<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Times of rites](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala) › [Determination of lunar days](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi) › Tithyarka

# Tithyarka

तिथ्यर्क

Son of Mahādeva, son of Bālakṛṣṇa; part of Dharmaśāstrasudhānidhi; Anukramaṇikā by Vaidyanātha.

- **Language:** Sanskrit
- **Date:** 1658–1708 CE
- **Author:** [Divākarabhaṭṭa](https://indike.org/pramana/person/divakarabhatta)
- **Extent:** 186 passages, 23,204 words
- **Text:** partly digitised
- **Source:** archiveorg · Tithyarka Of Divakar By Shri Krishna Pant Shastri 1932 Achyuta Granthamala Office Varanasi; ed. Śrī Kṛṣṇa… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

## Contents

- [1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1) — 4 parts
- [2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2) — 2 parts
- [3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.3) — 2 parts
- [4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.4) — 2 parts
- [5 atheṣṭikālanirṇayaḥ](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.5) — 3 parts
- [6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.6) — 7 parts

## Text

### [1.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.2)

utpattyādiprakarttāraṃ harttāraṃ tamasaḥ param  
dātāraṃ sarvakāmānāṃ taṃ bhaje'haṃ vikarttanam

### [1.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.3)

śrīrāmeśvarasūrisūnurabhavannārāyaṇākhyo mahān  
yenākāryyavimuktake suvidhinā viśveśvarasthāpanā  
tatputro vibudhādhipaḥ kṣititale śrīśaṅkarastatsuto  
jāto bhāskarapūjakaḥ pṛthuyaśāḥ śrīnīlakaṇṭho budhaḥ

### [1.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.4)

bhāradvājakule'male samabhavat śrībālakṛṣṇābhidhaḥ  
sāhityāmṛtavārirāśiratulaḥ sarvadvijānāṃ guruḥ  
tatsnūḥ prathamo mahāmaṇiriva prakhyātakīrttirguṇairjāto nyāya naye bṛhaspatisamo nāmnā mahādevakaḥ

### [1.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5)

tatputreṇa divākareṇa viduṣā śrīnīlakaṇṭhaprabhordauhitreṇa budhaiḥ sudhārasasamāsvādyaḥ pareṣāṃ kṛte  
tithyarkaḥ kriyate praṇamya pitaraṃ bālāṃ tathā mātaraṃ  
śrīkāntaṃ tapanaṃ śriyaṃ paśupatiṃ vācaṃ mahādevatām

### [1.5.p1.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.1)

idaṃ hi vacanaṃ na bhakṣaṇavidhiparam, pañcanakhāpañcanakhabhakṣaṇasya  
yugapatprāpteḥ pakṣaprāptyabhāvāt | ata idamapañcanakhabhakṣaṇanivṛttiparamityayaṃ parisaṃkhyāvidhirityācāryaiḥ spaṣṭīkṛtatvāt | sa ca  
vidhirāmnāyavākyam | tasya ca prāmāṇyaṃ svataḥ siddhameva  
tanmūlakatvāt smṛtyādīnāmapi vidhitvena prāmāṇyam | sa ca  
vidhirdvividhaḥ—pravarttako nivarttakaśceti | tatra pravarttako  
yathā—  
“ekādaśyāmupavasetpakṣayorubhayorapi” iti  
nivartako yathā—  
“ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi” iti  
evamubhayavidhavidhyuktakarmaṇāmadhikaraṇatvena tithayo'ṅgam  
taduktaṃ nirṇayāmṛte—  
“kāle hi karma codyate na karmaṇi kālaḥ” | iti  
ataśca vidhyaṅgatvena tithayo nirṇetavyāḥ | tanoti vistārayati  
candrakalāṃ yaḥ kālaviśeṣaḥ sā tithiḥ | yathoktakalayā tanyata  
iti vā tithiḥ | uktañca—  
“tanyante kalayā yasmāttasmāttāstithayaḥ smṛtāḥ” iti  
sā tithirdvividhā sampūrṇā khaṇḍā ca | sampūrṇāktā skandapurāṇe—  
“pratipatprabhṛtayaḥ sarvā udayādudayādraveḥ  
sampūrṇā iti vikhyātā harivāsaravarjitāḥ” || iti  
harivāsara ekādaśī | tatra sampūrṇatvamagre vakṣyāmaḥ  
tadanyā khaṇḍā | tatra sandigdhatvātkhaṇḍaiva nirṇetavyā, na tu  
sampūrṇāpi; prayojanābhāvāt | nirṇayalakṣaṇamuktaṃ nirṇayāmṛte—  
“tattve vipratipannānāṃ vākyānāmitaretaram  
virodhaparihāro'tra nirṇayastattvadarśanam ||” iti  
sarvatithiṣu smṛtyādyuktamanuṣṭhānaṃ kṛtyam | atha tithinirṇayaḥ | tatrādau saṃvatsarārambhe prathamopasthitatvāt pratipannirṇīyate | asyāśca nāmaniruktiruktā bhaviṣye—  
“tithīnāṃ pravarā yasmād brahmaṇā samudāhṛtā

### [1.5.p1.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.2)

pratipādyā pade pūrve pratipattena socyate” || iti  
yadvā, pratipadyate—upakramyate māsādiranayeti pratipat  
sā śuklapakṣe pratipat pūrvaviddhā grāhyā, pratipadpyamāvāsyeti yugmavākyāt | sāpi yadā pañcadhā vibhaktasyāhnaścaturthabhāgavyāpinī  
tadaiva pūrvaviddhā grāhyā | aparāhnottarakāle tu pravṛttā uttaraviddhaiva  
grāhyā, “pratipatsaṃmukhī kāryā yā bhavedaparāhnakī” iti madanaratne skāndāt  
saṃmukhī pūrvaviddhā kṛṣṇapakṣe parā, ‘pratipat sadvitīyā  
syādi’tyāpastambīyayugmavākyāt | upavāse tu śuklā kṛṣṇāpi  
pratipatpūrvaiva grāhyā,  
“pratipatpañcamī caiva upoṣyā pūrvasaṃyutā”  
iti jābālivacanāt | ayaṃ sāmānyato nirṇayaḥ, viśeṣatastatra tatra vakṣyate | nanu pūrvaviddhāyāṃ pratipadi vihito yaḥ  
pāpakṣayārthamupavāsastasya saṅkalpaḥ kiṃ prātaḥ kāryaḥ ? uta pratipatpraveśe ? iti | nādyaḥ,  
"yo yasya vihitaḥ kālaḥ karmaṇastadupakrame  
vidyamāno bhavedaṅgaṃ nojjhitopakrameṇa tu ||”  
iti skāndād amāvāsyākāle pratipadupavāsasaṅkalpāyāgāt | na dvitīyaḥ pakṣaḥ, - 'prātaḥ saṅkalpayedvidvānupavāsavratādikam'  
iti vacanātprātaḥ kālasyaiva saṅkalpāṅgatvayogāt | siddhāntastu—  
"prātarārabhya matimān kuryānnaktavratādikam  
nāparāhne na madhyāhne pitryakālau hi tau smṛtau ||”  
ityādivākyaiḥ prātareva saṅkalpaḥ kāryaḥ, yadyapi tadānīṃ  
jyotiḥśāstrasiddhapratipadabhāvo'sti tathāpi smṛtibhirāpāditapratipatsākalyasadbhāvāt  
"yāṃ tithiṃ samanuprāpya astaṃ yāti divākaraḥ  
tithiḥ sā sakalā jñeyā dānādhyayanakarmasu ||”  
karmasu—upavāsanaktādiṣu  
atrāstamayātpūrvaṃ trimuhūrttā tithivijñeyā na nyūnā

### [1.5.p1.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.3)

"yāṃ prāpyāstamupaityarkaḥ sā cetsyāttrimuhūrtikā  
dharmakṛtyeṣu sarveṣu sampūrṇāṃ tāṃ vidurbudhāḥ ||”  
iti saurapurāṇāt  
tadevaṃ pratipadupavāsottaraṃ paredyuḥ pāraṇaṃ prātarvidheyam, uta  
tithyante—iti sandehe tithyanta eveti bratīmaḥ,  
“tithinakṣatraniyame tithiyānte ca pāraṇam  
ato'nyathā pāraṇe tu vratabhaṅgamavāpnuyāt ||”  
iti sumantuvacanāt  
asya cāpavādo mādhavīye—  
“tithyante caiva bhānte ca pāraṇaṃ yatra codyate  
yāmatrayordhvavartinyāṃ prātareva hi pāraṇam ||” iti  
yattu devalavacanam—  
“upavāseṣu sarveṣu pūrvāhṇe pāraṇaṃ bhavet  
anyathā tu phalasyārddhaṃ dharmamevopasarpati ||” iti, tatparaviddhopavāsaviṣayam;  
“pūrvaviddhāsu tithiṣu bheṣu ca śravaṇaṃ vinā  
upoṣyā vidhivat kuryāttattadante ca pāraṇam ||”  
iti naigamāt | dharmaṃ yamam  
atra mādhavastu—  
“tithīnāmeva sarvāsāmupavāsavratādiṣu  
tithyante pāraṇaṃ kuryādvinā śivacaturdaśīm ||”  
iti skandapurāṇavacanagatādiśabdagṛhītānyekabhaktanaktāyācitānyapi yāṃ tithimuddiśyaitāni pūrvedyurvihitāni paredyustattithibhāge'tīte paścādbhojanaṃ kāryam, anyathā pūrvadinānuṣṭhitaikabhaktādi  
vratānāṃ vaikalyaṃ syādityabhiprāyaḥ—ityāha | nanu yo'yamupavāsaḥ  
pūrvaviddhapratipadi vihitaḥ sa kenāpi nimittena tatra kartuṃ na śakyate  
cet, tadottaraviddhā gauṇakālatvena grāhyā, kiṃvā mukhyakālātikramād vratatyāga eva, kāle hi karma codyata ityuktatvāt

### [1.5.p1.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.4)

tatra kecit parityāgamevāṅgīcakruḥ, mukhyakālātikrameṇāpyanuṣṭhāne yadā kadāpyanuṣṭhānaprasaṅgāt , nāyaṃ doṣaḥ, pratipaddarśanābhāvena yadā kadācidanuṣṭhānaprasaṅgaprasaktyabhāvāt , viśeṣyānvitasyaiva viśeṣaṇasyābhyarhitatvāt  
ataeva mādhavaḥkadācittadasambhave mānāntareṇāpyanuṣṭhānameva śreyo na tu  
tallopo yukta ityāha !  
tatra sāmānyataḥ sarvatithiṣu tithipatitvenāgnyādipūjanaṃ kāryamityuktaṃ nirṇayāmṛte vahnipurāṇe"pratipadyagnipūjā syād dvitīyāyāṃ ca vedhasaḥ  
daśamyāmantakasyāpi ṣaṣṭhayāṃ pūjā guhasya ca  
caturthyāṃ gaṇanādhasya gauryāstatpūrvavāsare  
sarasvatyā navamyāṃ ca saptamyāṃ bhāskarasya ca  
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāmekādaśyāṃ śivasya ca  
dvādaśyāñca trayodaśyāṃ hareśca madanasya ca  
śeṣādīnāṃ phaṇīśānāṃ pañcamyāṃ pūjanaṃ bhavet  
parvaṇīndostithiṣvāsu pakṣadvayagatāsvapi || iti"  
pūjanamityasya sarvatrānvayaḥ| pratipadātithīnāṃ trirāvṛttyā  
nandādisaṃjñoktā ratnamālāyām—  
“nandā ca bhadrā ca jayā ca riktā  
pūrṇeti sarvāstithayaḥ kramātsyuḥ||” iti  
kramāt pratipadāditithiṣu varjyāni uktāni padmapurāṇe—  
“kramātkūṣmāṇḍabṛhatī taruṇīmūlakaṃ tathā  
śrīphalañca kaliṅgañca phalaṃ dhātrībhavaṃ tathā  
nārikelamalāṃbuṃ ca paṭolaṃ badarīphalam  
carmavṛttākavallī ca śākaṃ tulasijaṃ tathā  
śākānyetāni varjyāni kramātpratipadādiṣu||” iti  
atha caitraśuklapratipannirṇīyate| saṃvatsarārambhe udayavyāpinī grāhyā,  
“caitre māsi jagad brahmā sasarja prathame'hani  
śuklapakṣe samagra tu tadā sūryodaye sati||”  
iti mādhavīyabrāhmavākyāt| dinadvaye tadvyāptau pūrvā,

### [1.5.p1.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.5)

sampūrṇatvāt| anyāptāvapi vṛddhavaśiṣṭhavacanāt pūrvaiva| vacanaṃ  
tvagre vakṣyate  
atra brahmapūjoktā madanaratne brahmapurāṇe caitraśuklapratipatkṛtyopakrame—  
“tasyāmādau ca sampūjyo brahmā kamalasambhavaḥ||” iti  
hemādrau viṣṇudharmottare ca—  
"caitramāsasya yā śuklā prathamā pratipadbhavet  
tadahni brahmaṇaḥ kṛtvā sopavāsantu pūjanam  
saṃvatsaramavāpnoti saukhyāni bhṛgunandana ! |" iti  
prathamā sarvatithīnāmādyā  
atraiva śakādiśravaṇamuktaṃ jyotiḥśāstre bhaviṣye—  
"caitre māsi mahābāho puṇyā yā pratipatparā  
asyāṃ vai nimbapatrāṇi prāśya saṃśṛṇuyāttithim  
śukavatsarabhūpamantriṇāṃ rasadhānyeśvarameghapatīnām  
śravaṇātpaṭhanācca vai nṛṇāṃ śubhatāṃ yātyaśubhaṃ saha śriyā ||" iti  
idaṃ malamāse na kāryam,  
"ṣaṣṭyā tu divasairmāsaḥ kathito vādarāyaṇaiḥ  
pūrvamarddhaṃ parityajya kartavyā cottare kriyā ||"  
iti jyotiḥśāstre pitāmahavacanāt  
sindhukārāstu mala eva vatsarārambhaḥ kārya iti niṣkarṣamāhuḥ, sa tvaniṣkarṣa eva, vācanikaniṣedhāt  
iha ca vārṣikanavarātrārambha ukto mārkaṇḍeyapurāṇe—  
"śaratkāle mahāpūjā kriyate yā ca vārṣikī  
vasantakāle sā noktā kāryā sarvaiḥ śubhārthibhiḥ ||" iti  
navarātrakṛtyaṃ śāradanavarātre vakṣyate | prapādānaṃ cātraivoktaṃ  
bhaviṣye—  
"atīte phālgune māsi prāpte caitramahotsave  
puṇye'hni viprakathite prapādānaṃ samārabhet ||" iti  
"tataścotsarjayedvidvān mantreṇānena mānavaḥ|" iti tatraivokteḥ  
"prapeyaṃ sarvasāmānyā bhūtebhyaḥ pratipāditā  
asyāḥ pradānāt pitarastṛpyantu hi pitāmahāḥ  
anivāryaṃ jalaṃ deyaṃ tato māsacatuṣṭayam

### [1.5.p1.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.6)

tripakṣaṃ vā mahārāja ! jīvānāṃ jīvanaṃ param  
pratyahaṃ kārayettasyāṃ bhojanaṃ śaktito dvijān |" iti  
"prapāṃ dātumaśaktena viśeṣāddharmamīpsunā  
pratyahaṃ dharmaghaṭako vastrasaṃveṣṭitānanaḥ  
brāhmaṇasya gṛhe deyaḥ śītāmalajalaḥ śuciḥ |" iti  
"eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ  
asya pradānātsakalā mama santu manorathāḥ  
anena vidhinā yastu dharmakumbhaṃ prayacchati  
prapādānaphalaṃ so'pi prāpnotīha na saṃśayaḥ ||" iti  
asyāṃ tailābhyaṅgo nityaḥ| vacanaṃ tvagre vakṣyate  
jyeṣṭhaśuklapratipatprabhṛti daśamyantaṃ daśāśvamedhasnānena pāpanivṛttiruktā kāśīkhaṇḍe—  
“jyeṣṭhe māsi site pakṣe prāpya pratipadaṃ tithim  
daśāśvamedhike snātvā mucyate sarvapātakaiḥ  
evaṃ sarvāsu tithiṣu kramātsnāyī narottamaḥ  
ā śuklapakṣadaśamīṃ pratijanmāghamutsṛjet ||” iti  
bhādraśuklapratipadi mahattamākhyaṃ śivavratamuktaṃ skandapurāṇe—  
“māsi bhādrapade śukle pakṣe ca pratipattithau  
naivedyantu pacenmaunāt ṣoḍaśa triguṇāni ca  
phalāni piṣṭapakvāni dadyād viprāya ṣoḍaśa  
devāya ṣoḍaśa tathā dātavyāni prayatnataḥ  
bhujyante ṣoḍaśaitāni vratasya niyamāśrayāt |” iti  
rudravratatvādvidaṃ pūrvaviddhāyāmeva kāryyam | taduktaṃ brahmavaivarte—  
“rudravrateṣu sarveṣu karttavyā saṃmukhī tithiḥ |” iti  
saṃmukhī sāyāhnav‍yāpinī,  
“saṃmukhī nāma sāyāhnavyāpinī dṛśyate yadā |”  
iti mādhavīyaskāndāt  
āśvinakṛṣṇapratipadi mahālayaśrāddhārambhaḥ kāryyaḥ| āśvinaśuklapratipadi śarannavarātrārambha ukto hemādrau dhaumyena—  
“āśvine māsi śukle tu kartavyaṃ navarātrakam  
pratipadākrameṇaiva yāvacca navamī bhavet ||” iti

### [1.5.p1.7](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.7)

atra pūrvāhnavyāpinī grāhyā,  
“āśvinasya site pakṣe navarātramupoṣakaḥ  
susnātastilatailena pūrvāhṇe pūjayecchivām ||”  
iti devīpurāṇe tasya karmakālatokteḥ  
ahnaḥ pūrvo bhāgaḥ pūrvāhnaḥ | sa ca divasasya pañcadhā vibhāgena  
trimuhūrtātmako jñeyaḥ,  
“muhūrtatritayaṃ prātastāvanneva tu saṃgavaḥ  
madhyāhnastrimuhūrtasyādaparāhṇo'pi tādṛśaḥ  
sāyāhnastrimuhūrtastu sarvakarmabahiṣkṛtaḥ ||”  
iti mādhavīyavyāsokteḥ  
devīpurāṇe'pi—  
“prātarāvāhayeddevīṃ prātareva praveśayet  
prātaḥ prātaḥśva sampūjya prātareva visarjayet ||” iti  
yattu sindhukārairvacanamalekhi—  
“bhāskarodayamārabhya yāvattu daśanāḍikāḥ  
prātaḥkāla iti proktaḥ sthāpanāropaṇāvidhau ||”  
iti viṣṇudharmoktaṃ tanmahānibandheṣvasattvād bhrāntimūlakameva | atra  
yāni dvitīyā'māvāsyāyoganiṣedhakāni vākyāni tāni hemādryāṃdiṣvasatvānnirmūlāni, parasparaṃ satpratipakṣatvādanirṇāyakāni  
cetyupekṣyāṇi | dinadvaye pūrvāhnakāle sattve'sattve vā nirvivādamādyeva | atrādyanāḍīṣoḍaśakaṃ tyaktvā kalaśaṃ sthāpayet,  
“ādyāḥ ṣoḍaśanāḍyastu labdhvā yaḥ kurute naraḥ  
kalaśasthāpanaṃ tatra hyariṣṭaṃ jāyate dhruvam ||”  
iti devīpurāṇe'niṣṭaśruteriti nirṇayāmṛtakāraḥ  
tadidaṃ sati sambhave jñeyam | kecittu—  
“ādyāstu nāḍikāstyaktvā ṣoḍaśa dvādaśāpi vā |”  
iti tatraivoktatvāt ṣoḍaśa dvādaśa vā nāḍyastyājyā ityaicchikavikalpamāhuḥ | idaṃ ca kalaśasthāpanaṃ dinaiva kāryam, na rātrau  
sthāpanaṃ kāryam; “na ca kumbhābhiṣecanam” iti mātsyaniṣedhāt  
sthāpane vaidhṛtyādiyoganiṣedhakāni vākyāni tānyapi nirmūlāni  
atrāśaktasya trirātraikarātre ukte devīpurāṇe—

### [1.5.p1.8](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.8)

“navarātravrate'śaktastrirātraṃ caikarātrakam  
vrataṃ carati yo bhaktastasmai dāsyāmi vāñchitam ||” iti  
tacca trirātraṃ saptamyādidinatraye kāryyam  
taduktaṃ hemādrau dhaumyena—  
“trirātraṃ vāpi karttavyaṃ saptamyādi yathākramam |” iti  
ekarātraṃ tu Ashtamyāṃ kāryyam | tacca putravadgṛhasthabhinnaparamuktaṃ  
kālikāpurāṇe—  
“upavāsaṃ mahāṣṭamyāṃ putravānna samācaret |” iti  
mahāṣṭamī—āśvinaśuklāṣṭamī caitraśuklāṣṭamī ca  
atha saṃkṣepeṇa navarātrakṛtyam | tatrādau kartṛniyamā devīpurāṇe—  
“kanyāsaṃsthe ravau śakra ! śuklāmārabhya nandikām  
ayācī tvatha caikāśī naktāśī vātha vāgyataḥ  
prātaḥsnāyī jitadvandvastrikālaṃ śivapūjakaḥ  
japahomasamāyuktaḥ kanyakāṃ bhojayenmudā ||”  
“śubhābhirmṛttikābhiśca pūrvaṃ kṛtvā tu vedikām  
yavānnaṃ vāpayettatra godhūmaiścāpi saṃyutam  
tatra saṃsthāpayetkumbhaṃ vidhinā mantrapūrvakam  
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi tāmraṃ mṛṇmayajaṃ tu vā ||” iti  
“hemarājatamṛddhāttu śailacitrārpitāpi vā  
khaḍge śūle'rcitā devī sarvakāmaphalapradā ||” iti  
“durgāgṛhaṃ prakartavyaṃ caturasraṃ suśobhanam  
rahasyaṃ svastikādyaiśca carcitaṃ vastramaṇḍitam  
tanmadhye vedikā kāryā caturasrā samā śubhā |” iti  
atha pūjāprayogaḥ—  
pratipadi pūrvāhṇe tilatailenābhyakto yajamānaḥ snātvā deśakālau saṅkīrtya navarātraparyantamupavāsādyanyatamaniyamopeto'haṃ

### [1.5.p1.9](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.9)

durgāprītidvārā sarvāpacchāntipūrvakaṃ dīrghāyurvipuladhanaputrapautrādyanavacchinnasantativṛddhisthiralakṣmīkīrttilābhaśatruparājayasarvābhīṣṭasiddhyarthaṃ śāradanavarātrapratipadi vihitakalaśasthāpanadurgāpūjākumārīpūjādi kariṣya iti saṅkalpya tadādau nirvighnatā  
siddhayarthaṃ gaṇapatipūjanaṃ kariṣye | prathamārembhe puṇyāhavācanamapi kāryyam | tatkṛtvā, mahīdyauriti bhūmiṃ spṛṣṭvā, oṣadhayaḥ  
saṃvadanteti yavān nikṣipya, ākaleṣviti kumbhaṃ saṃsthāpya, imaṃ  
me gaṅge iti jalenāpūryya, gandhadvāreāmiti gandham, yā oṣadhīriti  
sarvvauṣadhīḥ, kāṇḍaditi dūrvvāḥ, aśvattheva iti pañca pallavān,  
syonāpṛthivīti saptamṛdaḥ, yāḥ phalinīriti phalam, sa hi ratnānīti pañcaratnāni, hiraṇyarūpa iti hiraṇyam, yuvaṃ vastrāṇīti  
vastreṇāveṣṭya, pūrṇā darvīti kalaśopari pūrṇapātraṃ nidhāya, varuṇaṃ  
sampūjya, hemādipratimāyāṃ durgāṃ ṣoḍaśopacāraiḥ pūjayet | pūjāmantrastu devīpurāṇe—  
“jayantī maṅgalā kālī bhadrakālī kapālinī  
durgā kṣamā śivā dhātrī svāhā svadhā namo'stu te  
anenaiva tu mantreṇa japahomādi kārayet |” iti  
tatrādau mahākālyai namaḥ, mahālakṣmyai namaḥ, mahāsarasvatyai namaḥ,  
prabhāyai namaḥ, māyāyai namaḥ, jayāyaiḥ namaḥ, viśuddhāyai namaḥ, nandinyai  
namaḥ, suprabhāyai namaḥ, vijayāyai namaḥ, sarvasiddhipradāyai namaḥ,  
vajranakhadaṃṣṭrāyai namaḥ| ebhistrayodaśanāmabhiḥ pīṭhapūjāṃ kṛtvā  
devīṃ dhyāyet | dhyānamuktaṃ śāradāyām—  
“siṃhasthā śaśiśekharā marakataprakhyā caturbhirbhujaiḥ  
śaṅkhaṃ cakradhanuḥśarāṃśca dadhatī netraistribhiḥ śobhitā  
āmuktāṅgadahārakaṅkaṇaraṇatkāñcī kvaṇannūpurā

### [1.5.p1.10](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.10)

durgā durgatihāriṇī bhavatu no ratnollasatkuṇḍalā ||”  
iti dhyātvā, pūrvoktamantreṇa durgāyai namaḥ—anenaivāvāhanādi  
puṣpasamarpaṇāntaṃ kṛtvā aṅgapūjāṃ kuryāt  
durgāyai namaḥ pādau pūjayāmi, kātyāyanyai namo gulphau pūjayāmi,  
sāvitryai namo jānunī pūjayāmi, sarasvatyai namo jaṅghe pūjayāmi,  
bhadrakālyai namaḥ kaṭiṃ pūjayāmi, maṅgalāyai namo nābhiṃ pūjayāmi,  
śivāyai nama udaraṃ pūjayāmi, kṣamāyai namo hṛdayaṃ pūjayāmi, dhātryai  
namo hastau pūjayāmi, svadhāyai namaḥ kaṇṭhaṃ pūjayāmi, mahiṣamardinyai  
namo mukhaṃ pūjayāmi, nārāyaṇyai namo nāsikāṃ pūjayāmi, raudrāyai namaḥ  
śrotre pūjayāmi, siṃhavāhinyai namo netre pūjayāmi, kālarātryai  
namo lalāṭaṃ pūjayāmi, kumāryai namaḥ śiraḥ pūjayāmi, mahādevyai  
namaḥ sarvāṅgaṃ pūjayāmi | tato dhūpādipūjāṃ samāpya, kūṣmāṇḍādivaliṃ nivedya, kumārīpūjā kāryā | taduktaṃ navarātraprakaraṇe  
devīpurāṇe"na tathā tuṣyate śakra ! japahoma samādhinā  
kumārīpūjanenātra yathā devī prasīdati ||” iti  
skānde'pi"āyuṣyavalavṛddhyarthaṃ kumārīṃ pūjayennaraḥ |" iti  
kumārīpūjāmantrastu skānde"mantrākṣaramayīṃ lakṣmīṃ mātṛṇāṃ rūpadhāriṇīm  
navadurgātmikāṃ sākṣātkanyāmāvāhayāmyaham  
jagatpūjye ! jagadvandye ! sarvaśaktisvarūpiṇi !  
pūjāṃ gṛhāṇa kaumāri ! jaganmātarnamo'stu te  
kañcukaiścāpi vastraiśca gandhapuṣpākṣatādibhiḥ  
nānāvidhairbhakṣyabhojyairbhojayetpāyasādibhiḥ ||” iti  
kumārīvayaḥpramāṇaṃ madanaratne skānde"ekavarṣā tu yā kanyā pūjārthe tāṃ vivarjayet  
gandhapuṣpaphalādīnāṃ prītistasyā na vidyate  
dvivarṣakanyāmārabhya daśavarṣāvadhi kramāt

### [1.5.p1.11](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.11)

pūjayetsarvakāryeṣu yathāvidhyuktamārgataḥ  
brāhmaṇīṃ sarvakāryeṣu arthārthe nṛpavaṃśajām  
lābhārthe vaiśyavaṃśotthāṃ sutārthe śūdravaṃśajām ||” iti  
apūjyakanyā uktāstatraiva—  
“hīnādhikāṅgīṃ kuṣṭhīṃ ca vināśikulasambhavām  
granthisphuritaśīrṇāṅgīṃ raktapūyavraṇāṅkitām  
jātyandhāṃ kekarāṃ kāṇīṃ kurūpāṃ tanuromaśām  
santyajedrogiṇīṃ kanyāṃ dāsīgarbhasamudbhavām ||” iti  
yathoktakanyālābhe tu devīpurāṇe—  
“vivāhānantaraṃ kanyāṃ kanyātvamupajāyate  
tāvatsaṃpūjayetkanyāṃ yāvatpuṣpaṃ na dṛśyate ||” iti  
tato devīṃ prārthayet—  
“mahiṣaghni ! mahāmāye ! cāmuṇḍe ! muṇḍamālini !  
dravyamārogyavijayaṃ dehi devi ! namaḥ sadā ||”  
tataśca durgāgrato mantraṃ japet | taduktaṃ devīpurāṇe—  
“durgāgrato japenmantramekacittaḥ samāhitaḥ |” iti  
japottaraṃ caṇḍīpāṭho'pi tatraivoktaḥ—  
“ekottarābhivṛddhyā tu navamīṃ yāvadeva hi  
caṇḍīpāṭhaṃ yajeccaiva yājayedvā vidhānataḥ ||” iti  
navarātrārambhottaraṃ sūtake prāpte viśeṣo viśvarūpanibandhe—  
“āśvine śuklapakṣe tu prārabdhe navarātrake  
śāve sūte samutpanne kriyā kāryā kathaṃ budhaiḥ ||”  
iti praśne kṛtamuttaram—  
“sūtakaṃ varttamāne ca tatrotpannaṃ yadā bhavet  
devīpūjā prakarttavyā paśuyajñavidhānataḥ  
sūtake pūjanaṃ proktaṃ dānaṃ caiva viśeṣataḥ  
devīmuddiśya karttavyaṃ tatra doṣo na vidyate  
sūtake pāraṇaṃ kuryānnavamyāṃ homapūrvakam  
tadante bhojayedviprān dānaṃ dadyācca śaktitaḥ ||” iti  
“astaṃ gate gurau śukre siṃhasthe vibudhādhipe  
devīpūjanamuddiṣṭaṃ sthavire bālake tathā ||”  
“naṣṭe śukre tathā jīve siṃhasthe ca bṛhaspatau

### [1.5.p1.12](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.12)

kāryā caiva hi devyārcā pratyabdaṃ kuladharmataḥ ||” iti  
“ādyārambhe virāmaḥ syād dvitīyādau na cintayet |”  
iti samayamayūkhe viśvarūpanibandhenodāhṛtatvāt | malamāse tu  
dvitīyanavarātrārambho'pi na bhavati | tathā coktaṃ viśvarūpanibandhe—  
“ malamāse na karttavyaṃ navadurgātsavavratam |” iti  
na ca navadurgātsavavratamityanena nūtanadurgātsavavrataṃ malamāse na  
kartavyamiti vācyam, nava ca tā durgāśceti vyutpattyā navaśabdasya  
saṃkhyāvācitvāt  
“ navadurgātmikāṃ sākṣāt kanyāmāvāhayāmyaham |”  
iti skāndāt saṃkhyāvācitvameva na nūtanavācitvam  
atra cādhikāraḥ sarveṣām | taduktaṃ madanaratne bhaviṣyottare—  
“pūjanīyā janairdevī sthāne sthāne pure pure  
śastaiḥ pramuditairhṛṣṭairbrāhmaṇaiḥ kṣatriyairviśaiḥ  
śūdrairbhaktiyutairlecchairanyaiśca bhuvi mānavaiḥ  
strībhiśca kuruśārdūla ! ........... ||” iti  
atra sāśvapuruṣāṇāmaśvapūjoktā tatraiva devīpurāṇe—  
āśvayuka śuklapratipatsvāttiyoge śubhe dine  
pūrvamuccaiḥśravā nāma prathamaṃ śriyamāvahat  
tasmātsāśvairnaraistatra pūjyo'sau śraddhayā sadā  
pūjanīyāśca turagā navamī yāvadeva hi  
śāntiḥ svastyayanaṃ kāryaṃ tadā teṣāṃ dine dine ||” iti  
asyāmeva aṣṭamyavadhi rājñāṃ lohābhisārikaṃ karma proktaṃ madanaratne  
bhaviṣye—  
"jayābhilāṣī nṛpatiḥ pratipatprabhṛti kramāt  
lohābhisārikaṃ karma kārayed yāvadaṣṭamīm ||"  
"prāgudak pravaṇe deśe patākābhiralaṅkṛte  
maṇḍapaṃ kārayeddivyaṃ navasaptakaraṃ param ||"  
"āgneyyāṃ kārayetkuṇḍaṃ hastamātraṃ suśobhanam  
mekhalātrayasaṃyuktaṃ yonyā'śvatthadalābhayā  
rājacihnāni sarvāṇi śastrāṇyastrāṇi yāni ca

### [1.5.p1.13](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.13)

ānīya maṇḍape tāni sarvāṇyevādhivāsayet  
tatastu brāhmaṇaḥ snātaḥ śuklāmbaradharaḥ śuciḥ  
oṃkārapūrvakairmantraistalliṅgairjuhuyād ghṛtam  
śastrāstramantrairhotavyaṃ pāyasaṃ ghṛtasaṃyutam  
hutaśeṣaṃ turaṅgāṇāṃ rājānamupahārayet  
lohābhisārikaṃ karma tenaitadṛṣibhiḥ smṛtam  
dhṛtapalyayanānaśvānajāṃśca samalaṅkṛtān  
bhrāmayennagare nityaṃ nandighoṣapuraḥsaram  
pratyahaṃ nṛpatiḥ snātvā sampūjya pitṛdevatāḥ  
pūjayedrājyacihnāni phalamālyavibhūṣaṇaiḥ |"  
"lohanāmā'bhavatpūrvamasuraḥ sumahābalaḥ  
sa devaiḥ samare kruddhairbahudhā śakalīkṛtaḥ  
tadaṅgasambhavaṃ sarvaṃ lohaṃ yad dṛśyate kṣitau  
tasyābhisaraṇādrājño vijayaḥ samudāhṛtaḥ ||”  
“yathāmbudaśchādayati śivāyaimāṃ vasundharām  
tathā chāṃdaya rājānaṃ vijayārogyavṛddhaye ||”  
“śaśāṅkakarasaṃkāśatīkṣṇaḍiṇḍirapāṇḍura !  
protsārayāśu duritaṃ cāmarāmaradurlabha ! ||”  
“gandharvakulajātastvaṃ mā bhūyāḥ kuladūṣakaḥ  
brahmaṇaḥ satyavākyena somasya varuṇasya ca  
prabhāvācca hutāśasya varddhaya tvaṃ turaṅgamān  
tejasā caiva sūryyasya munīnāṃ tapasā tathā  
rudrasya brahmacaryeṇa pavanasya balena ca  
smara tvaṃ rājaputratvaṃ kaustubhaṃ ca maṇiṃ smara  
yāṃ gatiṃ brahmahā gacchenmātṛhā pitṛhā tathā  
bhūmihā'nṛtavādī ca kṣatriyaśca parāṅmukhaḥ  
sūryyācandramasau vāyuryāvatpaśyanti duṣkṛtam  
vrajāśva ! tāṃ gatiṃ kṣipraṃ tacca pāpaṃ bhavettava  
vikṛtiṃ yadi gacchethā yuddhādhvani turaṅgama !  
ripūn vijitya samare saha bhartrā sukhī bhava ||”  
atha dhvajasya—  
“śakraketo ! mahāvīryya ! śyāmavarṇārcayāmyaham  
patrirāja ! namaste'stu tathā nārāyaṇadhvaja !

### [1.5.p1.14](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.14)

kāśyapeyāruṇabhrātarnāgāre ! viṣṇuvāhana !  
aprameya ! durādharṣa ! raṇe devārisūdana !  
garunmanmārutagatistvayi sannihito yataḥ  
sāśvavarmā''yudhān yodhān rakṣa tvaṃ ca ripūn daha ||”  
atha patākāyāḥ—  
“hutabhugvasavo rudrā vāyuḥ somo maharṣayaḥ  
nāgakinnaragandharvayakṣabhūtagaṇagrahāḥ  
prathamastu sahādityairbhūteśo mātṛbhiḥ saha  
śakraḥ senāpatiḥ skando varuṇaścāśritastvayi  
pradahantu ripūn sarvān rājā vijayamṛcchatu  
yāni prayuktānyaribhirāyudhāni samantataḥ  
patantūpari śatrūṇāṃ hatāni tava tejasā  
hiraṇyakaśiporyuddhe yuddhe devāsure tathā  
kālanemivadhe yadvad yadvat tripuraghātane  
śobhito'si tathaivādya śobhayāsmāṃśca saṃsmara  
nīlaśvetānimān dṛṣṭvā naśyantvāśu nṛpārayaḥ  
vyādhibhirvividhairghoraiḥ śastraiśca yudhi nirjitāḥ  
pūtanā revatī nāmnā kālarātriśca yā mṛtā  
daha cāśu ripūn sarvān patāke ! tvamathārcitā ||”  
atha hastinaḥ—  
“kumudairāvaṇau padmaḥ puṣpadanto'tha vāmanaḥ  
supratīko'ñjano nīla ete'ṣṭau devayonayaḥ  
teṣāṃ putrāśca pautrāśca vanānyaṣṭau samāśritāḥ  
mando bhadro mṛgaścaiva gajaḥ saṃkīrṇa eva ca  
vane vane prasūtāste smara yoniṃ mahāgaja !  
pāntu tvāṃ vasavo rudrā ādityā samarudgaṇāḥ  
bhartāraṃ rakṣa nāgendra ! svāmivatpratipālyatām  
avāmuhi jayaṃ yuddhe gamane svastinā vraja  
śrīste somād balaṃ viṣṇostejaḥ sūryājjayo'nilāt  
sthairyaṃ merorjayaṃ rudrādyaśo devātpurandarāt  
yuddhe rakṣantu nāgāstvāṃ diśaśca saha daivataiḥ  
aśvinau saha gandharvaiḥ pāntu tvāṃ sarvataḥ sadā ||”  
atha khaḍgasya—  
“asirviśanasaḥ khaḍgastīkṣṇadhāro durāsadaḥ

### [1.5.p1.15](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.15)

śrīgarbho vijayaścaiva dharmadhārastathaiva ca  
etāni nava nāmāni svayamuktāni vedhasā  
nakṣatraṃ kṛttikā te tu gururdevo maheśvaraḥ  
rohiṇyaśca śarīraṃ te daivataṃ ca janārdanaḥ  
pitā pitāmaho devastvaṃ māṃ pālaya sarvadā  
nīlajīmūtasaṃkāśastīkṣṇadaṃṣṭraḥ kṛśodaraḥ  
bhāvaśuddho'marṣaṇaśca atitejāstathaiva ca  
iyaṃ yena dhṛtā kṣoṇī hataśca mahiṣāsuraḥ  
tīkṣṇadhārāya śuddhāya tasmai khaḍgāya te namaḥ ||”  
“sarvāyudhānāṃ prathamaṃ nirmitāsi pinākinā  
śūlāyudhādviniṣkṛṣya kṛtvā muṣṭigrahaṃ śubham  
caṇḍikāyāḥ pradattāsi sarvaduṣṭanibarhiṇī  
tayā vistāritā cādidevānāṃ pratipāditā  
sarvasattvāṅgabhūtāni sarvā'śubhanibarhiṇī  
kṣurike ! rakṣa māṃ nityaṃ śāntiṃ yaccha namo'stu te ||”  
“rakṣāṅgāni gajān rakṣa rakṣa vājidhanāni ca  
mama dehaṃ sadā rakṣa kaṭāraka ! namo'stu te ||”  
“sarvāyudhamahāmātra ! sarvadevārisūdana !  
cāpa ! māṃ samare rakṣa sākaṃ śaravarairiha  
dhṛtaḥ kṛṣṇena rakṣārthaṃ saṃhārāya hareṇa ca  
trayīmūrtigataṃ deva ! dhanūratnaṃ namāmyaham ||”  
“prāsa ! pātaya śatrūṃstvamanayā nākamāyayā  
gṛhāṇa jīvitaṃ teṣāṃ mama sainyañca rakṣẏatām ||”  
“śarmapradastvaṃ samare varma ! sainye yaśodyame  
rakṣa māṃ rakṣaṇīyo'haṃ tāpaneya ! namo'stu te ||”  
“protsāraṇāya duṣṭānāṃ sādhusaṃrakṣaṇāya ca  
brahmaṇā nirmitaścāsi vyavahāraprasiddhaye  
yaśo dehi sukhaṃ dehi jayado bhava bhūpateḥ  
tāḍayasva ripūn sarvān hemadaṇḍa ! namo'stu te ||”  
“dundubhe ! tvaṃ sapatnānāṃ ghoṣairhṛdayakarṣaṇaḥ  
bhava bhūmipasainyānāṃ tathā vijayavarddhanaḥ  
yathā jīmūtaghoṣeṇa prahṛṣyanti ca barhiṇaḥ

### [1.5.p1.16](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.16)

tathāstu tava śabdena harṣo'smākaṃ mudāvahaḥ  
yathā jīmūtaśabdena strīṇāṃ trāso'bhijāyate  
tathā tava ca śabdena trasyantvasmaddviṣo raṇe ||”  
atha śaṅkhasya—  
“puṇyastvaṃ śaṅkha ! puṇyānāṃ maṅgalānāñca maṅgalam  
viṣṇunā vidhṛto nityamataḥ śāntiprado bhava ||”  
atha siṃhāsanasya—  
“vijayo jayado jetā ripughātī bhayaṅkaraḥ  
duḥsaho dharmadaḥ śāntaḥ sarvāriṣṭavināśanaḥ  
namaste sarvatobhadra ! bhadrado bhava bhūpateḥ  
trailokyajayasarvasva ! siṃhāsana ! namostu te ||”  
iti pūjāmantrāḥ | iyameva dauhitrapratipad | asyāṃ mātāmahaśrāddhaṃ  
kāryam | taduktaṃ hemādrau—  
“jātamātro'pi dauhitro vidyamāne'pi mātule  
kuryānmātāmahaśrāddhaṃ pratipadyāśvine site ||” iti  
atha kārtikaśuklapratipat pūrvaviddhā grāhyā—  
“pūrvaviddhā prakartavyā śivarātrirbalerdinam |” iti bṛhadyamokteḥ  
atrāpi tailābhyaṅga āvaśyaka ityuktaṃ vṛddhavasiṣṭhena—  
“vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca  
tailābhyaṅgamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate ||” iti  
iyaṃ cābhyaṅge sūryodayavyāpinī grāhyā | taduktaṃ jyotirnibandhe—  
“nandāyāmudaye'bhyaṅgaṃ kṛtvā nīrājanaṃ tataḥ  
suveśaḥ san kathāgītairdānaiśca divasaṃ nayet ||”  
hemādrau balipratipadyupakrame“tasmād dyūtaṃ prakarttavyaṃ prabhāte tatra mānavaiḥ  
tasmin dyūte jayo yasya tasya saṃvatsaraṃ jayaḥ  
parājayo viruddhaścellābhanāśakaro bhavet  
dayitābhiśca sahitairneyā sā ca bhavenniśā ||” iti  
atra kṛtyāntaraṃ hemādrau bhaviṣye“prātargovarddhanaḥ pūjyo dyūtaṃ cāpi samācaret  
pūjanīyāstathā gāvastyājye vāhanadohane ||”

### [1.5.p1.17](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.17)

parvatagavoḥ pūjāmantrau tatraiva“govarddhana ! dharādhāra ! gokulatrāṇakāraka !  
vahubāhukṛtacchāya ! gavāṃ koṭiprado bhava ||”  
“lakṣmīryā lokapālānāṃ dhenurūpeṇa saṃsthitā  
ghṛtaṃ vahati yajñārthe mama pāpaṃ vyapohatu ||”  
atra rātrau balipūjā kāryetyuktaṃ hemādrau bhaviṣye“kṛttvaitatsarvameveha rātrau daityapatiṃ balim  
gṛhasya madhye śālāyāṃ viśālāyāṃ tato'rcayet  
lokaścāpi gṛhasyāntaḥ śayyāyāṃ śuklataṇḍulaiḥ  
saṃsthāpya balirājaṃ tu phalaiḥ puṣpaiśca pūjayet ||”  
pūjāmantraḥ pādme“balirāja ! namastubhyaṃ daityadānavavandita !  
īśaśatro'marārāte ! viṣṇusānnidhyado bhava ||” iti  
caitrakṛṣṇapratipadi śvapacasparśo holikāvibhūtivandanaṃ cūtakusumaprāśanaṃ ca kāryamityuktaṃ bhaviṣyottare—  
“caitre māsi mahābāho ! puṇyā pratipadā parā  
yastasyāṃ śvapacaṃ spṛṣṭvā snānaṃ kuryād dvijottamaḥ  
na tasya duritaṃ kiñcinnādhayo vyādhayo nṛpa ! ||”  
tathā—“pravṛtte madhumāse tu pratipatsu vibhūtaye  
kṛtvā cāvaśyakauryāṇi santarpya pitṛdevatāḥ  
vandayeddholikābhūtiṃ sarvaduḥkhopaśāntaye ||”  
vibhūtivandane mantraḥ—  
“vanditāsi surendreṇa vanditā śaṅkareṇa ca  
atastvaṃ pāhi no devi ! vibhūte ! bhūtidā bhava ||” iti  
purāṇasamuccaye—  
“vṛtte tuṣārasamaye sitapañcadaśyāṃ  
prātarvasantasamaye samupasthite ca  
saṃprāśya cūtakusumaṃ saha candanena  
satyaṃ hi pārtha ! puruṣo'tha samāṃ sukhī syāt”  
samāmiti “kālādhvanoratyantasaṃyoge” iti dvitīyā  
kusumaprāśane mantraḥ—  
“dūtamagryaṃ vasantasya mākanda ! kusumaṃ tava  
sacandanaṃ pibāmyadya sarvakāryārthasiddhaye ||” iti  
idaṃ ca pūrvaviddhāyāmeva kāryam—

### [1.5.p1.18](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p1.18)

“vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca  
pūrvaviddhaiva kartavyā pratipatsarvadā budhaiḥ ||”  
iti vṛddhavasiṣṭhavākyāt | atra vedhamāha paiṭhīnasiḥ—  
“pakṣadvaye'pi tithayastithiṃ pūrvā tathottarām  
tribhirmuhūrttairvidhyanti sāmānyo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ ||” iti  
udayānantaraṃ sthitā trimuhūrttā pūrvatithiruttaratithiṃ vidhyati  
astamayāt prāksthitā trimuhūrtottaratithiḥ pūrvatithiṃ vidhyatīti  
sāmānyato vedha ityarthaḥ | hemādryādiṣu tu—  
“udite daivataṃ bhānau pitryaṃ cāstamite ravau  
dvimuhūrtaṃ trirahvaśca sā tithirhavyakavyayoḥ ||”  
iti viṣṇudharmottarād dvimuhūrtto'pyukto vedhaḥ | asyārthaḥ—  
bhānāvudite sati yad dvimuhūrttaṃ muhūrttadvayaṃ tad daivataṃ devakarmayogyam, evaṃ ravāvastamite'stāsanne sati astamayātpūrvaṃ yadahnaḥ  
sambandhi trimuhūrtaṃ muhūrttatrayaṃ tat pitryaṃ pitṛkarmayogyam, tasmāt  
tadvartinī tithirhavyakavyayorgrāhyetyarthaḥ | vastutastu—  
“dvimuhūrttā na kartavyā yā tithiḥ kṣayagāminī  
dvimuhūrttāpi kartavyā yā tithirvṛddhigāminī ||”

### [1.5.p2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.1.5.p2)

iti dakṣavacane'pikārapāṭhād dvimuhūrttatvamanukalpaḥ

### [2.p1.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.1)

ayaṃ vedhaḥ prātareva | sāyaṃ tu trimuhūrtāyā eva titheḥ  
sarvatra grāhyatvābhidhānāt  
taduktaṃ skānde—  
“yāṃ tithiṃ samanuprāpya yātyastaṃ padminīpatiḥ  
sā tithistaddine proktā trimuhūrttāaiva yā bhavet ||” iti  
asyāṃ cābhyaṅgo nityaḥ, pūrvoktavākyāt | pratipacchukreṇa siddhā,  
budhabhaumābhyāṃ viruddhā | yoginyasyāṃ pūrvasyām | iti pratipannirṇatā—  
atha dvitīyā nirṇīyate | sā śuklā paraviddhā grāhyā, yugmāgnīti  
vacanāt | kṛṣṇā pūrvaviddhā grāhyā, “dvitīyā pratipadyutā”  
ityāpastambavacanāt | upavāse tu sarvāpi dvitīyā paraiva  
taduktaṃ viṣṇudharmottare—  
“ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī dvitīyā ca caturdaśī  
trayodaśī amāvāsyā upoṣyāḥ syuḥ parānvitāḥ ||” iti  
caitraśukladvitīyāyāmumāpūjāgnipūjā ca kāryetyuktaṃ bhaviṣye—  
“caitraśuklādvitīyāyāmumāpūjā phalārthibhiḥ  
śivapūjā'gnipūjā ca karttavyā munisattama ||” iti  
devīpurāṇe'pi—  
“umāṃ śivaṃ hutāśaṃ ca dvitīyāyāṃ prapūjayet  
haviṣyamannaṃ naivedyaṃ deyaṃ gandhārcanānvitam  
phalamāpnoti viprendra ! sarvaṛtusamudbhavam ||” iti  
jyeṣṭhaśukladvitīyā sopapadā | taduktaṃ kālikādarśe—  
"sitā jyeṣṭhadvitīyā ca āśvine daśamī sitā  
caturthī dvādaśī māghe etāḥ sopapadāḥ smṛtāḥ ||"  
"yugādiṣu ca sarvāsu tathā manvantarādiṣu  
anadhyāyaṃ prakurvīta tathā sopapadā tithau ||" iti  
"āṣāḍhasya site pakṣe dvitīyā puṣyasaṃyutā  
tasyāṃ rathe samāropya rāmaṃ vai bhadrayā saha  
yātrotsavaṃ pravartyātha prīṇayeta dvijān bahūn  
ṛkṣābhāve tithau kāryā yātrā sā prītaye mama ||" iti  
"kṛṣṇāṣṭamī bṛhattalpā sāvitrī vaṭapaitrikī  
kāmatrayodaśī rambhā upoṣyā pūrvasaṃyutā ||" iti

### [2.p1.2](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.2)

"caturṣvapi pakṣeṣu māseṣu śrāvaṇādiṣu  
aśūnyākhyaṃ vrataṃ kuryājjastateyathā tu phalādhikam ||" iti  
jayā tṛtīyā | kārtikaśukladvitīyā yamadvitīyācyate | sā'parāhnavyāpinī grāhyā, karmakālavākyāt | taduktaṃ hemādrau  
skānde"ūrje śukladvitīyāyāmaparāhne'rcayedyamam  
snānaṃ kṛtvā bhānujāyāṃ yamalokaṃ na paśyati  
ūrje śukladvitīyāyāṃ pūjitastarpito yamaḥ  
veṣṭitaḥ kinnarairhṛṣṭaistasmai yacchati vāñchitam ||” iti  
dinadvaye karmakālavyāptāvavyāptau vā sāmānyanirṇayo'vaseyaḥ | gauḍāstu viśeṣamāhuḥ"yamaṃ ca citraguptaṃ ca yamadūtāṃśca pūjayet  
citraguptasya pūjāṃ ca kuryād jñānasya vṛddhaye  
masīpātraṃ lekhanīṃ ca pūjayecca prayatnataḥ  
sarvān kāmānavāpnoti yamalokaṃ na paśyati ||” iti  
asyāṃ bhaginīgṛhe bhoktavyamityuktaṃ bhaviṣye"kārtike śuklapakṣasya dvitīyāyāṃ yudhiṣṭhira !  
yamo yamunayā pūrvaṃ bhojitāḥ svagṛhe'rcitaḥ  
ato yamadvitīyeyaṃ triṣu lokeṣu viśrutā  
asyāṃ nijagṛhe vipra ! na bhoktavyaṃ tato naraiḥ  
snehena bhaginīhastādbhoktavyaṃ puṣṭivarddhanam  
dānāni ca pradeyāni bhaginībhyo viśeṣataḥ  
svarṇālaṅkāravastrānnapūjāsatkārabhojanaiḥ  
sarvā bhaginyaḥ sampūjyā abhāve pratipannakā ||” iti  
pratipannakā matā bhaginya iti hemādrirūce  
brahmāṇḍe'pi—  
“yā tu bhojayate nārī bhrātaraṃ yugmake tithau  
arccayeccāpi tāmbūlairna sā vaidhavyamāpnuyāt  
bhrāturāyuḥkṣayo rājan na bhavettasya karhicit |”  
caitrakṛṣṇadvitīyāyāṃ kāmamahotsava ukto bhaviṣye—  
“tataḥ prātardvitīyāyāṃ putramitrādisaṃyutaḥ  
nṛpatirvitate deśe vitānavaraśobhite  
nṛtyagītavinodaiśca kuryātkāmamahotsavam

### [2.p1.3](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.3)

evaṃ kurvannavāpnoti yāvatsaṃvatsaraṃ sukham ||” iti  
tataḥ pratipadyutsavānantaramityarthaḥ | ayaṃ cotsavaḥ pūrvaviddhāyāmeva, “pratipatsadvitīyā syād dvitīyā pratipadyutā” iti vakṣyamāṇayugmavākyāt | dvitīyā budhena siddhā | śukreṇa viruddhā  
atra yoginyuttarasyām | iti dvitīyā nirṇītā  
atha tṛtīyā nirṇīyate | sā tu paraiva | taduktaṃ brahmavaivarte—  
“rambhākhyāṃ varjayitvaikāṃ tṛtīyāṃ dvijasattama !  
anyeṣu śubhakāryeṣu gaṇayuktā praśasyate ||” iti  
'gaṇa:' caturthī | yugmavākyantu rambhāviṣayaṃ sarvaviṣayatve tūdāhṛtavacanavirodhastasmādrambhātrata eva pūrvā, anyā sarvāpyuttaraiva  
upavāse'pyayameva nirṇayaḥ | taduktaṃ viṣṇudharmottare"ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī paurṇamāsī caturdaśī  
amāvāsyā tṛtīyā ca tā upoṣyā parānvitā ||” iti  
caitraśuklatṛtīyāyāṃ dolotsava ukto rāmārcanacandrikāyāṃ  
gāruḍe"caitre māsi site pakṣe tṛtīyāyāṃ ramāpatim  
dolārūḍhaṃ samabhyarcya māsamāndolayetkalau ||” iti  
gaurītṛtīyā iyameva | asyāṃ gaurīmīśvarayutāṃ sampūjya  
dolotsavaṃ kuryāt | taduktaṃ devīpurāṇe"tṛtīyāyāṃ yajeddevī śaṅkareṇa samanvitām  
āndolayettato vatsa ! śivayā sahitaṃ śivam ||” iti  
asyāmeva madanaratne kālottare gaurīvratamuktam" caitraśuklatṛtīyāyāṃ vrataṃ gauryāḥ samācaret ||” iti  
atra muhūrtamātrāpi parā grāhyā | tadāha mādhavaḥ"muhūrtamātrasattve'pi dine gaurīvrataṃ pare  
śuddhādhikāyāmapyevaṃ gaṇayogapraśaṃsanāt ||” iti  
skānde'pi"kalā kāṣṭhāpi vā caiva dvitīyā saṃpradṛśyate  
sā tṛtīyā na kartavyā kartavyā gaṇasaṃyutā ||” iti

### [2.p1.4](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.4)

yadā tūttaradine svalpāpi tṛtīyā na labhyate, tadā dvitīyāviddhaiva kāryā;  
"ekādaśī tṛtīyā ca ṣaṣṭhī caiva trayodaśī  
pūrvaviddhaiva kartavyā yadi na syātpare'hani ||"  
iti vṛddhavasiṣṭhokteḥ | atra saubhāgyavratamuktaṃ mātsye—  
"vasantamāsamāsādya tṛtīyāyāṃ janapriye !  
saubhāgyāya sadā strībhiḥ kāryaṃ putrasukhepsubhiḥ ||" iti  
matsyajayantyapīyameva,  
"matsyo'bhūddhataṛgdine madhusite" iti vākyāt  
vaiśākhaśuklatṛtīyā'kṣayatṛtīyeocyate | taduktaṃ bhaviṣye—  
"yā tveṣā kuruśārdūla ! vaiśākhe tu mahātithiḥ  
tṛtīyā sā'kṣayā loke gīrvāṇairabhivanditā  
yatkiñciddīyate dānaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu  
tatsarvamakṣayaṃ yasmātteneyamakṣayā smṛtā ||" iti  
iyaṃ yugādiḥ | sā pūrvāhnavyāpinī grāhyā | taduktaṃ nāradīye—  
"dve śukle dve tathā kṛṣṇe yugādī kavayo viduḥ  
śukle paurvāhnike grāhye kṛṣṇe caivāparāhnike ||" iti  
vaiśākhaśuklatṛtīyā kārttikaśuklanavamīti śuklayugādī, bhādrakṛṣṇatrayodaśī māghamāsasyāmeti dve kṛṣṇayugādī | pramāṇavacanaṃ tu  
navamīprakaraṇe vakṣyate | atra pūrvāhnāparāhnaśabdābhyāṃ dvedhā vibhāgaḥ  
pratīyate | sa ca skānde darśitaḥ—  
“āvarttanāttu pūrvāhno hyaparāhnastataḥ paraḥ ||” iti  
dinadvaye tattve paraiva | ‘yugādyā varṣavṛddhiśca’ iti vakṣyamāṇavacanāt, śrāddhe'pi śuklā pūrvāhnavyāpinī grāhyā,  
“pūrvāhne tu sadā grāhyāḥ śuklā manuyugādayaḥ  
daive karmmaṇi pitrye ca kṛṣṇe caivāparāhvikāḥ ||”  
iti gāruḍāt | yugādimanvādiśrāddheṣu śuklapakṣa udayavyāpinī tithirgrāhyā, kṛṣṇapakṣe'parāhnavyāpinīti smṛtyarthasārācca  
atra pitṛprītyarthaṃ kumbhadānamuktaṃ samayamayūkhe devīpurāṇe—

### [2.p1.5](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.5)

“tṛtīyāyāṃ tu vaiśākhe rohiṇyarkṣe prapūjya tu  
udakumbhapradānena śivaloke mahīyate ||”  
kumbhadāne mantraḥ—  
“eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ  
asya pradānāt tṛpyantu pitaro hi pitāmahāḥ  
gandhodakatilairmiśraṃ sānnaṃ kumbhaṃ sadakṣiṇam  
pitṛbhyaḥ sampradāsyāmi akṣayyamupatiṣṭhatu ||” iti  
etadasambhave govindārṇave viṣṇupurāṇe—  
“pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyāt pitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ  
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyametanmunayo vadanti ||” iti  
asyāṃ trilocanayātroktā kāśīkhaṇḍe—  
“rādhaśuklatṛtīyāyāṃ snātvā paillippile hṛde  
santarpayet pitṝn devān trilocanamathārcayet ||” iti  
iyameva paraśurāmajayantī | sā pradoṣavyāpinī grāhyā | taduktaṃ  
skānde—  
“vaiśākhasya site pakṣe tṛtīyāyāṃ punarvasau  
niśāyāṃ prathame yāme rāmākhyaḥ sa mahāhariḥ  
svoccagaiḥ sadgrahairyukte mithune rāhusaṃyute  
reṇukāyāstu yo garbhādavatīrṇo hariḥ svayam ||” iti  
dinadvaye tadvyāptau tūttarā | anyathā pūrvaiva | taduktaṃ bhaviṣye—  
“śuklā tṛtīyā vaiśākhe śuddhopoṣyā dinadvaye  
niśāyāṃ pūrvayāme ceduttarā'nyatra pūrvikā ||” iti  
dinadvaye niśāyāmityanvayaḥ | yadā vaiśākhe malamāsastadā  
yugādiprayuktaṃ kāryaṃ mala eva karttavyam,  
“daśaharāsu notkarṣaścaturṣvapi yugādiṣu |”  
iti ṛṣyaśṛṅgavacanāditi hemādryādayo vadanti | smṛticandrikāyāṃ viśeṣaḥ—  
“yaugādikaṃ māsikaṃ ca śrāddhaṃ cāparapakṣikam  
manvādikaṃ tairthikaṃ ca kuryānmāsadvaye'pi ca ||” iti  
āparapakṣikaṃ kṛṣṇapakṣasambhavaṃ na tu mahālayaśrāddham, ‘na kuryādbhānusaṅghitaḥ’ ityādinā tanniṣedhāt

### [2.p1.6](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.6)

jyeṣṭhaśuklatṛtīyāyāṃ rambhāvratamuktaṃ mādhavīye bhaviṣye—  
“bhadre ! kuruṣva yatnena rambhākhyaṃ vratamuttamam  
jyeṣṭhaśuklatṛtīyāyāṃ snātā niyamatatparā ||” iti  
sā tatra pūrvaviddhā grāhyā,  
“bṛhattalpā tathā rambhā sāvitrī vaṭapaitrikī  
kṛṣṇāṣṭamī ca bhūtā ca kartavyā saṃmukhī tithiḥ ||”  
iti skāndāt | saṃmukhī sāyāhnavyāpinī pūrvaviddheti yāvat  
bhādrakṛṣṇatṛtīyāyāṃ viśālākṣīyātrā kāryā | rātrau jāgaraṇavidhānādiyaṃ rātrivyāpinī grāhyā | taduktaṃ kāśīkhaṇḍe—  
“bhādrakṛṣṇatṛtīyāyāmupavāsaparairnaraiḥ  
kṛtvā jāgaraṇaṃ rātrau viśālākṣīsamīpataḥ ||” iti  
iyameva kajjalī,  
“bhādrasya kajjalī kṛṣṇā śuklā ca haritālikā ||” iti  
divodāsodāhṛtavacanāt | bhādraśuklatṛtīyā haritālikā, pūrvoktavacanāt | iyaṃ muhūrtamātrāpi gaurīvratatvāt parayutā grāhyā,  
“muhūrtamātrasattve'pi dine gaurīvrataṃ pare ||” iti mādhavavacanāt | iyaṃ manvādiḥ, vakṣyamāṇavacanāt | āśvinakṛṣṇatṛtīyāyāṃ lalitādevyā yātroktā kāśīkhaṇḍe—  
“īśakṛṣṇatṛtīyāyāṃ lalitāṃ pratipūjya vai  
nārī vā puruṣo vāpi labhate vāñchitaṃ phalam ||” iti  
atra gaṇayuktā grāhyā, ‘rambhākhyāṃ varjayitvaikām’ iti pūrvamuktatvāt  
tṛtīyā bhaumena siddhā, budhena viruddhā | asyāṃ yoginyāgneyyām | iti tṛtīyā nirṇītā  
atha caturthī nirṇīyate | sā paraviddhā grāhyā, yugmavākyāt  
upavāse'pi paraiva,  
"ekādaśī tathā ṣaṣṭhī amāvāsyā caturthikā  
upoṣyāḥ parasaṃyuktāḥ parāḥ pūrveṇa saṃyutāḥ ||" iti mādhavīyavṛddhavasiṣṭhavākyāt | vināyakavrate tu tṛtīyāyutaiva | taduktaṃ  
madanaratne brahmavaivarte—  
"caturthī tu tṛtīyāyāṃ mahāpuṇyaphalapradā

### [2.p1.7](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.7)

karttavyā vratibhirvatsa ! gaṇanāyasutoṣiṇī ||" iti  
caitraśuklacaturthī vighnanāśinī | tatra laḍ‌ḍukairgaṇeśaṃ pūjayedityuktaṃ nirṇayāmṛte devīpurāṇe caturthīprakaraṇe—  
"gaṇeśaṃ kārayetpūjāṃ laḍ‌ḍukādibhirādarāt  
caturthyāṃ vighnanāśāya sarvakāmārthasiddhaye ||" iti  
gaṇeśamiti ṣaṣṭhyarthe dvitīyā | jyeṣṭhaśuklacaturthyāṃ strībhiḥ saubhāgyavṛddhaye umā pūjyetyuktaṃ bhaviṣye—  
"jyeṣṭhaśuklacaturthyāṃ tu jātā pūrvamumā satī  
tasmātsā tatra sampūjyā strībhiḥ saubhāgyavṛddhaye ||" iti  
atra sāmānyanirṇayaḥ | śrāvaṇakṛṣṇacaturthī saṅkaṭacaturthītyucyate | taduktaṃ skānde—  
"śrāvaṇe bahule pakṣe. caturthyāṃ ca vidhūdaye  
tasmin dine vrataṃ kāryaṃ saṃkaṣṭākhyaṃ sureśvari ! ||" iti  
śrāvaṇo'trāmānto jñeyaḥ, cāndramāsasya mukhyatvāt | vidhuścandraḥ  
etasmādeva vacanādiyaṃ candrodayavyāpinī grāhyā | "dinadvaye  
candrodaye sattve'sattve vā mātṛviddhā praśasyate" iti vākyaśeṣāt  
pūrvaiva | bhādrakṛṣṇacaturthī bahulāvrate pūrvaiva, pañcamīyuktāniṣedhāt  
taduktaṃ madanaratne purāṇasamuccaye—  
"gauryāścaturthī vaṭadhenupūjā durgārcanaṃ durbharaholikā ca  
vatsasya pūjā śivarātriretāḥ parānvitā ghnanti nṛpaṃ sarāṣṭram ||"  
iti | atra dhenupūjeti bahulā caturthī gṛhyate | iyaṃ  
madhyadeśe prasiddhā | bhādraśuklacaturthī siddhivināyakavrate—  
"prātaḥ śuklatilaiḥ snātvā madhyāhne pūjayennṛpa" iti vacanāt | madhyāhnasya pūjākālatvāt madhyāhnavyāpinyeva grāhyā  
bṛhaspatirapi—  
"caturthī gaṇanāyasya mātṛviddhā praśasyate  
madhyāhnavyāpinī cetsyātparataścetpare'hani ||" iti

### [2.p1.8](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.8)

"dinadvaye tadvyāptāvavyāptau vā mātṛviddhā praśasyate" iti  
vākyāt pūrvaiva | paredyureva yadā madhyāhnavyāpinī, tadā mātṛviddhatvaguṇābhāve'pi pradhānaprayojakānusāreṇa paraiva grāhyā,  
"mātṛviddhā praśastā syāccaturthī gaṇanāyake  
madhyāhnātparataścetsyānnāgaviddhā praśasyate ||”  
iti mādhavīyasmṛtyantarāt | yadobhayadine'pi vaiṣamyeṇa madhyāhnakadeśavyāpinī, tadā pūrvadine tanmahattvaṃ cet, saiva grāhyā | uttaradine  
tanmahattve kiṃ mahattvaguṇopetopādeyā ? kiṃ vā mātṛviddhatvaguṇopetā pūrvopādeyā ? iti saṃśaye pūrvaiveti pratīmaḥ, nyāyādvācanikasya mātṛviddhatvaguṇasya balīyastvāt | atra candradarśananiṣedhamāha parāśaraḥ—  
“kanyāditye caturthyāṃ tu śukle candrasya darśanam  
mithyābhidūṣaṇaṃ kuryādrātrau paśyenna taṃ sadā  
taddoṣaśāntaye siṃhaḥ prasenamivita vai paṭhet |” iti  
atra rātrigrahaṇād divā candradarśane na doṣa iti nirṇayāmṛtakārādayaḥ | yuktaṃ tu—  
“bhādre māsi site pakṣe caturthī svātiyoginī  
mithyābhiśāpaṃ kurute dṛṣṭacandrā na saṃśayaḥ ||”  
iti mārkaṇḍeyādivacanāntareṣu caturthīmātragrahaṇāddivāpi candro na  
draṣṭavya iti pratibhāti | pramādāccandradarśane taddoṣaśāntyarthaṃ prāṅmukha  
udaṅmukho vā paurāṇaṃ vākyaṃ paṭhet | tacca—  
“siṃhaḥ prasenamavadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ  
sukumārakamārodīstava hyeṣa syamantakaḥ ||” iti  
iyaṃ bhaumenā'rkeṇa vā yuktā'tipraśastetyuktaṃ govindārṇave vārāhe—  
“bhādraśuklacaturthī yā bhaumenā'rkeṇa vā yutā  
mahatī sā'tra vighneśamarcitveṣṭaṃ labhennaraḥ ||” iti  
iyameva śivāravyetyuktaṃ bhaviṣye—

### [2.p1.9](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.9)

"śivā śāntā sukhā rājan ! caturthī trividhā smṛtā  
māsi bhādrapade śuklā śivalokamapūjitā  
tasyāṃ snānaṃ tathā dānamupavāso japastathā  
kriyamāṇaṃ śataguṇaṃ prasādāddantino nṛpa ! ||" iti  
"caturthyā mārgaśīrṣe tu śuklapakṣe nṛpottama !  
prārabhya pratimāsaṃ ca caturthyā gaṇanāyakam  
sampūjya vidhinā kuryādekabhaktaṃ samāhitaḥ  
akṣāralavaṇaṃ tvevaṃ pūrṇe saṃvatsare tataḥ  
dvitīye vatsare cā'tha naktaṃ prati caturthikām  
kuryād gaṇeśamabhyarcya tṛtīye'yācitaṃ tathā  
evameva prakurvīta caturthe syādupoṣaṇam  
tataścaturthe sampūro tadudyāpanamācaret  
idaṃ varacaturthyākhyaṃ vrataṃ sarvārthasādhakam ||" iti  
"dinārddhasamaye'tīte bhujyate niyamena yat  
ekabhaktamiti proktaṃ nyūnaṃ grāsatrayeṇa tu ||" iti  
"bhojanaṃ tu vidhiprāptaṃ dvātriṃśadgrāsasaṃmitam |"  
'tad grāsatrayeṇa nyūnam'—ityantyapādenocyate | tenaikabhakte  
ekonatriṃśad grāsā iti phalito'rthaḥ | bhojane dvātriṃśadgrāsādiniyamastu matkṛtācārākè draṣṭavyaḥ | padmapurāṇe—  
"madhyāhnavyāpinī grāhyā ekabhaktavrate tithiḥ” | iti  
baudhāyano'pi—  
"udaye tūpavāsasya naktasyāstamaye tithiḥ  
madhyāhnavyāpinī grāhyā ekabhaktavrate tithiḥ ||” iti  
atra tredhā vibhaktasyāhno madhyamabhāgo madhyāhnaḥ, “pūrvāhṇe devā  
aśanamabhiharanti madhyandine manuṣyā aparāhṇe pitaraḥ” iti  
śruteḥ | tatrāpi dinārddhottaramavaśiṣṭaṃ madhyāhnabhāge kāryam,  
‘dinārddhasamaye'tīte’ iti devalokteḥ | dinadvaye'pi madhyāhnavyāptāvekadeśasamavyāptau vā yugmavākyānnirṇayaḥ | ayañca nirṇayaḥ  
svatantraikabhaktaviṣayaḥ | anyavratāṅgabhūtamekabhaktaṃ tattithāveva

### [2.p1.10](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.10)

bhavati | dvitīye naktamuktam, taccāharaśanaṃ varjayitvā rātrau  
bhoktavyamiti niyamasvarūpam | tatkālamāha vyāsaḥ—  
“trimuhūrtapradoṣaḥ syād bhānāvastaṃ gate sati  
naktaṃ tatra prakurvīta iti śāstrasya niścayaḥ ||” iti  
naktaśabdo bhojanaparaḥ | atra kecit—  
“catvārīmāni karmāṇi sandhyāyāṃ parivarjayet  
āhāraṃ maithunaṃ nidrāṃ svādhyāyaṃ ca caturthakam ||”  
iti vacanāt—“sāyaṃ sandhyā trighaṭikā hyastādupari bhāskaraḥ”  
iti skāndoktasandhyāyāṃ bhoja ṃ niṣiddha mityāhuḥ, tadaśuddham,  
sūryanakṣatravarjitakālarūpamukhyasaṃdhyākālatyāge mānābhāvāt  
tadāha yogiyājñavalkyaḥ—  
“ahorātrasya yaḥ sandhiḥ sūryanakṣatravarjitaḥ  
sā tu sandhyā samākhyātā ṛṣibhistattvadarśibhiḥ||” iti  
hemādrau smṛtyantare'pi—  
“nakṣatradarśanātsandhyā sāyaṃ tatatparataḥ sthitam  
tatparā rajanī yā tatra dharmān vivarjayet ||” iti  
astu vā ghaṭikātrayaṃ sandhyāpadavācyam | tathāpi tatra rāgaprāptaṃ  
bhoja ṃ niṣiddham, natu vaidham, vidhispṛṣṭe niṣedhānavakāśāt  
etena parvādirātrabhojananiṣedho'pi pratyuktaḥ  
vatsaḥ—  
“pradoṣavyāpinī grāhyā sadā naktavrate tithiḥ  
ekādaśīṃ vinā sarvā śukle kṛṣṇe viśeṣataḥ ||” iti  
harinaktavrate tūdayavyāpinī grāhyā | taduktaṃ mādhavīye skānde—  
“pradoṣavyāpinī grāhyā sadā naktavrate tithiḥ  
udayasthā sadā pūjyā harinaktavrate tithiḥ ||” iti  
yadā naktatithiḥ pūrvāṃ parayorahnaḥ pradoṣaṃ vyāpnoti, tadā parā grāhyā,  
“yadi syādubhayostithyoḥ” iti vakṣyamāṇajābālivacanāt | yadobhayatrāpi na pradoṣavyāpinī, tadāpi paraiva grāhyā  
parantu divaiva ātmacchāyādvaiguṇyakāle naktaṃ kāryaṃ na rātrau

### [2.p1.11](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.11)

taduktaṃ skānde—  
yadā naktatithiḥ pūrvadine pradoṣe sampūrṇā, paradine tatra  
svalpā, tadāpi paraiva grāhyā; naktasya divārātrivratatvena  
divārātrispṛśi tattattithau karttavyatvāt  
saptamī bhānuvārādau sauranaktavrate tu sumantuḥ—  
bhojanakālaḥ kaurme—  
sauranaktaṃ bhaviṣyatpurāṇe darśitam—  
yatervidhavāyāśca divaiva naktamuktaṃ smṛtyantare—  
“naktaṃ niśāyāṃ kurvīta gṛhastho vidhisaṃyutaḥ  
yatiśca vidhavā caiva kuryāttu sadivākaram  
sadivākaraṃ tu tatproktamantime ghaṭikādvaye |” iti  
“haviṣyabhojanaṃ snānaṃ satyamāhāralāghavam  
agnikāryamadhaḥśayyāṃ naktabhojī ṣaḍācaret ||”  
“ekabhaktāyācitayoryā triṃśaddhaṭikāvadhiḥ  
sā tithiḥ sarvadā jñeyā nakte sāyāhnasaṃyutā ||” iti  
“māghe māse kṛṣṇapakṣe caturthyāṃ vratamuttamam  
pratimāsaṃ prakurvīta vrataṃ saṅkaṣṭanāśanam ||” iti  
māghakṛṣṇacaturthyāṃ vratārambhaṃ kṛtvā pratimāsaṃ kāryamityarthaḥ | iyaṃ  
candrodayavyāpinī grāhyā,  
“pūjā vidhūdaye kāryā sindūreṇa prapūjayet |”  
iti tatraivokteḥ | māghaḥ pūrvoktarītyā cāndro bodhyaḥ | māghaśuklacaturthī tilacaturthī | taduktaṃ kāśīkhaṇḍe—  
“māghaśuklacaturthyāntu naktavrataparāyaṇaḥ  
ye tvāṃ dhuṇḍe'rcayiṣyanti te'rcyāḥ syurasuradruhām  
vidhāya vārṣikīṃ yātrāṃ caturthī prāpya tāpasīm  
śuklān tilān guḍairbaddhā prāśnīyāllaḍḍu kān vratī |”  
iyaṃ pradoṣavyāpinī grāhyā, naktagrahaṇāt | tāpasīṃ māghīm  
iyameva kundacaturthītyuktaṃ devīpurāṇe—  
“māghamāse tu samprāpte caturthīkundasaṃjñitā  
sā tūpoṣyā suraśreṣṭha ! tato rājyaṃ bhaviṣyati ||” iti  
atha phālgunādicaturṣu māseṣu caturthīvratamuktaṃ vārāhapurāṇe—

### [2.p1.12](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.12)

“atha vighnavrataṃ rājan ! kathayāmi śṛṇuṣva tat  
caturthyāṃ phālgune māsi gṛhītavyaṃ vrataṃ tvidam  
naktāhāreṇa rājendra ! tilānnaṃ pāraṇaṃ smṛtam  
tadaivāgnau ca hotavyaṃ taddeyaṃ brāhmaṇesu ca  
cāturmāsyavrataṃ caiva kṛtvaivaṃ pañcame tathā  
sauvarṇaṃ gajavaktraṃ tu kṛtvā viprāya dāpayet  
evaṃ kṛtvā vrataṃ caiva sarvavighnairvimucyate |”  
pūjādimantrastatraiva—  
“divyāya śūraṃāya gajānanāya lambodarāyaikadadābhidhāya  
nāgātmajādehasamudbhavāya kuṭhārahastāya namo varāya ||”  
anena mantreṇa pūjāṃ kṛtvā, svāhāntena tilān hutvā, brāhmaṇebhyo'pi datvā, svayamapi tadeva naktakāle'śnīyāt | ante  
sauvarṇī pratimāṃ sampūjya brāhmaṇāya dadyāt | atrāviśeṣād  
vratārambhe śuklacaturthī grāhyā | etāni vratānyapyaviśeṣāt ‘caturthī  
tu tṛtīyāyām’ iti sāmānyavākyāt tṛtīyāyuktacaturthyāṃ  
kāryāṇi | caturthī śanivāreṇa siddhā | guruvāreṇa viruddhā  
yoginyatra nairṛtyām | iti caturthī nirṇītā  
atha pañcamī nirṇīyate | sā tu caturthīyutaiva grāhyā, ‘yugmāgnīti’ vacanāt;  
“pañcamī tu tathā kāryā caturthīsaṃyutā vibho !”  
iti mādhavīye skāndavākyācca | atra hemādrimate kṛṣṇā pañcamī  
pūrvā, sitā parā, “kṛṣṇā pūrvayutā sitā parayutā syāt pañcamī”  
iti dīpikokteḥ | tadidaṃ hemādrimataṃ śithilam,  
“caturthīsaṃyutā kāryā pañcamī parayā na tu  
daive karmaṇi pitrye ca śuklapakṣe tathā'site ||”  
iti mādhavamadanaratnādisarvanibandhakāralikhitahārītavacanāt  
“pañcamī tu prakarttavyā ṣaṣṭhyā yuktā tu nārada |”  
iti brahmavaivartavacanaṃ tat—  
“skandopavāse svīkāryyā pañcamī parasaṃyutā

### [2.p1.13](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.13)

trimuhūrttā tu ṣaṣṭhyāṃ syāt parā pūrvayutā'nyathā ||”  
iti tatraivoktatvātskandopavāsaviṣayam  
na ca yugmavacanaṃ ‘pañcamī tu tathā’ iti skāndavacanaṃ kṛṣṇapañcamīviṣayam, ‘pañcamī tu prakarttavyā’ iti tu śuklapañcamīviṣayam,  
“śuklapakṣe tithirgrāhyā yasyāmabhyudito raviḥ  
kṛṣṇapakṣe tithirgrāhyā yasyāmastamito raviḥ ||”  
iti mārkaṇḍeyavacanādevaṃ vyavasthākartavyeti vācyam ; hārītena pakṣadvaye'pi caturthīviddhāyā eva pañcamyāḥ samādiṣṭatvāt | upavāse  
tu skandopavāsapañcamī vyatiriktā sarvvāpi pañcamī pūrvaviddhaiva grāhyā,  
“pratipatpañcamī caiva upoṣyāḥ pūrvasaṃyutā |” iti jāvālivacanāt | upavāsastu sarvatithiṣu mādhavīye nāradīye darśitaḥ  
“śuklān vā yadi vā kṛṣṇān pratipatprabhṛtīṃstithīn  
upatargetopaṣyaiva baliṃ datvā vidhinetyapare dine  
brāhmaṇān bhojayitvā tu sarvapāpaiḥ pramucyate |” iti  
caitraśuklapañcamyāṃ śrīpūjoktā hemādrau mātsye—  
“śuklāyāmatha pañcamyāṃ caitre māsi śubhānanā  
śrībrahmalokānmānuṣyaṃ samprāptā keśavājñayā  
tatastāṃ pūjayettatra yastaṃ lakṣmīrna muñcati |” iti  
iyaṃ kalpādirapi | kalpādyastu hemādrau mātsye—  
“vaiśākhasya tṛtīyā yā kṛṣṇā yā phālgunasya ca  
pañcamī caitramāsasya tasyaivāntyā tathā parā  
śuklā trayodaśī māghe kārtikasya tu saptamī  
navamī mārgaśīrṣasya saptaitāḥ saṃsmarāmyaham  
kalpānāmādayo hyetā dattasyākṣayakārakāḥ |”  
atrāviśeṣād yugādivannirṇayo jñeyaḥ | śrāvaṇaśuklapañcamī nāgapañcamī | sā paraviddhetyuktaṃ camatkāracintāmaṇau—  
“pañcamī nāgapūjāyāṃ kāryā ṣaṣṭhīsamanvitā  
tasyāṃ tu tuṣitā nāgā itarā sacaturthikā ||” iti

### [2.p1.14](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.14)

pratāpamārtaṇḍe smṛtyantare'pi—  
“śrāvaṇe pañcamī śuklā samproktā nāgapañcamī  
tāṃ parityajya pañcamyaścaturthīsahitā vibho ! ||” iti  
atra tāṃ parityajya caturthīyuktā grāhyetyuktyā nāgapañcamyāścaturthīviddhāyā niṣedhāvagamāt trimuhūrtacaturthīyuktā nāgapañcamīvyatiriktā sarvā pañcamī pūrvā, paredyustrimuhūrtā nāgapañcamī parā,  
anyathā pūrvaiva | atra nāgapūjanamuktaṃ govindārṇave bhaviṣye—  
“śrāvaṇe māsi pañcamyāṃ śuklapakṣe narādhipa !  
dvārasyobhayato lekhyā gomayena viṣolbaṇāḥ  
pūjayedvidhivad vīra ! dadhidūrvāṅkuraiḥ kuśaiḥ  
gandhapuṣpopahāraiśca brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ  
ye tasyāṃ pūjayantīha nāgān bhaktipurassarāḥ  
na teṣāṃ sarpato vīra ! bhayaṃ bhavati kutracit ||” iti  
asyāṃ nāgakuṇḍe snānamuktaṃ kāśīkhaṇḍe“yaḥ snāto nāgapañcamyāṃ kuṇḍe vāsukisaṃjñake  
na tasya viṣasaṃsargo bhavetsarpasamudbhavaḥ  
kartavyā nāgapañcamyāṃ yātrā varṣāsu tatra vai  
nāgāḥ prasannā jāyante kule tasyāpi sarvadā ||” iti  
bhādraśuklapañcamī ṛṣipañcamī | iyaṃ tvaviśeṣāt “pūjāvrateṣu  
sarveṣu madhyāhnavyāpinī tithiḥ” iti mādhavīye hārītoktermadhyāhnavyāpinī grāhyā | dinadvaye madhyāhnavyāptisattve'sattve vā sāmānyanirṇayāt pūrvā | atra ṛṣipūjanamuktaṃ brāhme“nabhasya śuklapakṣe tu yadā bhavati pañcamī  
nadyādike tadā snātvā kṛtvā niyamameva ca  
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā vāpi varānane !  
kṛtvā naimittikaṃ karma gatvā nijagṛhaṃ punaḥ  
vediṃ samyak prakurvīta gomayenopalipya tām  
tatra sapta ṛṣīn divyān bhaktiyuktān (ktaḥ?) prapūjayet ||”  
ṛṣayaśca“kaśyapo'trirbharadvājo viśvāmitro'tha gautamaḥ

### [2.p1.15](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.15)

jamadagnirvasiṣṭhaśca saptaite ṛṣayaḥ smṛtāḥ ||” iti  
āśvinaśuklapañcamyāmupāṅgalalitāvratam | tanmadhyāhnavyāpinyāṃ kāryam, 'pūjāvrateṣu sarveṣu' iti pūrvalikhitahārītavacanāt  
dinadvaye tadvyāptāvavyāptau vā yugmavākyāt pūrvā | asmin vrate  
pūjaiva pradhānam  
“matpūjanakaraṇḍasya prārthayasva pidhākanam  
tatpūjayannijagṛhe parāmṛddhimavāpsyasi ||”  
iti kathāntargatavacanāt | pūjāyāḥ phalasambandhāvagamād jāgaraṇādīnāṃ “phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgam” iti nyāyena tadaṅgatvaṃ  
bodhyam | ye tu—  
“bhuktvā jāgaraṇe naktacandrādyarghavrate tathā  
tārāvrateṣu sarveṣu rātriyogo viśiṣyate ||”  
iti hemādrilikhitavacanād atra rātrivyāpinī grāhyetyāhuḥ, tanna  
manoharam, asya vratasyoktajāgaraṇādivratebhyo'tiriktatvād, aṅgānurodhena pradhānakālanirṇayasya kāpyadṛṣṭatvācca | 'abhuktvā' iti  
tu vacanaṃ jāgaraṇapradhāne kojāgarādivrate sāvakāśamiti | atraivendrāṇyā saha kuśalamayaṃ nāgaṃ prapūjayedityuktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣye—  
“tathā cāśvayuje māsi pañcamyāṃ kurunandana !  
kṛtvā kuśalamayaṃ nāgamindrāṇyā saha pūjayet ||” iti  
mārgaśuklā pañcamyapi nāgapañcamī | taduktaṃ hemādrau skānde—  
“śukle mārgaśire puṇyā śrāvaṇe yā ca pañcamī  
snānadānairbahuphalā nāgalokapradāyinī ||” iti  
iyaṃ ca ‘pañcamī nāgapūjāyāṃ kāryā ṣaṣṭhīsamanvitā’ iti pūrvoktacamatkāracintāmaṇivacanāt parayutā grāhyā  
māghaśuklapañcamī śrīpañcamī | tatra śrīpūjā kāryā | taduktaṃ  
hemādrau vārāhe—  
“māghaśuklacaturthyāṃ tu varamārādhya ca śriyaḥ  
pañcamyāṃ kundakusumaiḥ pūjāṃ kuryātsamuddhaye ||” iti

### [2.p1.16](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.16)

atra madanaṃ sampūjya vasantotsavaḥ kāryaḥ | taduktaṃ nirṇayāmṛte  
purāṇasamuccaye—  
“māghamāse nṛpaśreṣṭha ! śuklāyāṃ pañcamītithau  
ratikābhau tu sampūjya kartavyaḥ sumahotsavaḥ  
dānāni ca pradeyāni tena tuṣyati mādhavaḥ |”  
pañcamī guruvāreṇa siddhā | śanivāreṇa viruddhā | yoginyatra  
dakṣiṇasyām | iti pañcamī nirṇītā  
atha ṣaṣṭhī nirṇīyate | sā skandavratātiriktā saptamīyutā kāryā  
taduktaṃ skānde—  
“nāgaviddhā na kartavyā ṣaṣṭhī caiva kadācana  
saptamīsaṃyutā kāryā ṣaṣṭhī dharmārthacintakaiḥ ||” iti  
pañcamyādivedhastatraiva—  
“nāgo dvādaśanāḍībhirddikpañcadaśabhistathā  
bhūto'ṣṭādaśanāḍībhirddṣayatyuttarāṃ tithim ||” iti  
nāgaḥ pañcamī | bhūtaścaturdaśī | dig daśamī | nāḍyo ghaṭikāḥ  
ayaṃ viśeṣavedha uttaratithiviṣayaḥ | sāmānyavihitastu trimuhūrtavedhaḥ pūrvatithiviṣayaḥ | taduktaṃ kaurme—  
“caturdaśī pañcamī ca tathā ca daśamī tithiḥ  
pūrvāṃ tithiṃ dūṣayanti tribhireva muhūrttakaiḥ ||” iti  
yadā tithikṣayavaśāduttaraviddhā na labhyate, tadā skandavratavad  
vratāntaramapi nāgaviddhāyāṃ kāryam | tadāha mādhavīye vasiṣṭhaḥ—  
“ekādaśī tṛtīyā ca ṣaṣṭhī caiva trayodaśī  
pūrvaviddhā tu karttavyā yadi na syātpare'hani ||” iti  
upavāse'pi paraiva, ‘ekādaśāṣṭamī’ iti pūrvodāhṛtavacanāt  
sāmānyataḥ sarvaṣaṣṭhyāṃ ravivārayoge lolārkayātrā kāryā  
“kṛtāni yāni pāpāni naraiḥ saṃvatsarādapi  
naśyanti kṣaṇatastāni ṣaṣṭhyarke loladarśanāt ||”  
iti kāśīkhaṇḍe uktatvāt | lolo lolārkaḥ  
āṣāḍhaśuklaṣaṣṭhī skandaṣaṣṭhī | sā pañcamīyutā kāryā,  
“kṛṣṇāṣṭamī skandaṣaṣṭhī śivarātriścaturdaśī

### [2.p1.17](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka.2.p1.17)

etāḥ pūrvayutāḥ kāryāstithyante pāraṇaṃ bhavet ||”  
iti skāndāt | asyāṃ skandapūjoktā varāhapurāṇe—  
“āṣāḍhaśuklaṣaṣṭhī tu tithiḥ kaumārikā smṛtā  
kumāramarcayettatra pūrvatropoṣ‍ya vai dine ||” iti  
bhādrakṛṣṇaṣaṣṭhī rohiṇīvyatīpātabhaumavārairyuktā kapiletyucyate  
taduktaṃ samayamayūkhe varāhapurāṇe—  
“nabhasye kṛṣṇapakṣe yā rohiṇīpātabhūsutaiḥ  
yuktā ṣaṣṭhī purāṇajñaiḥ kapilā sā prakīrtitā  
vratopavāsaniyamairbhāskaraṃ tatra pūjayet  
kapilāṃ ca dvijāgryāya datvā yā kratuphalaṃ labhet ||” iti  
purāṇasamuccaye'pi—  
“bhādre māsyasite pakṣe bhānau caiva kare sthite  
pāte kuje ca rohiṇyāṃ sā ṣaṣṭhī kapilā bhavet  
saṃyoge tu caturṇāṃ tu nirdiṣṭā parameṣṭhinā |” iti  
bhādro'tra amāṃto bodhyaḥ, cāndramāsasya sarvakāryeṣu mukhyatvāt,  
pūrṇimāntabhādrakṛṣṇaṣaṣṭhyāṃ vyatīpātapātāsambhavācca | atra sūryasya  
hastasthitatvaṃ sati sambhave jñeyam, caturṇāmityupādānāt  
anyathā vacane pañcānāmityuktaṃ syāt | caturṣvapyekanyūnatve  
kapilaṣaṣṭhī na bhavati, caturṇāṃ saṃyoga ityukteḥ | iyameva candraṣaṣṭhītyuktaṃ bhaviṣye—  
“tadvadbhādrapade māsi ṣaṣṭhī pakṣe sitetare  
candraṣaṣṭhīvrataṃ kuryāt pūrvavedhaḥ praśasyate ||” iti  
iyaṃ candrodayavyāpinī grāhyā | halaṣaṣṭhyapīyam | sā saptamīyutā grāhyeti granthāntare | bhādraśuklaṣaṣṭhī sūryaṣaṣṭhī | asyāṃ  
bhāskarapūjanaṃ mahāphalam | taduktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣyottare—  
“śukle bhādrapade ṣaṣṭhayāṃ snānaṃ bhāskarapūjanam  
prāśanaṃ pañcagavyasya aśvamedhaphalapradam ||” iti  
asyāmeva dakṣiṇāpathasthakārttikeyadarśanaphalamuktaṃ tatraiva—

_First 40 of 198 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka)_

## Commentaries (1)

- [Anukramaṇikā](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka!vaidyanatha) — Vaidyanātha, Sanskrit, not yet digitised

## Part of

- [Dharmaśāstrasudhānidhi](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.dana.dharmasastrasudhanidhi)

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.kala.tithi.tithyarka) · Pramāṇa
