Pramāṇa · Search · About · API

Puranasara 5

Purāṇasāra 5

Language
Sanskrit

5.1

ruṣīṇāṃ vedasvarūpajijñāsā
²ṛṣayaḥ
sarvaṃ vidurvedavido vede sarvaṃ pratiṣṭhitam
ityuktaṃ hi tvayā tasya svarūpaṃ vaktumarhati

5.2

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā praṇipatya maheśvaram
sa sūtaḥ kathayāmāsa vedaṃ praṇavapūrvakam

5.3

praṇavaśabdaniruktiḥ tatsvarūpavarṇanaśca
³praṇavaṃ sampravakṣyāmi ⁴samāsena na vistarāt
parāparavibhāgena praṇavastadvidhā mataḥ

5.4

paraṃ parataraṃ brahma prajñānandādilakṣaṇam
prakarṣeṇa navaṃ ⁵(yattu) paraṃ brahma svabhāvataḥ

5.5

aparaḥ praṇavaḥ sākṣācchandarūpasya nirmalaḥ
prakarṣeṇa navatvasya hetutvātpraṇavaḥ smṛtaḥ

5.6

paramapraṇavaprāptihetutvātpraṇa ⁶vo'thavā
liṅgāvirbhāvanirūpaṇam
purā prajāpati⁷ssākṣādevānāmidamuktavān

5.7

caturyugasahasrānte saṃvṛtte bhūtasaṃkṣaye
viṣṇuryogaṃ samāsthāya suptvaikārṇave'mbhasi

5.8

tathā śayānaṃ taṃ dṛṣṭvā mohitastasya māyayā
kastvaṃ vadeti hastena prāvodhayamahaṃ harim

5.9

prabuddhassa samutthāya dṛṣṭvā māmagrataḥ sthitam
prahasya bhagavān kiñciduvāca madhuraṃ vacaḥ

5.10

api te svāgataṃ vatsa pitāmaha mahādyute
tasya tadvacanaṃ śrutvā smitapūrvaṃ surarṣabhāḥ

5.11

rajasā baddhavairo'haṃ tamāvocaṃ janārdanam
bhāṣase vatsa vatseti sṛṣṭisthityantakāriṇam
māmāhālpa¹smitaṃ kṛtvā guruḥ śiṣyamivāgatam

5.12

ajñānmamāvatīrṇastvaṃ vatsa vatseti bhāṣase
athavā nāparādhaste māyā mama duratyayā

5.13

śṛṇu ²satyaṃ caturvaktra sarvadeveśvaro hyaham
kartā bhartā ca hartā ca na mayāsti samo vibhuḥ

5.14

ityuktavati tasmiṃstu mayi cāmarṣarūṣite
āvayorabhavadyuddhaṃ rajasā baddhavairayoḥ

5.15

etasminnantare liṅgamāvayormadhyato'bhavat
vivādaśamanārthañca prabodhārthañca bhāsvaram

5.16

tasya jvālāsahasreṇa mohito bhagavān hariḥ
mohitaścāhamabhavaṃ māmuvāca ca mādhavaḥ

5.17

liṅgādyantadarśanārthaṃ brahmaviṣṇubhyāṃ ūrdhvādhogamanam
¹adho gamiṣyāmyasyāhaṃ tvamūrdhvaṃ gantumarhasi
evaṃ vyāhṛtya viśvātmā vārāhamakarodvapuḥ

5.18

ahaṃ haṃsatvamāpanno viśvataḥ ²pakṣasaṅgatiḥ
tadā prabhṛti māmāhuḥ haṃsa haṃso virāḍiti

5.19

divyaṃ varṣasahasrantu tvaranviṣṇuradho gataḥ
ahamūrdhvaṃ gato vegāttasyāntaṃ jñātumiccha³yā

5.20

āvāmadṛśvā tasyāntaṃ śrāntau punarupāgatau
praṇipatya ca talliṅgaṃ pārśvayorubhayoḥ sthitau

5.21

liṅgasya pārśvataḥ oṃkāraśravaṇaṃ tasya varṇasthānanirūpaṇaśca
tadā samabhavattatra ⁴sa nādaḥ śabdalakṣaṇaḥ
omomiti suraśreṣṭhāḥ suvyaktaḥ plutalakṣaṇaḥ

5.22

kimidaṃ tviti sañcintya vismayantimitāvubhau
liṅgasya dakṣiṇe bhāge dṛṣṭavantau sanātanam

5.23

ādyaṃ varṇamakārantu ukāraṃ ⁵cottare tataḥ
makāraṃ madhyataścaiva nādāntaṃ tasya comiti

5.24

sūryamaṇḍalavad dṛṣṭvā varṇamādyantu dakṣiṇe
uttare pāvakaprakhyaṃ ukāraṃ ⁶puruṣarṣabhāḥ

5.25

śītāṃśumaṇḍalaprakhyaṃ makāraṃ madhyatastathā
tasyopari tathā bindumānandasyāpi kāraṇam

5.26

¹turīyātītamamṛtaṃ niṣkalaṃ nirupaplavam
nirdvandvaṃ kevalaṃ śūnyaṃ bāhyābhyantaravarjitam

5.27

²mātrāstisrastathā'mātrānādākhyaṃ brahmasaṃjñitam
ṛgyajussāmavedāśca mātrārūpeṇa saṃsthitāḥ

5.28

atha tatra yajūṃṣyāhuromomiti surottamāḥ
yajuṣāṃ vacanaṃ śrutvā ṛcaḥ sāmāni caiva hi

5.29

evameva hare brahman ityāhuścāvayostadā
ākarṇya vākyaṃ vedānāṃ āvābhyāmamarottamāḥ³
praṇavātmakamevedaṃ paraṃ brahmeti niścitam

5.30

iti prajāpatiḥ pūrvaṃ tridaśānāmabhāṣata
saṃkṣipyāhaṃ pravakṣyāmi tadeva⁴ bhavatāṃ dvijāḥ

5.31

akāraśca tathoṃkāro makāra⁵śceti suvratāḥ
ta ekadhā samabhavadaja omityapi prabhuḥ

5.32

oṃkārasya sarvavastvavabhāsakatvam
tasminneva śivassāmbaḥ sarvavastvavabhāsakaḥ
pratibimbitavāṃstena praṇavastasya vācakaḥ

5.33

tattalohādivacchambhoḥ abhedātpraṇavo'pi saḥ
sarvāvabhāsako nityaṃ abhavatpaṇḍitottamāḥ

5.34

jñātārthe jñānamityevaṃ vaktavye sati tadvinā
omiti prāha loko'yaṃ tena jñātasya vācakaḥ

5.35

¹ajñātārthe tathājñātamiti prāpte tu vācake
omiti prāha loko'yaṃ tenājñātasya vācakaḥ

5.36

sandigdhārthe tu sandigdhamiti prāpte tu vācake
omiti prāha loko'yaṃ tena sandigdhavācakaḥ

5.37

ākāśādipadārthānāṃ ye śabdā vācakā bhuvi
vinā tānakhilān śabdā loka omiti bhāṣate

5.38

ataḥ prayogabāhulyāt ghaṭakuḍyādiśabdavat
ākāśādipadārthānāṃ vācakaḥ praṇavaḥ smṛtaḥ

5.39

sarvāvabhāsakatvena brahmaṇā sadṛśaḥ smṛtaḥ
sarvāvabhāsakaṃ mantraṃ imaṃ japati yo dvijaḥ

5.40

sarvamantra²japasyoktaṃ phalaṃ sa labhate'cirāt
atassarvaṃ parityajya sadā mantramimaṃ japet

5.41

ṛṣirbrahmāsya mantrasya gāyatrī chanda ucyate
paramātmā ³śivaḥ śambhuḥ devatā parikīrtitā

5.42

akāro bindusaṃyuktaḥ ⁴śaktirasya dvijottamāḥ
uṃkāraśca makāraśca dvayaṃ bījaṃ ⁵prakīrtitam

5.43

mokṣārthe viniyogo'sya prokto vedāntavedibhiḥ
agniścandraśca sūryaśca varṇānāṃ munayaḥ kramāt

5.44

gāyatraṃ ca tathā triṣṭup jagatī ca yathākramam
chandāṃsi brahmaviccheṣṭhāḥ varṇānāṃ ca yathākramam

5.45

brahmā viṣṇuśca rudraśca varṇānāṃ devatāḥ kramāt
raktaḥ śuklaśca kṛṣṇaśca kramādvarṇā ²udāhṛtāḥ

5.46

jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ proktā yathākramam
³bhūmyantarikṣasvargāśca sthānāni kramaśo viduḥ

5.47

udāttapramukhā viprāḥ svarāḥ proktā manīṣibhiḥ
ṛgyajussāmasaṃjñāśca vedāḥ proktā yathākramam

5.48

agnayo gārhapatyāgnirdakṣiṇāgnistathaiva ca
proktāścāhavanīyāgniḥ varṇānāṃ kramaśo dvijāḥ

5.49

prātarmadhyandinaṃ sāyaṅkāla ukto yathākramam
⁴sṛṣṭiḥsthitiśca saṃhārakriyāḥ proktā yathākramam

5.50

utpattau ca sthitau nāśe viniyoga udāhṛtaḥ
aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntaṃ aṅgulīnāṃ ca sandhiṣu

5.51

kramādvarṇatrayanyāsaḥ kartavyaḥ siddhimicchatā
aṅgulīṣu ca sarvāsu praṇavanyāsa īritaḥ

5.52

bhūramyātmana ityādimantrāśca kramaśo dvijāḥ
vinyastanyāśca siddhyarthaṃ aṅgulīṣu dvijanmanaḥ

5.53

kramādvarṇatrayanyāso nābhau hṛdi ca mūrddhani
kartavyaḥ sarvayatnena praṇavena tathaiva ca

5.54

hṛdayādipradeśeṣu krameṇaiva dvijottamāḥ
¹bhūragnyātmana ityādimantrāṇāṃ nyāsa īritaḥ

5.55

evaṃ nyāsavidhānena dhyātvā sāmbaṃ triyambakam
japenmantraṃ paraṃ bhaktyā lakṣāṇāṃ daśakaṃ dvijāḥ

5.56

tatassidhyati mantro'yaṃ satyameva na saṃśayaḥ
ṣaṭkarmāṇi prasiddhyanti tathaivāṣṭavibhūtayaḥ

5.57

apavargastatassiddhaḥ pāpaissarvaiḥ pramucyate
sarvavidyālayo bhūtvā yatheṣṭaphalamāpnuyāt

5.58

vedavibhāgakaraṇanirūpaṇam
vedānāṃ vaibhavaṃ viprāḥ kaḥ pumān vaktumarhati
brāhmaṇānāṃ ca vedānāṃ vaibhavaṃ kevalairnṛbhiḥ

5.59

śakyate naiva vijñātuṃ kalpakoṭiśatairapi
tathāpi vakṣye yuṣmākaṃ prasādādeva śūlinaḥ

5.60

asya vedasya sarvajñaḥ kalpādau parameśvaraḥ
vyañjakaḥ kevalaṃ viprāḥ naiva kartā na saṃśayaḥ

5.61

brahmāṇaṃ munayaḥ pūrvaṃ sṛṣṭvā tasmai maheśvaraḥ
dattavānakhilān vedān viprā ātmani saṃsthitān

5.62

brahmaṇā codito viṣṇuḥ vyāsarūpī dvijottamāḥ
vīryaṃ tejo balaṃ cālpaṃ manuṣyāṇāmavekṣya vai

5.63

hitāya sarvabhūtānāṃ vedabhedān karoti saḥ
prakāśapiṇḍamāmnāyamaśeṣārthāvabhāsakam

5.64

caturdhā kṛtavān vyāso yathāpūrvaṃ sanātanam
¹ekaviṃśatibhedena ṛgvedaṃ kṛtavān prabhuḥ

5.65

śākhānāṃ tu śatenaiva yajurvedamathākarota
sāmavedaṃ sahasreṇa śākhānāñca vibheda saḥ

5.66

atharvaṇamatho vedaṃ vibheda navadhaiva tu
vedaśravaṇārthaṃ vedhasā śiṣyagrahaṇam
atha śiṣyān sa jagrāha caturo vedapāragān

5.67

sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ vaiśampāyanameva ca
ṛgvedaśrāvakaṃ pailaṃ jagrāha sa mahāmuniḥ

5.68

yajurvedapravaktāraṃ vaiśampāyanameva ca
jaiminiṃ sāmavedasya sumantu²mitarasya ca

5.69

itihāsapurāṇāni pravaktuṃ māmayojayat
ṛgvedasya tu śākhānāṃ śrāvakāneka³viṃśatim

5.70

⁴yajuḥ śākhāśatasyāpi śrāvakāṇāṃ śataṃ muniḥ
⁵sāmaśākhāsahasrasya munīnāṃ ca sahasrakam

5.71

jagrāha muniśārdūlaḥ kṛṣṇadvaipā¹yano muniḥ
vedānāmapi śākhānāṃ śrāvakā ye munīśvarāḥ

5.72

śiṣyebhyaḥ pradadustāṃśca jagṛhaste'pyanukramāt
ityetāḥ pratiśākhābhyo'pyanuśākhāḥ prakīrtitāḥ
evaṃ vyāsena muninā śrutirvyastā sanātanī

5.73

śrutirūpāyāḥ dhenoḥ svarūpavarṇanam
²sarvasyādhārabhūteyaṃ viprā dhenustrayīmayī
yasyāṃ pratiṣṭhitaṃ viśvaṃ viśvahetuśca vai yataḥ

5.74

ṛkpṛṣṭhāsau yajurmadhyā sāmavaktraśirodharā
iṣṭāpūrtaviṣāṇā ca sādhusūktatanūruhā

5.75

śāntipuṣṭiśakṛnmūtrā varṇāḥ pādāḥ pratiṣṭhitāḥ
upajīvyā ³ca jagatāṃ sā ca yā nāpacīyate

5.76

svāhākāraḥ svadhākāro vaṣaṭkāraśca vai dvijāḥ
hantakārastathaivānyo tasyāḥ stanacatuṣṭayam

5.77

svāhākārastanaṃ devāḥ pitaraśca svadhāmayam
munayaśca vaṣaṭkāraṃ deva⁴bhūtāḥ sureśvarāḥ

5.78

hantakāraṃ manuṣyāśca pibanti satataṃ stanam
evamāpyāyayayatyeṣā ⁵surādīnakhilāṃstryī

5.79

teṣāmucchedakartā yaḥ puruṣo'tyantapāpakṛt
sa ¹tamasyandhatāmisre tāmisre ca nimajjati

5.80

yastve²tāṃ mānavo dhenuṃ svairvitsairamarādibhiḥ
pāyayatyucite kāle ³sa svargāyopapadyate

5.81

svādhyāyavidhānaṃ vedabāhyasya nindanaṃ ca
adhīyīta sadā nityaṃ brahmavidyāṃ samāhitaḥ⁴
yo'nyatra kurute ⁵niṣṭhāṃ anadhītya śrutiṃ dvijāḥ
sa vai mūḍho na sambhāṣyo vedabāhyo dvijātibhiḥ

5.82

imaṃ mantraṃ dvijātīnāṃ sādhūnāmātma⁶nasya ca
suhṛdāṃ ca japetkarṇe śiṣyasyānucarasya ca

5.83

na dadyānnāsti⁷kebhyastu yadi dadyātpatatyadhaḥ
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ sarvadā prayataḥ śuciḥ
jātismaratvaṃ labhate nākapṛṣṭhe virājate

Linked texts (11)