyāyanodāhṛtavacane nityaśrāddhapitṛyajñoktiḥ sāyeṣāṃsūrve  
pitryabalirnoktasteṣāṃ nityaśrāddhamevapitṛyajñaitisūcanāya nanutarhyāśvalāyanādīnāṃsvadhāpitṛbhyaiti  
pitryabalinevapitṛ tṛptisiddhernityaśrāddhenolaṃiticenna tasyadevatābhedenakarmāntaratvāt tathāhi paṃcayajñapra  
karaṇesvadhāpitṛbhyaityaviśeṣeṇoktatvādetaddivyapitṛviṣayaṃ nityaśrāddhetu nityaśrāddhaṃtu yannāmadaivahīnaṃtadu

### [5.48.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.5)

cyate tacuṣaṭ‌puruṣaṃdeyaṃdakṣiṇāpiṃḍavarjitamitipurāṇavacanedevatāsaṃkhyāvidhānānnityaśrāddhaṃmanuṣyapitṛ  
viṣayaṃ tasmādajīvatpitṛkeṇadevapitṛmanuṣyapitṛtṛptyarthaṃ karmadvayaṃkartavyam jīvatpitṛkeṇavaiśvadevapraka  
raṇoktaevapitṛyajñaḥkāryaityalaṃvistṛtyā viśvadīpe pitṛyajñānnaśeṣeṇatathānairṛtyakoṇake vāyavya  
koṇetutathāśanobalisathāharet āhajaiminiḥ yatkiṃcijjuhuyādagnautatsarvaṃtyāgapūrvakam anyathā  
kuruteyastunnarakesavipacyate śaunakaḥ bhūtayajñepimaṃtrāṇāṃsvāhākārobhavediheti sakṛtkṛtenaivaiśva  
devenapakvaḥpakṣyamāṇaścasargāpipākaḥsaṃskṛtobhavatītyāha gobhilaḥ yadye kasminkālebahudhānnaṃpacye  
tagṛhapatirmahānasādvāvethaliṃsakṛddevakurvīteti annābhāvedravyāṃtaraṃcaturviśatimate alābheyena  
kenāpiphalaśākodakādibhiḥ payodadhighṛtairvāpivaiśvadevaṃsamāceṇatu hastenānnādinākuryādadbhiraṃjali  
nājale tatrāpiyadadanīyaṃtenaivahomaḥ tathācapariśiṣṭe śākaṃvāyadivāpatraṃmūlaṃvāyadivāphalaṃ saṃka  
lpayedyadāhāraṃtenaivajuhuyādgaviḥ pāṇinekenajuhuyātdṛdisavyaṃnidhāyavai varjyadravyāṇisaṃgrahe kodra  
vaṃcaṇakaṃmāṣaṃmasūraṃcakulityakaṃ kṣāraṃcalayaṇaṃcaivavaiśvadevevivarjayediti atravaiśvadeveyajñatrayaṃpra  
vati devayajñobhūtayajñaḥpitṛyajñaitipūrvoktasūtrāt tatraprātarvaiśvadevamādaukṛtvāsārthavaiśvadevaṃitikramo  
natusāyaṃprātaritimathamaṃdivācāribhyobalyukteḥ atraśvavākāreṇvajākāreṇarākāreṇastrīkā kāresakākā  
itipaṃcavidhākārairbhūtayajñaṃmukhyācakaitirityāhaśaunakaḥ paṃcaseneṣuviprāṇāṃmukhyācakrākṛtirbhavet

### [5.48.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.6)

cakrākāramathāṣṭāraṃkuryādagnisamīpataḥ cakrākāreṇayovipraḥ sadābhūtabaliṃharet sarvapāpavinirmuktoviṣṇo  
sāyujyamāpnuyāditi devabhūtaśeṣeṇabhūtayajñaṃkuryādityāha yogayājñavalkyaḥ devebhyastuhutādannācche  
ṣādbhūtabaliṃharet bhūtayajñaḥsarvaprayoktobhūtidaḥsarvadehināmiti evaṃkṛtavaiśvadevasyabahirbalimāhamanuḥ  
śunaucapatitānāṃcaśvapacāṃpāparogiṇāṃ vāyasānāṃkṛmīṇāṃcaśanakairniṃkṣipedbhuvi śākalaḥ sāyaṃsthā  
litṛyajñāṃtaṃbrahmayajñavivarjitamiti pitṛyajñāṃtamityuktyāmanuṣyayajñasyāpinivṛttiḥpratīyate athavai  
śvadevaprayogaḥ agneḥ paścātprāṅmukhaupaviśyācamyadeśakālaunirdiśyamamopāntaduritakṣayātmasaṃskārā  
nnasaṃskāradvārācaprātarvaiśvadevaṃcakariṣye sāyaṃttusāyaṃvaiśvadevamiti dvayostaṃtreṇānuṣṭhānapakṣetuprātaḥsā  
yaṃrvaiśvadevaṃtaṃtreṇakariṣyeitisaṃkalpya etyagnerāhūgaṇogautamomiristriṣṭup agnyāvāhaneviniyogaḥ  
oṃ etyagmahaihahotānaṣīdādvyaḥ sapūraetābhavānaḥ acatāṃkhārodasīviśvaminveyajāmahe saumanasāya  
devān ityāvāhya veṇudhamanyāprabodhya catvāriśṛṃgāgautamovāmadevo'gnistriṣṭup agnimūrtidhyāneviniyo  
gaḥ oṃ catvāriśṛṃgātrayo asyapādā dveśīrṣesaptahastāso asya tridhābaddhovṛṣabhororavītimahodevomartyāṃ  
āviveśa itidhyātvā parisamūhaparyukṣaṇe kṛtvā siddhamannaṃpātrāṃtarenidhāyāgnāvadhiśrityaprokṣyodag  
dvāsya paścimabhāgenidhāya tridhāvibhajya triḥprokṣya paryagnikṛtvā sarpiṣābhyajyāgniṃviśvāninaityalaṃkṛ  
tya savyaṃpāṇitalaṃtaddadinyasya dakṣiṇahastenadakṣiṇabhāgādannamādāyāṃguṣṭhāgreṇapīḍitaṃsaṃhatāṃgulyuttāna

### [5.48.7](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.7)

pāṇināsamaṃtraṃjuhuyāt tatramaṃtraḥ sūryāyasvāhā sūryāyedaṃnamametyādityāgaḥ sarvatrāpijñeyaḥ prajāpataye  
svāhetyuccairukttaiva somāyavanaspataye0 agnīṣomābhyāṃ 0 iṃdrāgnibhyāṃ 0 dyāvāpṛthivībhyāṃ 0 dhanvaṃtaraye0 iṃdrā  
ya0viśvebhyo devebhyaḥ0 brahmaṇesvā0 sāyaṃttanavaiśvadevāhutayomagnayesvāhā prajāpatayeityādibrahmaṇeityaṃtaṃ  
pūrvavannavāhutīrhutvocamaityupasthāya parisamūhanaparyukṣaṇekṛtvāvibhūtiṃdhārayeditidevayajñaḥ athabhūtaya  
jñaḥ bhūmiṃprokṣyamadhyabhāgādannamādāya prācīmārabhyaīśānīparyaṃttaṃcakrākāraṃnairaṃrteyeṇasūryāyasvāhetipū  
rvairnnairdaśabhiḥ admyaḥsvāhā oṣadhivanaspatibhyaḥ 0 gṛhāya0 gṛhadevatābhya0 vāstodevatābhyaḥ svāhetipaṃcabhi  
ścadatvācakrādvahiḥ prācyāṃ prāksaṃsthaṃ iṃdrāyeṃdrapuruṣebhyaḥ 0 dakṣiṇataudaksaṃsthaṃ yamāyayamapuruṣebhyaḥ0 paści  
mataḥprāksaṃsthaṃ varuṇāyavaruṇapuruṣebhyaḥ0 uttarasyāmudaksaṃsthaṃ somāyasomapuruṣebhyaḥ0 cakramadhyebrahmaṇe  
svā0 tasyācāṃ brahmapuruṣebhyaḥ0 brahmaṇodakṣiṇatoviśvebhyo devebhyaḥ0 brahmaṇaḥ paścimattaḥ sarvebhyobhūtebhyaḥ0  
brahmaṇauttaratodivācāribhyaḥ 0 cakrāduttaratorakṣobhyaḥ svāhetidatvāpapaspṛśya taduttaratobhūmiṃprokṣya dvitīyam  
tayajñaṃkuryāt tatrasūryapadasthānegnipadaṃdivāpadasthānenaktamiti viśeṣaḥ śeṣaṃpūrvavaditi bhūtayajñaḥ athapitṛya  
taḥ prācīnārthītī āgneyyābhimukhaḥ savyaṃ jānvācyottarabhāgāṃguṣṭhaparvamātramannaṃgṛhītvāparācīnapāṇinā  
cakrāddakṣiṇataḥ svadhāpitṛbhyaitimaṃtreṇa baliṃ datvā'paupaspṛśya dvitīyacakrāgneyabhāgecatathaivadatvā 'paupaspṛ

### [5.48.8](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.8)

śya pitṛyajñānnaśeṣeṇaiva cakrāhirnairṛtyakoṇe śyāmāyasvāhā cakrādvāyavyakoṇe śabalāyasvāhetyubhaya  
trabaliṃdatvā gṛhāṃgaṇe jalamāsicya śvacāṃḍālapatitabhūtavāyasebhyovikiret yebhūtāḥ pracaraṃtidivāna  
ktaṃbalimicchaṃtovitudasyapreṣyāḥ tebhyobaliṃpuṣṭikā modadāmimayipuṣṭiṃpuṣṭipatirdadātusvāhā rātrauce  
nnaktamitibrūyāditiśaunakoktacakrākāraḥ prayogaḥ vṛttikṛttunarākāramaṃgīkṛtyavailakṣaṇyamāha tatrasūryā  
dibrahmāṃtāndaśabalīn prāksaṃsthāndatvākiṃcidaṃtarālaṃ tyaktvā ndvaityādi vāstudevatābhya ityetānpaṃca  
balīndatvā 'nyodanabaleḥ paścima ta iṃdrāyataduttarata iṃdrapuruṣebhyaḥ aṃtarā ladakṣiṇatoyamāyataduttaratoya  
mapuruṣebhyaḥ brahmaṇo dannabaleḥ prāk varuṇāyataduttare varuṇapuruṣebhyaḥaṃtarālāduttarataḥ somāya 0 somapu  
ruṣebhyaḥ aṃtarāle brahmaṇa etasyāk brahmapuruṣebhyaḥ viśvebhyodevebhyaḥ sarvebhyobhūtebhyaḥ divācāribhyaityuttare  
rakṣobhyaḥ svāhetisarvottarataḥ tato'pasavyenāgneyyāṃsvadhāpitṛbhyaiti puruṣākārovaiśvadevaprayogaḥ atha  
manuṣyayajñaḥ manuḥ atithimyonnadānaṃ ca nṛyajñaḥ satṛpaṃcamaḥ puṣkalasyapramāṇānnamanyapātresamuddhṛ  
ret akṣatodaka hastenacopavītī nivedayet yogibhyaḥ sanakādibhya idaṃcānnamitītitva dadyādannaṃ  
tadviprāyakuryādgṛhabaliṃtathā annaśuddhirbhavedāśutyannadoṣairnalipyate brāhmaṇabhojanāśaktauparāśaraḥ  
nṛyajñasiddhayedadyādbhikṣāṃsaṃkalpapūrvikāṃ kūrmapurāṇepi haṃtakāramathāgraṃvābhikṣāṃvāśaktitodvijaḥ dadyāda  
tithayenityaṃbudhvāṃtaṃparameśvaramiti bhikṣālakṣaṇaṃmanunoktaṃ grāsamātraṃbhavedbhikṣā agraṃgrāsacatuṣṭayaṃ agraṃ

### [5.48.9](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.9)

caturguṇīkṛtyahaṃtakārovidhīyate eṣaprayogaḥ abhyāgataṃbrāhmaṇaṃprāṅmukhamupaviśyagaṃdhādināsaṃpūjya  
nivītī brāhmaṇabhojanaparyāptamannaṃpātrasthaṃsanakādimanuṣyebhyaida mannanamametyuktātenānnenabhoja  
yet tadabhāvebhikṣātrayaṃpūrvavatsaṃkalpyabhikṣubhyodadyāditimanuṣyayajñaḥ yadi vaiśvadevātprāgevabhikṣu  
kesamāgateviśeṣamāha gautamaḥ vaiśvadevetusaṃprāptebhikṣukegṛhamāgate utkṛtyavaiśvadevārthaṃ bhikṣāṃda  
ttvāvisarjayet vaiśvadeva kṛtaṃpāpaṃśaktobhikṣurvyapohituṃ nahibhikṣukṛtāndoṣānvaiśvadevovyapo  
hati iyaṃcabhikṣāsvataṃtraphalārthā bhikṣādānapraśaṃsāmāhayamaḥ satkṛtyabhikṣavebhikṣāṃyaḥprayaccha  
timānavaḥ gopradānasamaṃpuṇyaṃtasyāhabhagavānyamaḥ bhikṣukānāhayājñavalkyaḥ yatiścabrahmacā  
rīcavidyārthīgurupoṣakaḥ adhvagaḥ kṣīṇavṛttiścaṣaḍetebhikṣukāḥsmṛtāḥ atithayaścoktāstenaiva śūdrī  
vāyadicāṃḍālaḥśatrurvābrahmaghātakaḥ āgatovaiśvadevāṃtesotithiḥsvargadāyakaḥiti itipaṃcamahāya  
jñāḥ eṣāmakaraṇeprāyaścittamāhavyāsaḥ homānnadānarahitaṃnabhoktavyaṃkadācana akṛtvāpaṃcayajñāṃ  
stusuktācāṃdrāyaṇaṃcaret yadidaivānmādhyānhikaṃsvekālenabhavaticedgauṇakālekāryaṃ gauṇakālepya  
saṃbhaveyamaḥ divoditānikarmāṇipramādādakṛtānicet śarvaryāḥprathameyāmetāvatkuryādyathākramam  
atramukhyakālānurodhātsāyaṃsaṃdhyopāsanamādaukṛtvāgaṃtūnāmaṃte niveśa itinyāyenātītakālaṃ prātaḥ  
madhyānhikaṃpaścātkāryamitibricknyāyataḥ prāptaṃsyaniṣedhārthaṃyathākramamitivacanaṃ marīcirapi rātraupraha  
raparyaṃtaṃdivākarmāṇi kārayet avagāhaṃbrahmayajñaṃsaurajāpyaṃnakārayet āśvalāyanesturātrāvapibrahma

### [5.48.10](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.10)

yajñaḥkāryaḥ tasyahyavānadhyāyauyadātmāruciryaddeśaitisūtrāt madhyāṃdineprabalamadhīyītaya evaṃtadvidvā  
nmahārānneuṣa syuditenatathāgrāmemanasāsvādhyāyamadhīyītadivānaktaṃvetiśrutāvuktatvācca vidhurasyavai  
śvadevaviśeṣauktovṛddhavasiṣṭhena anagnikastayovipraḥ sonnaṃvyāhṛtibhiḥsvayaṃ hutvāśākalamaṃtraistu  
śiṣṭānnādvaliṃharet athaprayogaḥ pūrvavadagnisthāpanādikṛtvānnamādāya oṃ bhūḥsvāhā agnayaidaṃ  
mama oṃ bhuvaḥsvāhāvāyavaidaṃnamama oṃ svaḥsvāhāsūryāyedanamama oṃ bhūrbhuvaḥsvaḥsvāhāprajāpatayadaṃ  
mama athaśākalamaṃtrāstaittirīyakāraṇye devakṛtasyainasovayajanamasisvāhā agnayaidaṃ0 manuṣyakṛ  
tasyainasovayajanamasisvāhā oṃ pitṛkṛtasyainasovayajanamasisvāhā oṃ ātmakṛtasyainasovaya  
janamasisvāhā oṃ anyakṛtasyainasova0 oṃ asmatkṛtasyainasova0 oṃ yatkaścāścāyattasyainaśvakṛ  
matasyāva0 yaddivā naktaṃ cainaścakṛma tasyāva0 yatsvapaṃtaśca jāgrataścainaścakṛma tasyāvayajana0 yadidvāṃ sambhavāvidvāṃ  
samainaścakṛma tasyāva0 oṃ enasa enaso vayajanamasi svāhetyekādaśāhutīrhutvā sarvatrāpyagnaya idṃ namametyudde  
śatyāgau pūrvavatkuryāditi tato devaṃ saṃpūjya naivedyaṃ pradarśya nityaśrāddhaṃ kuryāt tatkhaḍdaivaṃtaṃ viśvedevahīnaṃ dakṣi  
ṇāpiṃḍāvāhanasvadhākārāgnaukaraṇabrahmacaryādiniymarahitādikāryaṃ tatra dakṣiṇādāne vikalpaḥ vikalpa  
vidhāyakaṃ tu matkṛtaśrāddhacaṃdrikāyāṃ draṣṭavyaṃ deśakālau nirdiśyāsmatpitṛpitāmahaprapitāmahānāmamuka  
śarmaṇāmamukagotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāṃ sapatnīkānāṃ tathā mātāmahādīnāṃ sapatnīkānāṃ nityaśrā

### [5.48.11](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.11)

ddhaṃ kariṣya iti saṃkalpya vipraṃ nimaṃtrya caṃdanādinā saṃpūjya patrāśādipātre'nnaṃ pariviṣya gāyatryā prokṣya pṛthivī  
te pātramityādi brahmārpaṇāṃtaṃ kṛtvā brāhmaṇaṃ bhojayet aśaktau svapaṃktau pitṛddeśena brāhmaṇamātraṃ bhojayet tade  
śaktāvapi kiṃcidannamuddhṛtye tadannaṃ pitṛbhyaḥ svadhānama ityuktvā brāhmaṇāya dadyāt etacca nityaṃ nityaśrā  
ddhākaraṇe tvarcana iti daśadhā japediti ṛgvidhāne prāyaścittaśravaṇāt atha bhojanavidhiḥ āśvalāyanasmṛ  
tau arkaparvadvaye rātrau caturdaśyaṣṭamīdivā ekādaśyāmahorātraṃ bhuktvā cāṃdrāyaṇaṃ carediti vyāsaḥ paṃcā  
rdro bhojanaṃ kuryātprāṅmukho maunamāsthitaḥ hastau pādau tathaivāsyameṣa paṃcādrrnāmanā hastau pādau prakṣā  
lyācamyetyarthaḥ āśvamedhike ārdrapādastu bhuṃjīyātprāṅmukhaścāsane śucau pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛ  
ṣṭyāpādenaikenevāpunariti āsanevarjyānipracetāḥ gośakṛnmanmayaṃbhinnaṃtathāpālāśapippalaṃ lohabaddhaṃsa  
daivārkaṃ varjayedāsanaṃbudhaḥ brahmapurāṇe upaliptesamesthāneśucauśuklakṣaṇasamanvite caturasraṃtrikoṇaṃcava  
rtulaṃcārthacaṃdrakaṃ kartavyamānupūrvyeṇabrāhmaṇādiṣumaṃḍalaṃ hemādrāvatriḥ paṃcāśatpalikaṃkāṃsyaṃyadhikaṃbho  
janāyavai gṛhasthaistusadākāryamabhāverūpyahemayoḥ kvacinniṣedhamāha smṛticaṃdrikāyāṃpracetāḥ tāṃbūlā  
bhyaṃjanenaiva kāṃsyapātrecabhojanaṃ yatiścabrahmacārīcavidhavācavivarjayediti atrādiṅniyamaḥkaurme||prā  
ṅmukhonnānibhuṃjīteti āyuṣyānprāṅmukhobhuṃkteyaśasvīdakṣiṇāmukhaḥ dhanavānpaścimāyāṃtudharmavā

### [5.48.12](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.12)

nuttarāmukhaḥ putravāṃstūttarāmukhonāśnīyāt manuḥ putravāṃstugṛhenityaṃnāśnīyāduttarāmukhaḥ somavārenathābhyaṃgaṃvarjayettusadābudhaitiniṣedhāt atrābhyaṃgapadātsarṣapāditailābhyaṃgaevaniṣiddhonatutilatailā  
bhyaṃgaḥ tailābhyaṃganiṣedhetutilatailaṃniṣiddhyate abhyaṃgasyaniṣedhetusārṣapāditiṣiddhyata iti madanaratnepra  
cetovākyāt jīvanmātṛpitṛkastudakṣiṇāmukhopināśnīyāt uktaṃcaprayogapārijāte smṛtimaṃjaryāṃ  
pitaraujīvamānaucennāśnīyāddakṣiṇāmukhaḥ tayostujīvavānekastathaivaniyamaḥsmṛtaiti vijñāneśvaraśca  
aniśaṃmātṛhīnānāṃyaśasyaṃdakṣiṇāmukhaṃ bhojanamitiśeṣaḥ sāyaṃsrātardvijātīnāṃaśanaṃ śruticodi  
taṃ nāṃtarābhojanaṃkāryamagnihotrasamovidhiḥ nacātrāgnihotrasamovidhirityukteḥ prātarevabhojanaṃkāryami  
tivācyaṃ divasasyapaṃcametubhāgebhojanamācareditikātyāyanokteḥ atotraprātaḥ śabdomādhyānhikottarakā  
laparaḥ athapariveṣaṇaṃsamṛtyaṃtare śākādīnpurataḥ sthāpyabhakṣyaṃbhojyaṃcavāmataḥ annaṃmadhyepratiṣṭhāpya  
dakṣiṇeghṛtapāyasaṃ odaneparamānnecaājyapātraṃyadisthitaṃ tadājyaṃcabhavedraktaṃtadannaṃmāṃsamucyate  
ghṛtamapibhojanātprāgevadyāddhaṃnatūcchiṣṭe nocchiṣṭeghṛtamādadyāditismṛticaṃdrikākāradhṛtaviṣṇuvākyāt śātātapaḥ hastadattānicānnānipratyakṣaṃlavaṇaṃtathā mṛttikābhakṣaṇaṃcaivagomāṃsāśanavatsmṛtaṃ  
pratyakṣalavaṇaṃhastadattaṃniṣiddhaṃtathācaipaiṭhīnasiḥ lavaṇaṃvyaṃjanaṃcaivaghṛtaṃtailaṃtathaivaca lehyaṃ peyaṃcavividhaṃ  
hastadattaṃnabhakṣayet śūlapāṇaubhaviṣye saiṃdhavaṃlavaṇaṃyacca yaccasāmudrikaṃbhavet pavitraṃparametyetenapratyakṣe

### [5.48.13](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.13)

apinityaśaiti brahmapurāṇe annaṃdṛṣṭvāpraṇamyādauprāṃjaliḥkārayettataḥ asmākaṃnityamastetadi  
timaktyāthavaṃdayet pātrādvāsaṃsamuddhṛtyasamyakpātrāṃtaraṃkṣipet jalamādāyamaṃtreṇagogrāsaṃvinivedaye  
t maṃtrastuprayogevakṣyate gṛhyapariśiṣṭe ārdrapāṇirācāṃtaḥśucaudeśepratyaṅmukhaḥprāṅmukhovopaviśya  
caturasramaṃḍale pātrasthamannaṃpraṇavavyāhṛtipūrvayāsāvitryābhyukṣyasvādopitomathopitoityabhimaṃtrya sa  
tyaṃtartenapariṣiṃcāmītidivāpariṣiṃcehṛtaṃtvāsatyenapariṣiṃcāmītirātrau dakṣiṇatobhuvibhūpatayebhuvanapa  
tayebhūtānāṃpatayaitinamotaiḥ prāksaṃsthaṃpratyaksaṃsthaṃvābaliṃvikīryasamāhitomṛtopastaraṇamasītyapaḥprā  
sya savyena pāṇinā pātramālabhya tarjanīmadhyamāṃguṣṭhaiḥ prāṇāya madhyamānāmikāṃguṣṭhaiḥ apānāyānāmikāka  
niṣṭhyāṃguṣṭhairvyānāya kaniṣṭhatarjanyaṃguṣṭhairudānāya sarvāṃgulibhiḥ samānāya mukhe juhuyātsarvābhireva vā sarvebhyoju  
huyādevaṃ vāgyatobhūtvāmṛtāpidhānamasītyapidhānaṃ prāśya śodhitamukhapādapāṇirdvirācāmedevaṃ bhuṃjāno'gni  
hotraphalamaśnute balapuṣṭimāsarvavāntsarvamāyuriti bhaviṣyapurāṇe viśeṣaḥ bhojanātkiṃcidannāyadharmarājāyavai baliṃ datvāyacitraguptāyapretebhyaścedamaccaret yaina balisaṃtropyatrevakṣyate balyuddharaṇaṃ kāryami  
tyuktaṃ rāmārcanacaṃdrikāyāṃ bhojanādaubalirmuktaḥ sahiuddhṛtya bhojanam anuddhṛtyatuyo bhuṃkte prāṇāyāmāṣṭakaṃcaret smṛtyaṃtare citrāhutīranuddhṛtya yo bhuṃkteyāsapaṃcakaṃ aghaṃsakevalaṃ bhuṃkte jānato'jānatopi  
veti śaunakaḥ svāhāṃtāḥ praṇavādyāścanāmnāmaṃtrāścavāyavaiti āśvamedhike yathārasaṃnajānāti

### [5.48.14](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.14)

jihvāprāṇāhutau nṛpa tathāsamāhitaḥ kuryātprāṇāhūtimataṃdritaiti aparārke'triḥ madhuparkeca someca  
annaprāṇāhūtīṣuca nocchiṣṭasya bhaveddoṣastvatrebhvavacanayathā viṣṇupurāṇe prāgdravaṃpuruṣo'śnīyā  
nmadhyeca kaṭhinośanaḥ aṃtepunardravāśītu balā rogyairnamuṃcati jaṭharaṃpūrayedarthamannairbhāgaṃjalasyaca vā  
yoḥ saṃcaraṇārthāyacaturthamavaśeṣayediti āpastaṃbaḥ aṣṭaugrāsāmunerbhakṣyāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ dvā  
triṃśattugṛhasthasyatyadyāmitaṃbrahmacāriṇaḥ baudhāyanaḥ bhojanaṃhavanaṃdānamupahāraḥ pratigrahaḥ bahirjānu  
nakāryāṇitadvadācamanaṃsmṛtaṃ vṛddhamanuḥ bhojanaṃtuśanaiḥśeṣaṃkuryātprājñaḥkathaṃcana anyatradadhisaktukṣau  
jyapalalakṣīramadhvapaiti palalaṃtitaliśraodanaḥ prāṇāhutigrahaṇānaṃtaraṃpātrayaṃccādosthāpyamityāha  
vyāsaḥ nyastapātrastabhuṃjītapaṃcagrāsānmahāmune śeṣamuddhṛtyabhoktavyaṃpitrarthenatucoddharediti bṛhaspa  
tiḥ naspṛśedvāmahastenabhuṃjānonnaṃkadāṃcana napādaunaśirobastinapa dābhājanaṃspṛśedityādiniṣe  
dhāstvācāramayūkhādiṣudraṣṭavyāḥ parāśaraḥ ekapaṃtyupaviṣṭānāṃviprāṇāṃsahabhojanaṃ yadyekopitya  
jetpātraṃśeṣamannaṃnabhojayet paṃktibhedakānyāhabṛhaspatiḥ agninābhasmanācaivastaṃbhenasalilenavā  
dvāreṇaivacamārgeṇapaṃkticchedobudhaiḥsmṛtaiti yamopi udakaṃcatṛṇaṃ bhasmadvāraṃpaṃthāstathaivaca ebhiraṃ  
taritaṃkṛtvāpaṃkidoṣonavidyataiti graṃthāṃtare nṛṇāṃbhojanakāletuyadidīprovinaśyati tadannaṃpā  
ṇināspṛṣṭvāsāvitrīṃmanasāsmaret punardīpaṃtatolabdhvāśeṣaṃbhuṃjītakāmataḥ anyadannaṃnabhoktavyaṃ

### [5.48.15](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48.15)

bhuktvācāṃdrāyaṇaṃcarediti devalaḥ bhuktocchiṣṭaṃsamāghrāyasarvasmāitavarjitam ucchiṣṭabhāgadheyebhyaḥ  
sodakaṃnirvapedbhuvi amṛtāpidhānamasītyapaḥ prāśyabhuvikṣipet utthāyabahirāgatyamukhahastādiśodhaye  
ditisaeva ācamyacatataḥkuryāddaṃtakāṣṭhasyabhakṣaṇaṃ bhojanedaṃtalagnāni nirhatyyācamanaṃcaret daṃtalag  
ā0

## Linked texts (13)

- [Devībhāgavatapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.sakta.devibhagavata.11.22.14) — Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.18.113) — Vyāsa, Sanskrit
- [Haribhaktivilāsa](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.vaisnava.gaudiya.acara.haribhaktivilasa.11.785) — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- [Durgārcanasṛti](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.vrata.durgotsava.durgarcanasrti.6.443) — Sanskrit
- [Āgniveśyagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.agnivesya.3.12.2.11) — Agniveśa, Sanskrit
- [Ācāraratna (Maṇirāma)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararatna.19.146) — Maṇirāma 1630, Sanskrit
- [Anūpavilāsa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.anupavilasa.19.146) — Maṇirāma 1665, Sanskrit
- [Śūdrakamalākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.jati.sudrakamalakara.27.2-10) — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit
- [Kṛtyakalpataru](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.krtyakalpataru.5.p150) — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Smṛticandrikā](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrticandrika.54.p2) — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- [Śaunakakārikā](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.samskara.saunakakarika.17.6) — Śaunaka 1566, Sanskrit
- [Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.upasmrti.smrtisamuccaya.181.13) — Sanskrit
- [Caryācandrodaya](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.caryacandrodaya.p579) — Dattarāma, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararka.5.48) · Pramāṇa
