<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Times of rites](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala) › [Determination of lunar days](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi) › [Tithyarka](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka) › 6.1

# Tithyarka 6.1

Tithyarka 6.1

- **Language:** Sanskrit

### [6.1.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.1)

mādhavastu—“amāvāsyayā hi māsān sampaśyanti, paurṇamāsyā hi  
māsān sampaśyanti” iti śrutyā darśāntatvapūrṇimāntatvayoḥ sāmyādanuṣṭhānādiṣu viśeṣavacanācchiṣṭācārācca vyavasthetyudājahāra  
darśāntānāṃ pūrṇimāntānāṃ vā māsaviśeṣāṇāṃ kārttikādisaṃjñā  
nakṣatrayogād | yatra māse pūrṇimā kṛttikānakṣatreṇa yujyate, sā  
kārttikī “nakṣatreṇa yuktaḥ kālaḥ” ityaṇ | aṇantatvāṅī  
sā'smin māse sa kārttiko māsaḥ, “sā'smin paurṇamāsīti  
saṃjñāyām” ityaṇ, “lubaviśeṣe” iti tasya lup kārttikaḥ  
evaṃ mārgaśīrṣādayo'pi bodhyāḥ | atra yadyapi kṛttikādinakṣatraṃ  
kārttikādiṣu prayojakamuktam, tathāpi kṛttikādi dvandvaṃ trikañca  
prayojakaṃ bodhyam,  
"antyopāntyau tribhau jñeyo phālgunaśca tribho mataḥ  
śeṣā māsā dvibhā jñeyāḥ kṛttikādivyavasthayā  
dve dve citrāditārāṇāṃ paripūrṇendusaṅgame  
māsāścaitrādayo jñeyāstrikaiḥ ṣaṣṭhāntyasaptamāḥ ||"  
iti cyavanasaṅkarṣaṇavacanāt  
atha māsadevatā aparārke—  
"keśavo mārgaśīrṣe tu pauṣe nārāyaṇaḥ smṛtaḥ  
mādhavo māghamāse tu govindaḥ phālgune tathā  
caitre māsi bhavedviṣṇurvaiśākhe mādhavastathā  
trivikramo jyeṣṭhamāse āṣāḍhe vāmanastathā  
śrīdharo śrāvaṇe jñeyo hṛṣīkeśastataḥ param  
padmanābha āśvayuje tato dāmodaro mataḥ  
sarveṣveteṣu māseṣu narakārirmalimlucaḥ |" iti  
atha malamāsaḥ | hemādrau brahmasiddhānte—  
"cāndro māso hyasaṃkrānto malamāsaḥ prakīrtitaḥ ||" iti  
sa dvedhā—adhimāsakṣayamāsabhedāt | taduktaṃ madanaratne  
kāṭhakagṛhye—  
"yasmin māse na saṃkrāntiḥ saṃkrāntidvayameva vā  
malamāsaḥ sa vijñeyo māsaḥ syāttu trayodaśaḥ ||" iti  
tatrādhimāsasvarūpaṃ bhṛguṇā darśitam—

### [6.1.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.2)

"ekarāśisyite sūrye yadā darśadvayaṃ bhavet  
havyakavyakriyā hantā tadā jñeyo'dhimāsakaḥ ||” iti  
sthūlamānena tasya kālo brahmasiddhānte—  
“dvātriṃśadbhirgatairmāsairdinaiḥ ṣoḍaśabhistathā  
ghaṭikānāṃ catuṣkeṇa patatyeko'dhimāsakaḥ ||” iti  
kṣayamāsasvarūpaṃ siddhāntaśiromaṇau—  
asaṃkrāntimāso'dhimāsaḥ sphuṭaḥ syād  
dvisaṃkrāntamāsaḥ kṣayākhyaḥ kadācit  
kṣayaḥ kārttikāditraye nānyataḥ syāt  
tadā varṣamadhye'dhimāsadvayaṃ ca  
ekaḥ kṣayāt prāk, aparastūrdhvamityevamadhimāsadvayaṃ bhavatīti  
bhāvaḥ | asminnevārthe jābāliḥ—  
“ekasminneva varṣe tu dvau māsāvadhimāsakau  
prākṛtastatra pūrvaḥ syāduttarastu malimlucaḥ ||” iti  
prākṛtaḥ śuddhaḥ karmārha ityarthaḥ | tayornāmanī jyotirgranthe—  
“yasmin māse na saṃkrāntiḥ saṃkrāntidvayameva vā  
saṃsarpāṃhaspatī māsāvadhimāsaśca ninditāḥ ||” iti  
kṣayamāsāt prācīnayo'saṃkrāntaḥ saṃsarpaḥ, uttaro'haspatirityarthaḥ  
karmasu samyak sarpatīti saṃsarpaḥ | ata eva karmārhaḥ  
dvitīyastu aṃhasāṃ pāpānāṃ patiḥ, ato niṣiddha iti bhāvaḥ  
kṣayasyāgamanakālastatraiva—  
“gate'bdhyadrinandairmite śākakāle  
tithīśairbhaviṣyatyathāṅgākṣamūryaiḥ  
gajādyagnibhūmistathā prāyaśo'yaṃ  
kuvedenduvarṣaiḥ kvacidrokubhiśca ||” iti  
“nityanaimittike kuryācchāddhaṃ kuryānmalimluce  
tithinakṣatravāroktaṃ kāmyaṃ naiva kadācana ||” iti  
“roge cālabhyayoge ca sīmante puṃsave'pi ca  
yad dānādi samuddiṣṭaṃ pūrvatrāpi na duṣyati ||”  
“asūryā nāma ye māsā na teṣu manusaṃmataḥ  
vratānāṃ caiva yajñānāmārambhaśca samāpanam ||” iti  
tenaivoktatvāt | ‘asūryāḥ’ saṃkrāntirahitāḥ | ‘nāma’ prasiddhau

### [6.1.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.3)

keṣāṃcinnityānāmapi niṣedhaḥ kāṭhakagṛhye—  
“puṣṭīṣṭyāgrayaṇādhānacāturmāsyādikānyapi  
mahāḷayāṣṭakāśrāddhopākarmādyapi karma yat  
spaṣṭamāsaviśeṣākhyā vihitaṃ varjayenmale |” iti  
‘puṣṭiḥ’ kāṭhakādau prasiddheti śrīguravaḥ | āgrayaṇe vikalpamāha paiṭhīnasiḥ—  
“saṃkrāntirahite māsi kuryādāgrayaṇaṃ na vā” iti  
vṛddhamanuḥ—  
“agnyādheyaṃ pratiṣṭhāṃ ca yajñadānavratāni ca  
vedavratavṛṣotsargacūḍākaraṇamekhalāḥ  
māṅgalyamabhiṣekaṃ ca malamāse vivarjayet |” iti  
atrāgnyādheyamapūrvam, pratiṣṭhā'pyapūrvā, agnyanugamananimittamādhānaṃ  
cāṇḍālādisaṃsparśaprayuktā punaḥ pratiṣṭhā cā'sāvakāśanaimittikatvānmalamāse'pi kāryā,  
“kuryāt vratādikaṃ karma prayatnena malimluce  
naimittikaṃ ca kurvīta sāvakāśe na yadbhavet ||”  
iti bhaviṣyāt | vṛṣotsarganiṣedhastu kāmyavṛṣotsargaparaḥ | pretoddeśyakastu male'pi bhavati—  
“ekādaśe'hni pretasya yasya notsṛjyate vṛṣaḥ  
pretatvaṃ susthi ṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi ||”  
ityasmanmātṛprapitāmahaśrībhaṭṭanārāyaṇapadapāthojalikhitavacanāt | hemādrau jyotiḥśāstre—  
“tatra dattamadattañca hutaṃ na hutameva ca  
sujaptamapyajaptaṃ syānnopavāsaḥ kṛto bhavet  
na yātrāṃ na vivāhañca na ca vāstuniveśanam  
pratiṣṭhāṃ na ca devānāṃ prāsādagrāmabhūruhām ” || iti  
skānde—  
“malamāse'pyanāvṛttaṃ tīrthasnānamapi tyajet |”  
‘anāvṛttam’ nūtanam, yaduktam—“nūtanatīrthasnānādi malamāse na  
karttavyam” iti | tasya kvacit pratiprasavo vāyupurāṇe—  
“gayāyāṃ sarvakāleṣu piṇḍaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ  
adhimāse janmadine aste ca guruśukrayoḥ  
na tyaktavyaṃ gayāśrāddhaṃ siṃhasthe ca bṛhaspatau |” iti

### [6.1.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.4)

smṛtyantare—  
“vāpīkūpataḍāgādipratiṣṭhā yajñakarma ca  
na kuryānmalamāse tu mahādānavratāni ca ||” iti  
madanaratne smṛtisaṃgrahe—  
“jātakarma prasūtiśca sīmantonnayanavrate  
malimluce'pi karttavyaṃ nimittaṃ yadi jāyate ||” iti  
gṛhyapariśiṣṭe—  
“avaṣaṭkārahomāśca parva cāgrayaṇaṃ tathā  
malamāse'pi karttavyaṃ kāmyā iṣṭīśca varjayet ||” iti  
‘avaṣaṭkārahomāḥ’ agnihotropāsanavaiśvadevādyaḥ | ‘parva’  
darśapūrṇamāsasthālīpākāḥ | smṛtyantare—  
“candrasūryagrahe caiva maraṇe putrajanmani  
malamāse'pi deyaṃ syāddattamakṣayyakārakam ||” iti  
yamaḥ—  
“sapiṇḍīkaraṇe nitye nādhimāsaṃ vivarjayet  
tīrthasnānaṃ japo homo yavavrīhitilādibhiḥ  
jātakarmmāntyakarmmāṇi navaśrāddhaṃ tathaiva ca  
maghātrayodaśīśrāddhaṃ śrāddhānyapi ca ṣoḍaśa  
candrasūryagrahe snānaṃ śrāddhadānajapādikam  
kāryāṇi malamāse'pi nityanaimittikaṃ tathā ||” iti  
vārṣikamahālayaniṣedhavacanāni śrāddhacandrikāprakāśe udāhariṣyante  
vṛhaspatiḥ—  
“astaṃ gate gurau śukre vṛddhe bāle malimluce  
vratārambhāpavargau ca na kuryānmauñjibandhanam ||” iti  
astalakṣaṇaṃ siddhānte—  
“raviṇāsattiranyeṣāṃ grahāṇāmastamucyate  
tato'rvāgvārdhakaṃ mauḍhyādūrdhvaṃ bālyaṃ prakīrttitam ||” iti  
bālyavārdhakapramāṇaṃ jyotiḥśāstre—  
“prāk paścāduditaḥ śukraḥ pañcasaptadinaṃ śiśuḥ  
viparītaṃ tu vṛddhatvaṃ tadvadeva gurorapi ||”  
viśeṣastatraiva jñeyaḥ | malamāse śrāddhaṃ kāryaṃ na veti vicāre| vistareṇa vakṣyate śrāddhacandrikāprakāśe | atra dānamuktaṃ hemādrau  
pādme—  
“adhimāse tu samprāpte guḍasarpiryutāni ca  
trayastriṃśadapūpāni dātavyāni dine dine

### [6.1.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.5)

adhimāse tu samprāpte trayastriṃśattu devatāḥ  
uddiśyā'pūpadānena pṛthvīdānaphalaṃ labhet  
trayastriṃśadapūpāṃśca kāṃsyapātre nidhāya ca  
saghṛtaṃ sahiraṇmañca brāhmaṇāya nivedayet ||” iti  
tithyādi saṃkīrtya mama samastapāpakṣayadvārā śrīnarakāridevaprītyarthamidaṃ trayastriṃśadapūpātmakaṃ kāṃsyapātrasthaṃ vāyanaṃ saghṛtaṃ sahiraṇyamamukaśarmaṇe brāhmaṇāya tubhyamahaṃ sampradade | kṛtasyādhimāsavāyanadānasya sāṅgatārthamimāṃ dakṣiṇāṃ tubhyamahaṃ sampradade | iti  
yathāśakti dakṣiṇāṃ dattvā prārthayedetairmantraiḥ—  
“viṣṇurūpī sahasrāṃśuḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ  
apūpānnapradānena mama pāpaṃ vyapohatu  
nārāyaṇa ! jagadbīja ! bhāskarapratirūpaka !  
dānenānena putrāṃśca sampadaścābhivarddhaya  
yasya haste gadācakre garuḍo yasya vāhanam  
śaṅkhaḥ karatale yasya sa me viṣṇuḥ prasīdatu ||”  
iti malamāsanirṇaya ityuparamyate  
atha saṃvatsaraḥ, sa ca samyag vasantyasminnayanarttumāsapakṣādaya iti vyutpattyā māsādyavayavayukto'vayavī kaścitpratyakṣaḥ  
sa dvādaśamāsairjāyate, “dvādaśa māsāḥ saṃvatsare” iti śruteḥ | atra  
māsānāṃ traividhyena saṃvatsaro'pi trividhaḥ | taduktaṃ brahmasiddhānte—  
“cāndrasāvanasaurāṇāṃ māsānāṃ tu prabhedataḥ  
cāndrasāvanasaurāśca trayaḥ saṃvatsarā amī ||” iti  
tatra cāndrasaṃvatsaraścaitraśuklapratipadādiḥ phālgunadarśāntaścatuḥpañcāśadadhikaśatatrayadinātmakaḥ 354 | saurastu meṣādimīnāntaḥ pañcaṣaṣṭyadhikaśatatrayadinātmakaḥ 365 | sāvanastu  
ṣaṣṭyuttaraśatatrayadinātmakaḥ 360 | te ca trayaḥ saṃvatsarā  
vacanaviśeṣeṇa keṣucit karttavyakarmasu vyavatiṣṭhante, keṣucid

### [6.1.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.6)

vikalpante iti saṅkṣepaḥ | atha kṣauraniṣiddhakālaṃ pradarśayāmaḥ  
ṣaṭtriṃśanmate“kumbhe ca karkaṭe caiva kanyāyāṃ kārmuke ravau  
romakhaṇḍaṃ gṛhasthasya pitṝn trāsayate yamaḥ  
kanyāṃ sarvāṃ karkaṭake tredhā bhāgadvayaṃ tyajet  
dhanuḥ kumbhe'rdhabhāgaṃ ca pūrvameva parityajet ||” iti  
vṛddhagārgyaḥ—  
“mīne dhanuṣi siṃhe ca sthite saptaturaṅgame  
kṣauramatra na karttavyaṃ vivāho gṛhakarma ca ||” iti  
“sitāṣṭamīṣu sarvāsu bhūtāhendukṣaye tathā  
tailābhyaṅgaṃ kṣaurakarma strīsaṅgaṃ vai vivarjayet ||” iti  
“niṣiddhatithivārādau bhojanānantaraṃ ca yaḥ  
kṣauraṃ karoti tadgehe nāśnanti pitaraḥ surāḥ  
bhujikriyottaraṃ kālaṃ kṣauraṃ karma karoti yaḥ  
kṛmibhakṣyo bhavet so'pi yāvaccandradivākarau ||” iti  
“ravyārasaurivāreṣu rātrau pāte vrate'hani  
śrāddhāhapratipadriktā bhadrāḥ kṣaureṣu varjayet ||”  
“aṣṭamī ca tathā ṣaṣṭhī navamī ca caturdaśī  
kṣurakarmaṇi varjyā ca parvasandhisrthaiva ca ||” iti  
“nirāsanasya suptasya tiṣṭhataśca tathaiva ca  
sāyaṃ bhuktavataścaiva snātasya kṣudhitasya ca  
yātrāyuddhodyatasyāpi śmaśrukarmma vivarjayet |” iti  
anyatra vistaraḥ | asya sarvasyāpavādastīrthaprāptyādau“kṣaura naimittikaṃ kāryaṃ niṣedhe satyapi dhruvam  
pitrādimṛtidīkṣāsu prāyaścitte ca tīrthake ||”  
iti smṛteḥ | atha kalivarjyāni procyante  
hemādrau“vidhavāyāṃ prajotpattau devarasya niyojanam |”  
tathā“bālikākṣatayonyāstu vareṇānyena saṃskṛtiḥ  
kanyānāmasavarṇanāṃ vivāhaśca dvijātibhiḥ  
tisro varṇānupūrvyeṇa dve tathaikā yathākramam ||”  
ādityapurāṇe“yastu kārtayugo dharmo na karttavyaḥ kalau yuge

### [6.1.7](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.7)

pāpaprayuktāśca sadā kalau nāryo narāḥ sadā ||”  
tathā“dattaurasetareṣāṃ ca putratvena parigrahaḥ  
savarṇānyāṅganāduṣṭaiḥ saṃsargaḥ śodhiteradhi ||”  
mādhavīye“asthisaṃcayanādūrdhvamaṅgasaṃsparśanaṃ tathā |” iti  
brahmapurāṇe“dīrghakālaṃ brahmacaryaṃ dhāraṇaṃ ca kamaṇḍaloḥ  
gotrād mātṛsapiṇḍācca vivāho govadhastathā  
narāśvamedhau madyañca kalau varjyaṃ dvijātibhiḥ |"  
"devarācca sutotpattirdattā kanyā na dīyate  
na yajñe govadhaḥ kāryaḥ kalau na ca kamaṇḍaluḥ ||"  
"ūḍhāyāḥ punarudvāhaṃ jyeṣṭhaśaṃśaṃ govadhaṃ tathā  
kalau pañca na kurvīta bhrātṛjāyāṃ kamaṇḍalum ||"  
"na kalau kriyate hyaśvamedho vāpyatha gosavaḥ  
naramedho'kṣatānārī devarātputrasantatiḥ ||"  
"akṣatā gopaśuścaiva śrāddhe māṃsaṃ tathā madhu  
devarācca sutotpattiḥ kalau pañca vivarjayet ||" iti  
"yāvadvarṇavibhāgo'sti yāvvedaḥ pravarttate  
saṃnyāsaṃ cāgnihotraṃ ca tāvatkuryāt kalau yuge ||" iti  
"arddhādhānaṃ smṛtaṃ śrautasmārtāgnyostu pṛthakkṛtiḥ  
sarvādhānaṃ tayoraikyakṛtiḥ pūrvayugāśritā ||" iti  
vistarastu hemādrimādhavādau draṣṭavya iti dik | atha parvavarjyāni | hemādrau manuḥ—  
“caturdaśyaṣṭamīdarśapaurṇamāsyarkasaṃkramaḥ  
eṣu strītailamāṃsāni dantakāṣṭhāni varjayet ||”  
smṛtisamuccaye—  
“sāyaṃ saṃdhyāṃ parānnaṃ ca parabhojanamaithune  
tailaṃ māṃsaṃ śilāpiṣṭamamāvāsyāṃ vivarjayet  
sūryarkṣaṃ gate some parānnaṃ yo hi bhakṣayet  
tasya māsagataṃ puṇyaṃ yasyānaṃ tasya tadbhavet  
amāvāsyāsu sarvāsu navaṃ vastraṃ na dhārayet |” iti  
prasaṅgādanyeṣāṃ padārthānāṃ niṣedhakālaḥ pradarśyate | vyāsaḥ—  
“ṣaṣṭhyaṣṭamī amāvāsyā pakṣadvayacaturdaśī

### [6.1.8](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.8)

atra saṃnihitaṃ pāpaṃ taile māṃse kṣure bhage ||”  
ravivārīdiṣu tailasnānaphalānyāha sa eva—  
“ādityādiṣu vāreṣu tāpaḥ kīrtirmṛtirdhanam  
dāridryaṃ durbhagattvaṃ ca kāmāptiḥ snātataḥ kramāt ||”  
‘snānataḥ’ abhyaṅgasnānataḥ  
tathā—  
“trayodaśyāṃ tṛtīyāyāṃ pratipaddaśamīdine  
tailābhyaṅgaṃ na kurvīta spṛśedvrā navamīdine ||”  
atra viśeṣamāha hemādrau pracetāḥ"sārṣapaṃ gandhatailaṃ ca yattailaṃ puṣpavāsitam  
anyadravyayutaṃ tailaṃ na duṣyati kadācana ||” iti  
tasmāttailābhyaṅganiṣedhastilatailābhyaṅganiṣedhaparyavasāyī | hemādrau  
skānde"śiraḥ kapālamantrāṇi nakhacarmatilāṃstathā  
etāni kramaśo nityamaṣṭamyādiṣu varjayet ||” iti  
'śiraḥ' nārikelam, 'kapālam' alāvu, 'antrāṇi' paṭolam,  
'nakham' niṣpāvaḥ, 'carma' masarikā  
"śiro nārikelam, kapālamalāvū, antrāṇi paṭolam, nakhaṃ  
niṣpāvaḥ, carma masūrikāḥ, tilā vṛntākam |” iti hemādriḥ  
madanaratne skānde"snānaṃ caiva mahādānaṃ svādhyāyapitṛtarpaṇṇe  
prathame'bde na kurvīta mahāgurunipātane ||” iti  
'snānam' kāmyam  
atha janmatithikṛtyam | brahmapurāṇe"sarvaiśca janmadivase snātairmaṅgalapāṇibhiḥ  
gurudevāśca viprāśca pūjanīyāḥ prayatnataḥ ||” iti  
'sarvaiḥ' brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdraiḥ | śrīpatimālāyām"navavastradharo bhūtvā pūjayecca cirāyuṣam  
dviśrujaṃ jaṭilaṃ saumyaṃ suvṛddhaṃ cirajīvinam  
mārkaṇḍeyaṃ naro bhaktyā pūjayetprayatastathā |" iti  
"tato dīrghāyuṣaṃ vyāsaṃ rāmaṃ drauṇiṃ kṛpaṃ balim  
prahlādaṃ ca hanūmantaṃ vibhīṣaṇamathā'rcayet ||”  
pūjitadevatānāṃ nāmamantrairhomaḥ kāryyaḥ | homasaṃkhyā devīpurāṇe—  
"homo grahādipūjāyāṃ śatamaṣṭottaraṃ bhavet

### [6.1.9](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.9)

aṣṭāviṃśatiraṣṭau vā yathāśakti vidhīyate ||”  
homadravyamājyam, "ājyaṃ dravyamanādeśe” ityuktatvāt | mārkaṇḍeyaprārthanā kṛtyacintāmaṇau |—  
"mārkaṇḍeya ! mahābhāga ! saptakalpāntajīvana !  
āyuriṣṭārthasiddhyarthamasmākaṃ varado bhava ||” iti  
tato guḍatilayutaṃ payaḥ pivet | pāne mantraḥ—  
"satilaṃ guḍasaṃmiśramañjalyarddhamitaṃ payaḥ  
mārkaṇḍeyavaraṃ labdhvā pibāmyāyuṣyahetave ||”  
'payaḥ' kṣīram | janmatithau varjyāni uktāni skānde—  
"khaṇḍanaṃ nakhakeśānāṃ maithunādhyājameva ca  
āmiṣaṃ kalahaṃ hiṃsāṃ varṣavṛddhau vivarjayet ||” iti  
idaṃ malamāse na kāryyam, pūrvokta—“spaṣṭamāsaviśeṣākhya” itivacanāt | janmatitheḥ khaṇḍatve sati nirṇayaḥ devīpurāṇe—  
"ghasradvaye janmatithiryadā syāt  
pūjyā tadā janmabhasaṃyutā ca  
asaṃskṛtābhe na dinadvaye'pi  
pūjyā parā yā bhavatīha tantram ||" iti  
ubhayadine'pi nakṣatrayoge'pi parā, pūrvokta—“yugādyā varṣavṛddhiśca” iti—bhaviṣyavacanāt | iti śrīmadbhāradvājamahādevabhaṭṭātmajadivākaraviracite tithyarke janmatithikṛtyam  
atha śrāddhāmāvāsyā niścīyate | sā'parāhṇavyāpinī grāhyā,  
“piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kṣīṇe rājani śasyate  
vāsarasya tṛtīye'ṃśe nātisandhyāsamīpataḥ ||”  
“darśaśrāddhaṃ tu yatproktaṃ pārvaṇaṃ tatprakīrtitam  
aparāhṇe pitṝṇāṃ ca tatra dānaṃ praśasyate ||”  
pekṣaṇāt | pūrvedyurevāparāhvavyāpinī cet, saiva grāhyetyāha mādhavīye hārītaḥ—  
“yasyāṃ sandhyāgataḥ somo mṛṇālamiva dṛśyate  
aparāhne tu yā tasyāṃ piṇḍānāṃ karaṇaṃ dhruvam ||” iti  
yattu kārṣṇājinivacaḥ  
“bhūtaviddhāmamāvāsyāṃ mohādajñānato'pi vā

### [6.1.10](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.10)

śrāddhe karmaṇi ye kuryu steṣāmāyuḥ prahīyate ||” iti,  
tadaparāhvavyāptiviṣayamiti mādhavaḥ  
'aparāhne' caturdaśīvedhaparam ” iti hemādriruvāca  
dvitīye'hni cettādṛśī, dvitīyeva ityāha sa eva—  
“aparāhnaḥ pitṝṇāntu yā'parāhvānuyāyinī  
sā grāhyā pitṛkārye tu na pūrvā'hnānuyāyinī ||” iti  
dinadvaye'parāhvavyāptidvaidhā—ekadeśena kārtsnyena ceti  
ekadeśavyāptirapi dvedhā bhidyate—vaiṣamyeṇa sāmyena ceti | tatra  
vaiṣamyeṇaikadeśavyāptau mahattvaṃ nirṇāyakam | tathā ca mādhavīye  
smṛtyantare—  
“aparāhnadvayavyāpinyamāvāsyā yadā bhavet  
tatrālapatvamahattvābhyāṃ nirṇayaḥ pitṛkarmaṇi ||” iti  
śivarāghavasaṃvāde'pi—  
“alpā'parāhve tyājyā sā grāhyā syādadhikā bhavet |” iti  
asaṃskṛtābhe na dinadvaye'pi  
pūjyā parā yā bhavatīha tantram ||" iti  
ubhayadine'pi nakṣatrayoge'pi parā, pūrvokta—“yugādyā varṣavṛddhiśca” iti—bhaviṣyavacanāt | iti śrīmadbhāradvājamahādevabhaṭṭātmajadivākaraviracite tithyarke janmatithikṛtyam  
atha śrāddhāmāvāsyā niścīyate | sā'parāhṇavyāpinī grāhyā,  
“piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kṣīṇe rājani śasyate  
vāsarasya tṛtīye'śe nātisandhyāsamīpataḥ ||”  
iti kātyāyanokteḥ  
piṇḍānāṃ piṇḍapitṛyajñāṅgabhūtānāmanu paścādāhriyate kriyate  
iti piṇḍānvāhāryakamamāsrāddham | rājani candre kṣīṇe mārtaṇḍamaṇḍalaṃ praviṣṭe sati vāsarasya divasasya tṛtīye'śe'parāhṇarūpe  
śasyate—kāryamityarthaḥ  
“darśaśrāddhaṃ tu yatproktaṃ pārvaṇaṃ tatprakīrtitam  
aparāhṇe pitṝṇāṃ ca tatra dānaṃ praśasyate ||”  
iti śātātapokteśca | atra yadyapi ca tredhāvibhāgābhiprāyeṇa

### [6.1.11](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.11)

parāhnakālo vyākhyātaḥ, tathāpi trimuhūrtātmakasāyāhne śrāddhaniṣedhāt pañcadhāvibhaktadivasābhiprāyeṇa aparāhṇo boddhavya iti  
tattvam | vivecayiṣyate caitat spaṣṭaṃ śrāddhacandrikāprakāśe | tredhāvibhāgapakṣastu āhitāgniviṣayaḥ, tasya karmadvayānurodhadīrghāparāhnāsāmyenaikadeśavyāptau kharvādiśāstraṃ nirṇāyakam | kharvādiśāstraṃ tu—  
“kharvo darpastathā hiṃsā trividhaṃ tithilakṣaṇam  
kharvakṣaiau parau pūjyau hiṃsā syāt pūrvakālikī ||” iti  
kharvaḥ sāmyam, darpo vṛddhiḥ, hiṃsā kṣayaḥ | mādhavīye śivarāghavasaṃvāde'pi—  
“amāvāsyā tu yā hi syādaparāhnadvaye'pi sā  
kṣaye pūrvā'parā vṛddhau sāmye'pi ca parā smṛtā ||” iti  
smṛtyantare'pi—  
“tithikṣaye sinīvālī tithivṛddhau kuhūrmātā  
sāmye'pi ca kuhūrjñeyā vedavedāṅgavedibhiḥ ||” iti  
kātsnryyenobhayatrāparāhnavyāptāvapi tithivṛddhitvāt kuhūreva  
grāhyā | dinadvaye'parāhnavyāptau jāvāliḥ—  
“aparāhnadvayavyāpī yadi darśastithikṣaye  
āhitāgneḥ sinīvālī niragnyādeḥ kuhūrmātā ||” iti  
ādiśabdena strīśūdrau gṛhyete | tathā ca laugākṣirāha—  
“dvijaiḥ kāryā sinīvālī sāgnikaiḥ pitṛkarmaṇi  
strībhiḥ śūdraiḥ kuhūjñeyā tathā cānagnikairdvijaiḥ ||” iti  
sinīvālīkuhvorlakṣaṇamāha vyāsaḥ—  
“dṛṣṭacandrā sinīvālī naṣṭacandrā kuhūrmātā |” iti  
etadarthaparāṇyanyāni vacanāni granthavistarabhiyeha nopāttānītyalaṃ pallavitena | atha piṇḍapitṛyajñakālaḥ | āśvalāyanaḥ—  
"amāvāsyāyāmaparāhṇe piṇḍapitṛyajñaḥ|" iti

### [6.1.12](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.12)

atra nārāyaṇavṛttiḥ—amāvāsyāśabdaḥ pratipatpañcadaśyoḥ sandhivacano'pyatrāparāhvaśabdasamanvayāt tadgatyahorātre varttate | tasyāparāhṇe caturthe bhāge piṇḍapitṛyajñaḥ kāryaḥ | aupavasadhye yajanīye  
vā'hani yadā tvahorātrasandhau tithisandhiḥ syāt, tadaupavasathya  
evā'hani kriyate iti  
ata eva prayogapārijātakāraḥ—  
"muhūrttamapyamāvāsyā pratipadyapi cedbhavet  
taddinamakṣayaṃ jñeyaṃ parvaśeṣaṃ tu parvavat ||”  
iti hemādridhṛtaṃ hārītavacanaṃ piṇḍapitṛyajñaparamayojayat  
ayaṃ ca piṇḍapitṛyajñaḥ smārttāgnimatā mṛtapitṛkeṇa yāgapūrvadine  
kriyamāṇe darśaśrāddhavyatiṣaṅgeṇa kāryaḥ, "āhitāgniḥ piṇḍapitṛyajñaṃ  
kṛtvā karoti | anāhitāgnistu taditareṇa vyatiṣajyate |” iti  
pariśiṣṭāt  
vyatiṣaṅgo nāma śrāddhapitṛyajñayorvicchidya|vicchidya anuṣṭhānaviśeṣaḥ | yāgadine kriyamāṇastu kevalaḥ kāryaḥ, pūrvadine darśaśrāddhaṃ  
yāgadine kevalaḥ pitṛyajña iti bhāvaḥ | āpastambānāmāśvalāyanavannirṇayaḥ tathaivāpastambasmṛteḥ | kātyāyanabaudhāyanairyāgātpūrve'hani kāryaḥ, tathaiva tatsūtre pratipāditatvāt | ityanyatra vistaraḥ  
atha kṣayāhaśrāddhakālo nirṇīyate | tatra kṣayāhaśrāddhamekoddiṣṭavidhinā kriyate cet, madhyāhnavyāpinyāṃ kṣayāhatithau kāryyam  
yadi pārvaṇavidhinā, tadā'parāhnavyāpinyāṃ kāryyam,  
"āmaśrāddhaṃ tu pūrvāhṇe'parāhṇe pārvvaṇaṃ bhavet  
ekoddiṣṭaṃ tu madhyāhne mātarvvṛddhinimittakam ||"  
iti śātātapavacanāt  
dinadvaye'parāhnavyāpitve mādhavīye baudhāyano nirṇayamāha"aparāhnadvayavyāpinyatītasya yadā tithiḥ  
kṣaye pūrvāṃ tu karttavyā vṛddhau kāryyā tathottarā ||" iti

### [6.1.13](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.13)

atra mādhavādayastu-uttaratithigatāveva vṛddhikṣayau grāhyau,  
na grāhyatithigatāvityāhuḥ | śrīmātāmahaguravastu paramavṛddhyanantaramākasmikakṣayasya jyotiḥśāstramaryādayā sambhavāt pūrvatithyapekṣayā grāhyatithigatāveva vṛddhikṣayau grāhyāviti tattvamityāhuḥ  
dinadvaye tadvyāptau tu pūrvaitra grāhyā,  
"dvyahe'pyavyāpinī cet syānmṛtāhasya tu yā tithiḥ  
pūrvavidvaiva karttavyā trimuhūrttā bhaved yadi ||"  
iti manuvākyāt  
"dvyahe'pyavyāpinī cet syānmṛtāhasya tu yā tithiḥ  
pūrvvasyāṃ nirvapet piṇḍamityāṅgirasabhāṣitam ||"  
iti samantuvākyācca | "sāmye tu paraiva, devasvāmivacanāt" iti  
mādhavaḥ | atrāpyekadeśādivyāptau darśanirṇayavannirṇayo bodhyaḥ  
amāvāsyā tu vāhītivacanapradiṣṭau vṛddhikṣayau grāhyatithigatāvevānayā diśā jñeyau | aparāhnadvayavyāpinītyatra kāladvayavyāpitvaṃ  
vivakṣitamityāstāṃ tāvat | atha vratavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ  
tatrādhikāriṇo madanaratne bhaviṣye—  
“anagnayastu ye viprāsteṣāṃ śreyo vidhīyate  
vratopavāsaniyamairnānādānaistathā nṛpa ! ||” iti  
śūdro'pi  
“śūdro varṇaścaturtho'pi varṇatvāddharmamarhati  
vedamantrasvadhāsvāhāvaṣaṭkārādibhirvinā ||”  
iti vyāsoktervratādhikāramarhati | sadhavāstrīṇāntu bhartṛnujñayaiva vratādhikāraḥ—  
“bhāryā patyurmatenaiva vratādīnācaretsadā |”  
iti mādhavīye kātyāyanokteḥ | vratārambhakālamāha madanaratne  
satyavrataḥ—  
“udayasthā tithiryā hi na bhaveddinamadhyabhāk  
sā khaṇḍā na vratānāṃ syādāārambhaśca samāpanam ||” iti  
tatraiva gārgyo'pi—  
“astage ca gurau śukre bāle vṛddhe malimluce  
udyāpanaśubhārambhān vratānāṃ naiva kārayet ||” iti

### [6.1.14](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.14)

brahmayāmale—  
“dinabhadrā yadā rātrau rātribhadrā yadā divā  
na tyājyā śubhakāryeṣu prāhurevaṃ purātanāḥ ||” iti  
madanaratne bhaviṣye—  
“kṣamā satyaṃ dayā dānaṃ śaucamindriyanigrahaḥ  
devapūjāgnihavanaṃ santoṣaḥ steyavarjanam  
sarvavrateṣvayaṃ dharmaḥ sāmānyo daśadhā smṛtaḥ |” iti  
kūrmapurāṇe—  
“bahirgrāmāntyajāsūtiṃ patitaṃ ca rajasvalām  
na spṛśennābhibhāṣeta nekṣeta vratavāsare ||”  
viṣṇurahasye—  
“smṛtyālokanagandhādi khādanaṃ parikīrttanam  
annasya varjayetsarvaṃ grāsānāṃ cābhikāṅkṣaṇam  
gātrābhyaṅgaṃ ca tāmbūlaṃ śirasaścānulepanam  
vratastho varjayet sarvaṃ yaccānyad balarāgakṛt ||”  
pṛthvīcandrodaye'gnipurāṇe—  
“vrīhiṣaṣṭikamudgāśca kalāpāḥ sallilaṃ payaḥ  
śyāmākāścaiva nīvārā godhūmādyā vrate hitāḥ  
kūṣmāṇḍālābuvārttākapālakījyotsnikāstyajet  
carurbhaikṣyaṃ saktukaṇān śākaṃ dadhi ghṛtaṃ madhu  
śyāmākāḥ śālinīvārāḥ pāvakaṃ mūlataṇḍulam  
haviṣyaṃvratanaktādāvagnikāryādike hitam  
madhu māsaṃ vihāyānyad vrate ca hitamīritam |” iti  
‘pālakī’ poī, ‘jyotsnikā’ kośātakī  
atha strīvrateṣu vratahemādrau viśeṣaḥ“gandhālaṅkāratāmbūlapuṣpamālā'nulepanam  
upavāse na duṣyanti dantadhāvanamañjanam ||” iti  
idaṃ ca tāmbūlādi tāsāṃ saubhāgyavrateṣveva na duṣyati; ekādaśyādau tu duṣyatyeva, tatra tanniṣedhāt | hemādrau pādme—  
“garbhiṇī sūtikādiśca kumārī vā'tha rogiṇī  
yadā'śuddhā tadā'nyena kārayet prayatā svayam ||” iti  
‘prayatā’ śuddhā svayaṃ kuryādityarthaḥ | madanaratne mātsye'pi—  
“antarā tu rajoyoge pūjāmanyena kārayet |” iti  
pratinidhīnāha nirṇayāmṛte paiṭhīnasiḥ—

### [6.1.15](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.15)

“bhāryā patyurvrataṃ kuryād bhāryāyāśca patirvratam  
asāmarthye'parastābhyāṃ vratabhaṅgo na jāyate ||”  
skānde'pi—  
“putraṃ vā vinayopetaṃ bhaginīṃ bhrātaraṃ tathā  
eṣāmabhāva evānyaṃ brāhmaṇaṃ viniyojayet ||” iti  
parāśaraḥ—  
“upavāso vrataṃ homastīrthasnānajapādikam  
vipraiḥ sampāditaṃ yasya sampannaṃ tasya tatphalam ||” iti  
madanaratne prabhāsakhaṇḍe—  
“bhartā putraḥ purodhāśca bhrātā patnī sakhā'pi ca  
yātrāyāṃ dharmakāryeṣu jāyante pratihastakāḥ  
ebhiḥ kṛtaṃ mahādevi ! svayameva kṛtaṃ bhavet |" iti  
"kāmye pratinidhirnāsti nitye naimittike ca saḥ  
kāmyeṣūpakramādūrdhvaṃ kecitpratinidhiṃ viduḥ ||" iti  
"pūrva vrataṃ gṛhītvā yo nācaretkāmamohitaḥ  
jīvan bhavati cāṇḍālo mṛtaḥ śvā cābhijāyate ||”  
"krodhātpramādāllobhādvā vratabhaṅgo bhaved yadi  
dinatrayaṃ na bhuñjīta maṇḍanaṃ śiraso bhavet ||” iti  
"prāyaścittamidaṃ kṛtvā punareva vratī bhavet |”  
"kālaḥ sarvo'pi nirdiṣṭaḥ pātraṃ sarvamudāhṛtam  
avānnasya pradāne tu nātra kāryā vicāraṇā  
tadaiva dānakālaḥ sa yadobhayamupasthitam |”  
"nahi kālaṃ pratīkṣeta jalaṃ dātuṃ tṛṣānvite  
annodakaṃ sadā deyamityāha bhagavān manuḥ ||" iti  
skānde"arddhaprasūtāṃ gāṃ dadyāt kālādi na vicārayet  
kālaḥ sa eva grahaṇe yadā vai dvimukhī tu gauḥ ||” iti  
vyāsaḥ"āsannamṛtyunā deyā gauḥ savatsā tu pūrvavat  
tadabhāve tu gaureva narakoddhāraṇāya vai  
tadā yadi na śaknoti dātuṃ vaitaraṇīṃ tu gām  
śakto'nyo'ruk tadā dattvā śreyo dadyānmṛtasya ca ||”  
vārāhe"vyatīpāto'tha saṃkrāntistathaiva grahaṇaṃ raveḥ  
puṇyakālāstathā sarve yadā mṛtyurupasthitaḥ

### [6.1.16](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1.16)

tadā bhūmihiraṇyādi dattamakṣayatāmiyāt |” iti  
viṣṇupurāṇe"yadā vā jāyate vittaṃ cittaṃ śraddhāsamanvitam  
tadaiva dānakālaḥ syād yato'nityaṃ hi jīvitam ||” iti dik  
śrībālakṛṣṇātmajasūnunirmitāṃ  
varṣe khavedāśvahimāṃśuraṃyute  
kṛtiṃ vilokyā'khilakālanirṇayaṃ  
niḥśaṅkamāśaṃsatu paṇḍito janaḥ

## Linked texts (10)

- [Paiṭhīnasidharmasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.dharma.paithinasi*fragments.5.3) — Sanskrit
- [Hārītadharmasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.dharma.harita*fragments.7.4) — Sanskrit
- [Pracetassmṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.pracetassmrti*fragments.1.3) — Sanskrit
- [Bhṛgusmṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.bhrgusmrti*fragments.1.1) — Sanskrit
- [Kārṣṇājinismṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.karsnajinismrti*fragments.1.9) — Sanskrit
- [Satyavratasmṛti (fragments)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.satyavratasmrti*fragments.1.6) — Sanskrit
- [Kālamayūkha](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.bhatta.kalamayukha.24.p8) — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- [Gadādharapaddhati](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.gadadharapaddhati.7.p31) — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- [Pratāpārka](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.prataparka.17.p53) — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- [Varṣakriyākaumudī](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.varsakrtya.varsakriyakaumudi.7.p9) — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6.1) · Pramāṇa
