Danamayukha 1.p2
Dānamayūkha 1.p2
- Language
- Sanskrit
1.p2.1
yo līlayā santanute'tra viśvaṃ tat pālayatyātmani viśvarūpe || layaṃ nayatyāśu ca pūrṇarūpaḥ śivaṃ tanotvāśu ravirmamāsau || 1 || śrutīḥ smṛtīrvīkṣya purāṇajātaṃ tattannibandhānapi sanibandhān || śrīśaṅkarasyātmaja eṣa dāne śrīnīlakaṇṭho vivṛṇoti kṛtyam || 2 || parasvatvotpattyanto dravyatyāgo dānam | vyasayatrinimayādayastvetadvyāpyā eva | dānapadaprayogāditi kecit | pare prayogasya bhāktatvāttadbhinnatvenāpi viśeṣaṇīyamityāhuḥ | dāmodaraṭhakkurastu krayādi vārayitumadṛṣṭārthatvena viśeṣaṇīyam | prītyādidāne dānapadaṃ gauṇamityūce | tanna | somakrayātivyāptyavāraṇāt | gauṇyāṃ mānābhāvācca | dūrasthaviprādyuddeśena saktasyāpaharttā tu pratyavaityeva | tādṛśāpahāre śiṣṭavigānena niṣedhakalpanāt | parasvaṃ nādadītetyevamākārakaḥ pratyakṣastu niṣedho na pravarttate | apahāradaśāyāṃ kasyā'pi svatvābhāvāt | dātuḥ punarutpattau tu mānābhāvaḥ | rakṣaṇe tu parakīyasyāpi prītyādinopapadyate eva | agnyuddeśasaktapuroḍāśādāviva | anyathā tatrā'pi punarutpattiprayojakasviṣṭakṛdādividhyabhāve'pi punarutpattiprasaṅgaḥ | sviṣṭakṛdādividhisattva eva punarutpattirnānyathā | tyaktopādāne vigānāditi nirṇītaṃ tantraratnādau | na tyāgakāle svatvāpagamaḥ, kiṃ tu viprakartṛkasvīkārakāla iti tu kasyacidvyāhataḥ pralāpa upekṣaṇīya eva | yadi kenacit kaścidbrāhmaṇamuddiśya kiñcid dravyaṃ suvarṇarajatādi, manasā pātramuddiśya jalamadhye jalaṃ kṣipet dātā tatphalamāpnoti pratigrāhī na doṣabhāgityādivacanapratipāditena vidhinotsṛjya deśāntarasthāya tasmai taddravyaṃ prahitam |
1.p2.2
tacca yadi madhyemārgaṃ naṣṭaṃ caurairvāpahṛtaṃ tadā dāturna ko'pi pratyavāyaḥ | pramāṇābhāvāt | dānaphalaṃ tu naiva jāyate | brāhmaṇasvatvāpattyavasānakasyotsargasyājātatvāt | nacānena vacasā dānānukalpena pātroddeśyakaḥ saṅkalpa eva vidhīyate, na tu pātrasvatvotpattiparyantatā'pi | uddeśamātraśravaṇād iti vācyam | prajāpativratāntargatodyadādityānīkṣaṇasaṅkalpavad atrāpi phalaparyantatāyā āvaśyakatvāt | anyathā tatrāpi saṅkalpamātrādeva phalaṃ syāt | astviticennaivam | tasya vratamiti bhāvarūpavratopakrameṇābhāvarūpā''dityānīkṣaṇādyuktiviruddhopakramānurodhāt pratipālanīyasvārthā'vyabhicāriṇīṃ bhāvarūpāṃ saṃkalpakriyāṃ lakṣayati | tatra ca paripālite'nīkṣaṇādau vyabhicārāt saṅkalpalakṣaṇaiva durghaṭā syāt | ato na saṅkalpamātrāt tatra phalam | kiñcātra vaidhadeśakālāvacchedenaṃ pātrahastaprakṣepāsambhave tatsthāne mānasapātroddeśyako jalādhikaraṇako jalaprakṣepo vidhīyate | na tu pātrasvatvāpattiparyantatā'pi bādhyate| yad dātṛpratigrahītṛpadaistyāgapratigrahayoḥ pratīteḥ | ato na pratigrahītṛvyāpāraṃ vinoddeśaviśiṣṭajalaprakṣepamātrāt phalamiti dik || yattu devalaḥ | arthānāmaditi pātre śraddhayā pratipādanam | dānamityabhinirdiṣṭaṃ vyākhyānaṃ tasya kathyata iti || tad vakṣyamāṇasāttvikadānoktyarthaṃ, na dānasāmānyaparam | iti dānasvarūpam | etatpraśaṃsā sāmavedopaniṣadi | dānena sarvān kāmānavāpnoti cirajīvatvamiti || vyāsaḥ | yaddadāsi viśiṣṭebhyo yadaśnāsi dine dine| tatte vittamahaṃ manye śeṣaṃ kasyāpi rakṣasi | grāsādarddhamapi grāsamarthibhyaḥ kiṃ na dīyate |
1.p2.3
icchānurūpo vibhavaḥ kadā kasya bhaviṣyatītyādi || tacca dānaṃ tredhoktaṃ bhagavadgītāsu | dātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe | deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam || yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ | dīyate ca parikliṣṭaṃ tadrājasamudāhṛtam || adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate | asaṃskṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam || viṣṇudharmottare | tāmasānāṃ phalaṃ bhuṅkte tiryaktve mānavaḥ sadā | varṇasaṅkarabhāvena vārddhake yadi vā punaḥ || bālye vā dāsabhāve vā nātra kāryā vicāraṇā | ato'nyathā tu mānuṣye rājasānāṃ phalaṃ bhavet || sāttvikānāṃ phalaṃ bhuṅkte devatve nā'tra saṃśayaḥ || mātsye | yeṣāṃ pūrvakṛtaṃ karma sāttvikaṃ manujottama | pauruṣeṇa vinā teṣāṃ keṣāñciddṛśyate phalam || karmaṇā prāpyate lokān rājasasya tathā phalam | kṛcchreṇa karmaṇā viddhi tāmasasya tathā phalam || hārītaḥ | mumūrṣustāmasaṃ yaccāprakṛto dadātīti|| aprakṛto'sāvadhānaḥ | gāruḍe, arhate yat suvarṇādidānaṃ tat kāyikaṃ matam | ārttānāmabhayaṃ dadyādetaddhi vācikaṃ smṛtam || vidyāmādāya yajjapyaistaddānaṃ mānasaṃ dvijā iti || atha dānasāmānyetikarttavyatā || tatra dānā'dhikārastu caturṇāmapi varṇānāṃ strīṇāṃ ca | varṇānāmāśramāṇāṃ ca cāturvarṇye yudhiṣṭhira | dānadharmaṃ pravakṣyāmi yathā vyāsena bhāṣitam iti vyāsokteḥ|| sa ca niṣādasthapativad vaikamantravatsvapi samantraka eva strīśūdrayoraviruddhaḥ | madanaratne jātūkarṇyaḥ | adhikārī bhavecchūdraḥ pūrttadharma na vaidike| pūrttadharmāṃstatraiva smṛtyantare | bahirvedi ca yaddānaṃ tatpaurttikamudāhṛtam ||
1.p2.4
tatraiva vyāso'pi | antarvedyāṃ ca yaddānamiṣṭaṃ tadabhidhīyate iti
Linked texts (6)
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Dānasāgara — Ballālasena, Sanskrit
- Caturvargacintāmaṇi — Hemādri, Sanskrit
- Ṣoḍaśamahādānavidhi (Hemādri) — Hemādri, Sanskrit
- Dānakhaṇḍa — Hemādri, Sanskrit
- Śūdrakamalākara — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit