Pramāṇa · Search · About · API

Smritiratnakara 2.p64

Smṛtiratnākara 2.p64

Language
Sanskrit

2.p64.1

atra dakṣaḥ-brāhme muhūrte utthāya kṛtaśaucavidhirdvijaḥ | prātaḥsaṃdhyāmupāsīta dantadhāvanapūrvakam || bharadvājaḥ-utthāya pūrvaṃ saṃdhyāyāḥ kṛtvā cāvaśyakādikam | snānāntaṃ vidhivatsarvaṃ saṃdhyākarma samācaret || seveta pūrvaṃ prāksaṃdhyāṃ madhyasaṃdhyāṃ tataḥ param | tatpaścātpaścimāṃ saṃdhyāṃ yamena satataṃ dvijaḥ || yamena niyamena | tataḥ saṃkalpayetprātaḥ saṃdhyopāstiṃ karomyaham | iti svacetaḥsmaraṇaṃ yattatsaṃkalpa ucyate || caryāpāde-pādau hastau ca saṃkṣālyācamya baddhaśikhaḥ śuciḥ | prāṇānāyamya saṃkalpya saṃdhyopāstiṃ samācaret || prokṣyābliṅgairvyāhṛtibhiḥ pariṣicya samantrakam | pītvācamya dadhikrādyaiḥ prokṣyādbhiḥ pariṣicya ca || oṃ pūrvayā ca vyāhṛtyā gāyatryā cābhimantritam | kherabhimukhastiṣṭhannutkṣipetsalilāñjalim || pariṣicya vyāhṛtibhiḥ parikramya pradakṣiṇam | tarpayedupaviśyādbhiḥ keśavādīn dvijottamaḥ|| smṛtyardhasāre-āpohiṣṭhetyṛcāṃ samyagullekhyaṃ natu vetti yaḥ | na tasya vidyate saṃdhyā yathā śūdrastathaiva saḥ || āpo hiṣṭhetyṛcāmekamullekhyaṃ triṣu kārayet | caturthe kārayedyastu brahmahatyāṃ sa vindati || ullekhyaṃ mārjanama | taccaturvidhama | mūrdhni brahmamukhaṃ spṛṣṭvā vindunā daivatīrthataḥ | caturthe mārjane yatsyāttadullekhyaṃ pracakṣate || brahmamukhamāha manuḥ-oṃkārapūrvikāstisro mahāvyāhṛtayovyathā | tripadā caiva gāyatrī vijñeyaṃ brahmaṇo mukham || anena prathamaṃ pāṇinā spṛṣṭvāya mārjanaṃ kāryam | tathā nārāyaṇaḥ-spṛṣṭvā cābhiplutā toyaṃ mūrdhni brahmamukhena ca | āpo hiṣṭheti mantreṇa darbhairmārjanamācaret ||

2.p64.2

atra hārītaḥ-mārjanārcanabalikarmahomabhojanadānāni devatīrthena kuryāt ] iti | caturvidhamārjanamāha kātyāyanaḥ-śirasi mārjanaṃ kuryātsakuśodakabindubhiḥ | praṇavo bhūrbhuvaḥ svaśca gāyatrī ca tṛtīyakā || abdaivatyañcyṛcaṃ caiva caturthamiti mārjanama | praṇavena prathamam, bhūrbhuvaḥ svariti dvitīyama, gāyatryā ca tṛtīyama, āpo hiṣṭheti tryṛcena caturthamiti mārjanakapaḥ | tryṛce viśeṣamāha śaunakaḥ-sapraṇavayuktena āpo hiṣṭhetyṛcena ca | saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ mārjanānte vinaśyati || vyāsaḥ-āpo hiṣṭhetyṛce kuryānmārjanaṃ tu kuśodakaiḥ | pratipraṇavasaṃyuktaṃ kṣipedvāri pade pade || vipruṣoṣṭī kṣipedūrdhvamadho yasya kṣayāya ca | adho adhaḥśarīramityarthaḥ | rajastamomohājātān jāgratsvamasuṣuptijān | vāṅmanaḥkāyajān doṣān pravetānnavabhirdahet || navabhiriti niyamāta tryṛcatrike pratyṛcaṃ mārjanaṃ kāryam na 'caturtham | caturthaṃ kārayedyastu brahmahatyāṃ sa vindati | iti pratyavāyasmṛteḥ | tata', āpo hiṣṭhetyṛcāmekamullekhyāṃ triṣu kārayet | iti pratipādamekameva mārjanaṃ kāryamityuktaṃ bhavati | brahmā-ṛgante mārjanaṃ kuryātpādānte vā samāhitaḥ | tryṛcasyāntetha vā kuryācchiṣṭānāṃ matamīdṛśam || pādāntamārjanameva śiṣṭācāraḥ bahupramāṇānuguṇyāt | tathā devalaḥ-aṣṭākṣarairnavapadaiḥ pādānte mārjanaṃ bhavet | tanmadhye mārjanaṃ kuryādbrāhmaṃ tejo vinaśyati ||

2.p64.3

tathā yogayājñavalkyaḥ-ācamanaṃ svakīyamārgeṇa kṛtvā ṛpicchandodevatāsmaraṇapūrvaka mapo hiṣṭhetyṛcasyāditaḥ saptabhiḥ pādairūrdhvaṃ sapta vipruṣa utkṣipyāṣṭamenakāṃ vipruṣamadhaḥśarīre nikṣipya navamenaikāmūrdhvamutkṣipet || iti | adhaḥśarīramityanena, vipruṣoṣṭau kṣipedūrdhvamadho yasya kṣayāya ca | ityatrādhaḥśabdo vyākhyātaḥ | yogayājñavalkyastu mārjane mantrāntarāṇyapyāha-oṃkāro vyāhṛtīḥ sapta gāyatrīṃ śirasā tathā | āpo hiṣṭhetyṛcaṃ tisro dṛpadā cāghamarpaṇam || udityaṃ citraṃ taccakṣustejosīti yathākramam | gāyatryāśca turīyaṃ ca saṃdhyāmetaiḥ samācaret || baudhāyanaśca-athātaḥ saṃdhyopāsanavidhiṃ vyākhyāsyāmastīrtaṃ gatvā prayatobhiṣiktaḥ prakṣālitapāṇipādopa ācamya, agniśca mā manyuśceti sāyamapaḥ pītvā, sūryaśca mā manyuśceti prātaḥ sapavitreṇa pāṇinā surabhimatyānliṅgervāruṇībhirhiraṇyavarṇābhiḥ pāvamānībhirvyāhṛtibhiranyaiśca pavitrairātmānaṃ prokṣya prayato bhavati | iti | surabhimatī dadhikrāvṇa ityṛk | anliṅgā āpo hiṣṭhetyādyāstisraḥ | atra maṃtrācamanāt prāgapi anliṅgairmārjanaṃ kāryam, bahusmṛtisiddhatvādavigītaśiṣṭācārācca | tryṛcenaiva mārjanaṃ kāryam, tāvataiva śāstrasiddheḥ | tathā bharadvājaḥ-āpo hiṣṭhādibhirmantraistribhiḥ saṃmārjayecchiraḥ | sindhudvīpa • ṛṣiśchando gāyatryāpo hi devatāḥ || mārjane viniyogastu sūryaśceti jalaṃ pivet | asyātuvākasyāgnikṛṣiśchando gāyatramaṃśumān || devatā viniyogopāṃ pānetha samupaspṛśet | ātmānaṃ prokṣayeta paścāddadhikrāvṇa iti tryṛcā || āpo hiṣṭhāditisṛbhiṛgbhiśca sakṛśairrjalaiḥ |

2.p64.4

dadhikrāvṇa ityasya vāmadeva ṛṣiḥ smṛtaḥ || chandonuṣṭup viśvedevā devatāḥ prokṣaṇe smṛtāḥ | tatopasavyaṃ vyāhṛtyā pariṣicya samastayā || paścādubhābhyāṃ hastābhyāmādāyāpaḥ samāhitaḥ | abdevatāstu saptarcoṃ gāyatrī dve anuṣṭubhau || pitāmahaḥ-āpo hiṣṭhādimantrasya sindhudvīpa ṛṣiḥ smṛtaḥ | chando gāyatramāpastu devatāḥ prokṣaṇe ca saḥ || evaṃ brahma yogayājñavalkyopi tāmāha, nārāyaṇaśaunakavyāsabhṛguyājñavalkyasmṛtyarthasārādivacaneṣu tryṛcenaiva mārjanavidhānāt, tenaiva saṃdhyāsu mārjanamiti niścīyate | smṛtyarthasāre-bhūmiṣṭhamudakaṃ spṛṣṭvā prasavyena kareṇa ca | mārjanānyācaredvidvān saṃdhyākarmasu sarvadā || yattu hārītavacanambrāhmaṃ snānaṃ tathā dānaṃ devarṣipitṛtarpaṇam | jalamadhye tu kurvāṇaḥ śuṣkavastrotiduṣyati|| iti tajjānbadhojalaviṣayam, jānumātrajale doṣābhāvāt | tathā candrikāyāmjānubhyāmūpariṣṭāttu śuṣkavāsāḥ sthito jale | saṃdhyāmācamanaṃ kurvan śuddhaḥ syādaśucistvadhaḥ || jānumātre tadūrdhvaṃ vā jale tiṣṭhan śucirbhavet | iti | saṃgrahe-brāhmasnāne ca sūryārghyaṃ jalotsarjanatarpaṇe | jaleṣṭipome śuṣkeṇa jale kurvanna duṣyati || tatośucisthalaśaṅkāyāmasaukarye ca jānudaghne jale sthitvā saṃdhyākarmānuṣṭhānamaviruddham | yattvidamāpastambavacanam-vāmahaste jalaṃ kṛtvā ye tu saṃdhyāmupāsate | sā saṃdhyā vṛṣalī jñeyā hāsurāstena tarpitāḥ || iti tanmṛnmayādipātraviṣayam | nadyāṃ tīrthe hade vāpi bhājane kāṃsyasaṃbhave | audumbaretha sauvarṇe rājate dārusaṃbhave || kṛtvā tu vāmahaste vā saṃdhyopāsti samācaret | iti brahmasmaraṇāt |

2.p64.5

brahmā-dhārācyutena toyena saṃdhyopāstirvigarhitā | pitaro na praśaṃsanti na praśaṃsanti devatāḥ || ato mārjanajalavinduryathā kṣititale na cyuto bhavati, tathā śirasyeva mārjanaṃ yatnataḥ kuryāditi bhāvaḥ| tadapi brahmaivāha-mantrapūrvaṃ jalaṃ yasmādāpo hiṣṭhādimantritam | patatyaśucideśeṣu tasmāttatparivarjayet || bharadvājaḥ-tataḥ pradakṣiṇīkṛtya hyadbhiḥ saṃprokṣite śucau | upaviśya dvirācamya grahādīṃstarpayettataḥ || brahmā-karābhyāṃ toyamādāya gāyatryā cābhimantritam | ādityābhimukhastiṣṭhannūrdhvaṃ triḥ saṃdhyayoḥ kṣipet || hārītaḥtiṣṭhan pādau samau kṛtvā jalenāñjalipūraṇam | gogṛṅgamātramuddhṛtya jalamadhye jalaṃ kṣipet || saṃgrahe-gośṛṅgamātramuddhṛtya raviṃ dṛṣṭvā jalāñjalim | dvau pādau tu samau kṛtvā pārṣṇī uruddhṛtya vikṣipet || yamaḥ-eṣu vacaneṣu sarvatra tiṣṭhannevārghyaṃ dadyāditi niyamātsaṃdhyāsu tiṣṭhannevārghyaṃ dadyāt, na prahvo nāsīno vā, vacanābhāvāt, bahuvacanavirodhāt, śiṣṭācārābhāvācca | pitāmahaḥ-pāṇinā jalamādāya sakṛtkuryātpradakṣiṇam | ādityādigrahāṃstatra tarpayetsusamāhitaḥ || pādme-paripekaṃ tataḥ kuryātprādakṣiṇyaṃ samācaret | saṃtarpya keśavādīṃstānācāmaṃstu samācaret || kaurme-prātarmantravadācamya prokṣya sūryāya cāñjalim | dattvā pradakṣiṇaṃ kṛtvā dvirācamya yathāvidhi || prākkūleṣu tataḥ sthitvā darbheṣu susamāhitaḥ | prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā dhyāyetsaṃdhyāmiti śrutiḥ|| atra dhyānam-mantrārthacintanābhyāso mānaso japa ucyate | iti smaraṇātmānasajapa eva | ṛṣiścchandodevatāśca dhyātvā mantrārthameva ca |

2.p64.6

anuṣṭhānaṃ tataḥ kuryāditi mantravidāṃ matam || devīmāvāhya gāyatrīṃ tato dhyāyedvijottamaḥ | iti vṛhaspatibharadvājāyuktadhyānaṃ vā | dhyānaprakāraścopariṣṭātspaṣṭaṃ vakṣyate | dakṣaḥ-adbhiḥ saṃprokṣite tīre śucau darbhasamāyute | vāgyataḥ prāṅmukhastiṣṭhan saṃdhyopāsanamārabhet || sāyamarastamite saṃdhyāmarkaṃ cānudite parām | prātaḥsaṃdhyāmiti prāhuḥ svarūpaṃ saṃdhyayoridam || darbhasamāyuteti prākkūleṣviti viśepaṇāt prāgragradarbhayukta ityarthaḥ | saṃdhyopāsanaṃ gāyatryā japo dhyānaṃ vā | bharadvājaḥ-tataḥ pradakṣiṇīkṛtya hyadbhiḥ saṃprokṣite śucau | deśe ca darbhasaṃkḷpte vāgyataḥ prāṅmukhaḥ sthitaḥ || darbhān dhārayamāṇaḥ santrātmano dhyānamārabhet | atra ātmā viṣṇuḥ, ātmā vai viṣṇureva ceti smaraṇāt | tathā jābāliyogayājñavalkyau-saṃdhyayorubhayoḥ kāle dhyātvā viṣṇuṃ sanātanam | nirmalātmārkasaṃdarśa gāyatrīmārabhedbudhaḥ || atotrātmā paramātmā viṣṇureva | evameva dhyānābhiprāyeṇacāpastambenasaṃdhyayośca vahirgrāmādāsanaṃ vāgyataśca | iti vāgyamanaṃ vidhīyate, na maunamātram , gāyatrījapaparavacananicayavaiyarthyāpatteḥ | atastasmānmaunaṃ caret | triṣvityādilaukikavākyanivṛttiparameva tat, anyathā gāyatrījapasnānādimantrāṇāmapi lokaprasakteḥ | yamaḥ-saṃdhyāmupāsate ye tu satataṃ saṃśitavratāḥ | vidhūtapāpāste yānti brahmalokaṃ sanātanam || gobhilaḥ-saṃdhyā yena na vijñātā saṃdhyā naiva hyupāsitā | jīvamāno bhavecchūdro mṛta evābhidhīyate || kaurme-yonyatra kurute yatnaṃ dharmakārye dvijottamaḥ | vihāya saṃdhyāpraṇatiṃ sa yāti narakāyutam ||

2.p64.7

viṣṇupurāṇe-upatiṣṭhanti vai saṃdhyāṃ ye na pūrvāṃ na paścimām | vrajanti te durātmānastāmisraṃ narakaṃ nṛpa || tasmānnollaṅghanaṃ kāryaṃ saṃdhyāvandanakarmaṇaḥ | etadanārtaviṣayam | tathā atriḥ-nopatiṣṭhanti ye saṃdhyāṃ svasthāvasthāsvapi dvijāḥ | hiṃsanti te sadā pāpā bhagavantaṃ divākaram || yogayājñavalkyaḥ-anātaṃścotsṛjedyastu sa vipraḥ śūdrasaṃmataḥ | prāyaścittī bhavennaiva loke bhavati ninditaḥ || manuḥ-uditebhyuditaḥ sūrye śayānaḥ kāmakārataḥ | aste caivābhinirmukto japannupavaseddinam || viṣṇuḥ-sūryābhyuditanirmuktaḥ sacelaṃ snānamācaran | sāvitryaṣṭaśataṃ japtvā śucirbhavati nānyathā || idaṃ kāmakāraviṣayam | saṃvartaḥ-saṃdhyāmāpadi nopāste nāmikāryaṃ yathāvidhi | sāvitryaṣṭasahasraṃ tu japetsnātvā viśuddhyati || devalaḥ-saṃdhyātikrānte kṛcchraṃ kuryāt | idamanāpadviṣayam | śrīviṣṇupurāṇe-sarvakālamupasthānaṃ saṃdhyayoḥ pārthivecyate | anyatra sūtakāśaucavibhramāturabhītilaḥ || saṃgrahe-rāṣṭrakṣobhe nṛpākṣipte bhayārte śāvasūtake | (rogārte iti kecitpaṭhanti ) sandhyāvandanavicchittirna doṣāya kadācana || anāpadi marīciḥ-sūtake karmaṇāṃ tyāgaḥ sandhyādīnāṃ vidhīyate | idaṃ sandhyātyāgavidhānaṃ vācakābhiprāyam | tathā pulastyaḥ-sūtake mṛtake caiva sandhyākarma na saṃtyajet | manasoccārayenmantrān prāṇāyāmamṛte dvijaḥ || sandhyāmiṣṭiṃ caruṃ homaṃ yāvajjīvaṃ samācaret| na tyajetsūtake cāpi tyajan gacchedadho dvijaḥ|| etadādivacanārthasamarthanaṃ asmaduktāśaucaśatakavyākhyāne spaṣṭaṃ draṣṭavyam|

2.p64.8

atra viśeṣamāha paiṭhīnasiḥ-sūtake sāvitryāñjaliṃ prakṣipya sūrya dhyāyan namaskuryāt | iti | vyāsopi-prakṣipetsūtakepyarthaṃ gāyatrīṃ tu samuccaran | dattvā pradakṣiṇaṃ kuryātsūryaṃ dhyāyam̐stato dvijaḥ|| atorghadānamātrasya vācā mantroccāraṇam, mārjanādau manaseti | śrīvārāhe-yasminkāle viśālākṣi yasya yatkarma coditam | tatkāle karma tattyattvā māmupāste naro yadi || na doṣastatra deveśi bhavatyatra na saṃśayaḥ | rathyāṃ gataṃ tu deveśe hyāsthānaṃ cāsthite sati || madhye saṃdhyāmanuprāptāṃ viprā vedārthamohitāḥ | sandhyopāsyāṃ prakurvanti narā viṣṇuparaṅmukhāḥ || śvānayoniśataṃ prāpya cāṃḍālīṃ yonimāpnuyuḥ | baudhāyanaḥ-tatra sāyamatikrame rātryupavāsaḥ, prātaratikrame aharupavāsaḥ | idamabuddhipūrve, buddhipūrvaviṣaye tu | vedoditānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ samatikrame| snātakavratalope ca prāyaścittamabhojanam || iti manūktadinopavāsaḥ kāryaḥ | yattvidaṃ vacanam-arghyapradānataḥ pūrvamudayestamayepi vā | gāyatryaṣṭaśataṃ japyaṃ prāyaścittaṃ dvijātibhiḥ || iti tadupavāsaśaktaviṣayam | tataśca " sandhyāvandanahānau tu, sandhyāmāpadi nopāste " iti prajāpatisaṃvartakādyuktāṣṭasahasrajapaśvirakālāpadviṣaya iti mantavyaḥ | māsātikrame kṛcchrādi kāryam | kaurme-dvirācamya śuciḥ prāṇānāyamyāhūya vāgyataḥ | prāṅmukhaḥ satataṃ vipraḥ sandhyāvandanamācaret || atra vyāsaḥupaḥkāle tu saṃprāpte kṛtvā cāvaśyakādikam | snāyānnadīṣu śuddhāsu śaucaṃ kṛtvā yathāvidhi || aśaktāvaśiraskaṃ vā snānaṃ tatra vidhīyate | ārdveṇa vāsasā vā'ṅgamārjanaṃ kāpilaṃ smṛtam |

2.p64.9

ācamya mantravannityaṃ punarācamya vāgyataḥ || saṃprokṣya mantrairātmānaṃ kuśaiḥ sodakabindubhiḥ || āpo hiṣṭhāvyāhṛtibhiḥ sāvitryā vāruṇaiḥ śubhaiḥ | oṃkāravyāhṛtiyuktāṃ gāyatrīṃ vedamātaram || japtvā jalāñjalīn dadyādbhāskaraṃ prati tanmanāḥ | prākkūleṣu samāsīno darbhāgreṣu samāhitaḥ || dhyātvārkamaṇḍalagatāṃ gāyatrīṃ vai japedbudhaḥ || dhyāne āsanasthityorvikalpaḥ, ācamya dviriti śeṣaḥ | tathā smṛtyantare-upaḥkāle samutthāya snānaṃ kṛtvā yathāvidhi | tato vastradvayaṃ śubhraṃ paridhāya dvirācamet || ūrdhvapuṇḍradharaḥ samyaṅ sandhyāṃ kurvīta vaidikam | āpo hiṣṭhādibhirmantrairnavabhiḥ prokṣayedvijaḥ|| agniśceti ca mantreṇa jalaṃ pītvā yathāvidhi | surabhimatyā ca saṃprokṣya hyāpo hiṣṭhādibhiḥ punaḥ|| sandhyāsvarghyatrayaṃ dadyāttiṣṭhanneva yathāvidhi | pariṣicya tataḥ paścādācamya vidhivāhvijaḥ || keśavādīṃstarpayitvā vandanaṃ tu tataścaret | dvirdvirācamanaṃ kāryamādāvante ca karmaṇām || dvijairiti śeṣaḥ| tathā saṃgrahakāraḥ-pratyaṅgasukhaścedācāmetpunarācamya śudhyati | dakṣiṇābhimukhastadvatpunaḥ snānena śudhyati || snānakhādanapāneṣu sakṛdādau dvirantataḥ | jape cādhyayanārambhe dvirādau sakṛdantataḥ || dāne pratigrahe home sandhyātritayavandane | balikarmaṇi cācāmeddvirādau sakṛdantataḥ || bhojane ca dvirācāmedādāvante ca nityaśaḥ| tailābhyaṅge'śitoddvāre tathānte dvirupaspṛśet || asvapnādarśau-snāne ca bhojane pāne sandhyayorubhayorapi | ācāntaḥ punarācāmedanyatra tu sakṛtsakṛt ||

2.p64.10

nanvatra vāruṇairityuktam, yogayājñavalkyabaudhāyanābhyāṃ ca mantrāntaraiśca mārjanamabhihitam | satyamevam, tatpunaḥ pāpakṣayārthatvābhiprāyam | kṛtsnaṃ vaṃ mārjanaṃ mantraiḥ pṛthak rukavināśam | iti smṛteḥ| āpo hiṣṭhādibhiṣṭeveha mārjanasmaraṇaṃ tu nityatvābhiprāyamityavirodhaḥ

Linked texts (9)