Manava Dharmashastra 2
Manuṭīkā 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.205 — 29 parts
2.1
vratavaditi | daivekarmaṇivratārthamadhvādirvarjitam | āddheca ṛṣivadṛṣiparivāranīyavārādinagrāmyaṃprārthitaḥ sankāmamicchate ekānnaṃsamabhīyāt | nāsyaivaṃ kurvatovratalopobhavati | ṛṣivadvaśvavasiṣṭhādau prasiddhamayogonavaikhānasevaye na tadarhānābhyanujñātecaika mapyupabhuñjītetimāṃsāśanāśaṅgāsyāt || āddhabhojanasyācārādhikaduṣṭatvādviṣaditiniyamātiśayamāha |
189 || brāhmaṇasyeti | etaddaivapitryaikānnabhojanākhyaṃkarma brāhmaṇasyaiva manvādibhiḥsmṛtam |
2.205.208
varteta | tathā svayoniṣu guruṣvadharmanivartakauṣadhāyupadeṣṭṛṣveva nityāvṛttiḥ |
207|| bālaiti | brahmavidyānasamoyajñavidyādauvā śiṣyaḥ tathādhyāpayanagurusutoguruvatpūjāmarhati | natvadhyāpayitṛtvabhādevāśya guruvṛttiḥsiddhaiva vidyāguruṣvevamevamiti | na ca kanīyatvāpekṣayāśaiśavākhyāpanasya darśanatvāt | satyaṃ kiṃtu śipyovā yajñakarmaṇītyukto'dhyāpayatovyarthaśiṣyatvādvāprāptāśaṅkāyāmidaṃvacanaṃ idamevajñāpakaṃ | graṃthagurorarthagurgarīyān |
|| utsādanamiti | udvartanasnāpanocchiṣṭabhojanapādadhāvanāni guruputrasya na kāryāṇi | asmādeva pratiṣedhāt guroretadanuktamapi kartavyamityavasīyate |
2.205.209
|| guruvaditi | guroḥsajātīyā bhāryāguruvatpūjanīyāḥ | vijātīyāḥ punaḥ pratyutthānābhivādanamātreṇa |
2.205.210
|| abhyañjanamiti | abhyaṅgasnāpanodvartanakeśaracanā gurubhāryāyā na kāryā |
2.205.211
|| gurupatnīti | taruṇīgurubhāryā yūnā kāmaṃsukhaduḥkhe jānatā pādopasaṃgrahaṇapūrvakaṃnābhivādyā |
2.205.212
|| svabhāvaiti | svarūpametat strīṇāṃ yanmanuṣyāṇāṃsmarodrekajananaṃ | atosmāddhetoḥprājñaḥstrīṣu na sparśanādi mamādaṃbhajate |
2.205.213
|| avidvāṃsamiti | yataḥkāmakrodhavidheyaṃpuruṣaṃsamyakśāstrāṃvā loke adharmamārgenatuṃstriyolaṃsamarthāḥ |
2.205.214
|| mātreti | mātṛbhaginīduhitṛ bharapi saha nirjane na āsīta | yato'pradhṛṣyaindriyasāmūhaḥ śāstrajñamapisaṃpna [yogā] t cyāvayati |
2.205.215
|| kāmamiti | gurupatnīnāṃtaruṇīnāṃ yuvā vandanaṃbhuvi vinyastahastovinyastapāṇinā iti anena vidhinā'sāvahamitikruvan | ityuktarūpeṇābhivādanaṃkuryāt |
2.205.216
|| viproṣyeti | pravāsamatyāgataḥ pādopasaṃgrahaṇaṃpratyahaṃpunarabhivādanamātraṃgurubhāryāsu kuryāt | eṣaevasādhvācāraiti saṃcintayan |
2.205.217
|| yuktametatputradārādiparyantaṃguruparicaraṇaṃyasmāt yatheti | yathā kuddālādinā khanitreṇa mahatā yatnena khanan naraḥ pātālagaṃtamudakaṃmāpnotyevaṃ ācāryasthāṃvidyāṃparicaraṇaśīlaḥ prāpnoti natvāḷasyāt |
2.205.218
|| muṇḍaiti | lūnākhilakeśovāśyāt itaretarasaṃlagnaghṛtasamastakeśovāśyāt | śikhaiva vā jaṭāsya tathābhūtaḥ syāt tathācakuryāt yathāsya grāmanagarāvasthitasyottaraśloke śayānagrahaṇācchayānasya sūryonāstaṃyāyāt nābhyudiyāt kvacitkeṃsmiṃścitkāle |
2.205.220
219|| tamiti | taṃtrahmacāriṇamicchāttaḥ sumaṃyadi sūryyaudayenābhivyāptaṃkuryāt | tasya vā śāstrārthāparijñānācchayānasya yadyastaṃyāyāttadā japanidānīmitigautamasmaraṇāt sāvitrīṃjapandirnanāśrīyāt | asyāpi prāyaścittasya prakaraṇotkarṣolāghavārtham | tatra hi kriyamāṇe brahmacārigrahaṇaṃkarttavyaṃsyāt |
|| atrārthavādaḥ sūryeṇahyābhinimluttaiti | sūryeṇābhinimluttonimlocanenāstaṃgamanena śayānaḥ sannabhivyāptonantaroktaṃmāyaścittamakurvāṇomahatā pāpena yuktaḥ syāt |
2.205.221
|| yataevamataḥ ācamyeti | prayatataḥ śuciḥ sannasamāhitaḥ saṃyatendriyaupaspṛśya śucau deśe japaṃkurvan sandhyopāsanoktavidhinā yāvajīvamubhe saṃdhye seveteti sandhyālopaprāyaścittaprasaṅgenāyaṃsandhyopāsanānuvādaḥ | prayatatvaṃsamāhitatvaṃśucideśavidhyartham |
2.205.222
|| yaddhīti | strīśūdrāvapi yacchreyovakṣyamāṇaṃśāstraviruddhamanutiṣṭhataḥ tadapi tayoḥsakāśāt dṛṣṭvāyuktānyavānanutiṣṭhet | tathā yanna ca śāstrīyapadārthe japādaumanosyaparituṣyet tatsamācaret |
2.205.223
|| śreyaācaredityuktaṃkiṃtacchreyaityataāha dharmāthāviti | dharmārtho śreyaiti kaiściducyate paralokehalokayoryathākramaṃtayoḥkarmanimittatvāt | kāmārthā-
2.205.224
vityaparaiḥkathyate pratyakṣatastayoreva puruṣārthasādhakatvopalambhāt | dharmaevetyanyairbhaṇyate arthakāmayostadadhīnatvānna arthāveveha loke śreyaityanyai rabhidhīyate | tataeva dharmakāmasiddheḥ | evamantarāṇyuktvā sthitapakṣamāha | trivarga riti dharmārthakāmarūpatryātmakovargaḥ śreyaityucyate | ityeṣaeva niścayaḥ | parasparāvirodhenatrayāṇāmapi puruṣārthatvāta | na ca brahmacāriṇaḥ kāmasevanamatoneopaddiśyate śreyaḥpadārthanirūpaṇaparatvāt |
|| ārcāyaścapitā caiveti | ācāryapitṛmātṛjyeṣṭhabhrātaraḥpīḍitenāpi kṣatriyādinā nāvamānanīyāviśeṣatobrāhmaṇena nānyeṣāntanmūlatvādvarmānuṣṭhānasyātiprasaṅgaḥ syāt yasmāditi |
2.205.225
|| ācāryobrahmaṇomūrtiriti | brahmopadeśotpādanasādhāraṇaikodaranivāsālaṃbanametadeṣāṃbrahmādiśarīratvābhidhānaṃ prakṛtavidhyarthavādārtham | brahmaprajāpatī paramātmahiraṇyagarbho tvaḥ saudaryyaḥ |
2.205.226
|| yamiti0| saṃbhave garbhagrahaṇesati tadanantaramevānavaraṃtaṃyadduḥkhamapatyānāṃsaṃbandhi mātāpitarāvubhavataḥ tasyānekavarṣaśatapratyupakārakaraṇenāpyānṛṇyaṃprāptuṃ na śakyate kimutaikajanmaneti |
2.205.227
|| tasmāt tayornityamiti | mātṛpitrācāryāṇāṃyāvajjīvaṃpriyaṃkuryāt | na ca tapontarāsaktyāṃtatpriyopekṣākāryā | tanmātreṣveva catuṣṭayeṣu sarvataḥpaḥphalaṃsamyakprāpyate |
2.205.228
|| yataevamataḥ eṣāmiti | eteṣāṃmātrādīnāṃtrayāṇāṃparicaryā tapontarebhyaḥprakṛṣṭaṃtapomanvādibhiḥkathyate evaṃca tairananujñāto nityanaimittikavarjaṃ anyaṃdharmannācaret |
2.205.229
|| yasmāttaiti | pṛthivyantarikṣabrahmalokāvāptihetutvāttacchuśrūṣāyāstaevatrayolokā ityucyante | evaṃca brahmacaryavyatiriktāśramatrayatulyaphalatvāttatsevā yāstaevatraya āśramāḥ | vedatrayajapatulyaphalatvāt tatparicaryāyāstaevatrayovedāḥ | agnisāṃdhāyakarmatulyaphalatvāt tadārādhanāyāstaeva trayo'gnayaḥ | itimanvādibhiḥ uktāiti pūrvavidhyarthavādaḥ |
2.205.231
230|| pitā vai gārhapatyo'gniriti | gārhapatyādviṣāṃsaṃbhavo'syacapituḥ sakāśāt | dakṣiṇāgneśca guṇatvamātuścapituparatantratvaṃ āhavanīyasya yāganirvartakatvaṃ mādhānyaṃ | ācāryasyāpyakhilapuruṣārthakāritvāt prādhānyamityeva kiṃcitsāmānyamāśrityāyameṣāmagnivyapadeśaḥ| agnibhyaścaiṣāmupakaroti sānnihyetātrāṇārthamiva gurutareti ayamapyarthavādaḥ |
|| triṣviti | eteṣu triṣu śuśrūṣāyāmaskhalam̐n trīn lokānvakṣyamāṇān jayati gṛhī | ādhipatyena svīkuryāt | tataḥ svadehena kāntiyuktena jvalanādityādidevavatsukhaṃbrahmalokebhavati | gṛhasthasyāpyayaṃdharmaḥ, iti darśayituṃgṛhītyuktam |
2.205.232
|| imamiti | mātṛpitrācāryaśuśrūṣābhiḥ pṛthivyantarikṣabrahmalokānprāpnoti |
2.205.233
|| sarvaiti | sarve yāgādayodharmāstasya phaladānonmukhābhavanti yena mātṛpitrācāryāārādhitāḥ | yenapunarete na paritoṣitāḥ tasya sarvāyāgādikriyāniṣphalāitiśuśrūṣāvidhyarthavādaḥ |
2.205.234
|| yāvaditi | mātṛpitrācāryeṣu jīvatsu anyaṃdharmannācaret | kiṃtarhi teṣveva sarvadā vartamānabhaviṣyadupakārataḥkuryāditi prakṛtavidhyarthavādaḥ | teṣāṃtrayāṇāmityetatsiddhasyaivāsyapunarabhidhānaṃprakṛtavidhidāḍharyārtham |
2.205.235
|| teṣāmiti | tatśuśrūṣāvirodhena paralokārthaṃyāgārthaṃyaccācaret tattadeṣāṃtatphalaṃsyādityevamanovākkāyavyāpareṇa daivyodadyāt |
2.205.236
|| triṣviti | yasmānmātrādiṣvāgarādhiteṣu yāvatkiṃcityāgādikartavyaṃtatsarve puruṣasya paripūrṇabhavati | yasmādeṣasākṣātprakṛṣṭodharmaḥ agnihotrādiḥ gauṇaiti manvādibhirucyate itiprakṛtavidhyarthavādaḥ |
2.205.237
|| śraddadhānaiti | śraddhopetaḥprakṛṣṭāṃvidyāṃ uktakramātmajñānādyupadeśaṃ kṣatriyādernikṛṣṭajātīyādapi gṛhṇīyāt | śūdrādapi makṛṣṭaṃdharmaśāstrāviruddhaṃ tena kutopi jñātaṃśiṣyet | yattu yadi strī yadyavarajaityuktaṃtanna tataḥ śikṣayantyāṃpatadanuṣṭhānadarśanenānuṣṭhānam | utkṛṣṭāṃcavaidhavyādilakṣaṇopetāṃśriyaṃkuṃbhakārādikulādapyādadīta |
2.205.238
|| viṣāditi | viṣādapi tatsādhanakarasāyanādikareṇāmṛtaṃgrāhyam | grāmādi prasthitena .praśastavākyaṃbāleodīritamapyabhoṣṭārthasaṃsiddheḥ
2.239
nīti | śilpānircāpyaduṣṭānīti | atra strīratnaśaucacitrakarmādyaduṣṭaśilpābhidhānārthaḥ yathaitāni sadāgrāhyaṇyevam |
241 || evaṃvakṣyamāṇasya naiṣṭhikasyāpi abrāhmaṇādadhyayanādyāvajjīvaṃtadgṛhavāsamābhāvirdaṃtanniṣedhārthamāha neti |
2.242
idānīṃnaiṣṭhikabrahmacaryavidhyarthamāha yadīti | yadi punarbrahmacārī yāvajjīvikaṃvāsāṃgurugṛhe icche ttadā yatnavān bhūtvā''śarīrapātanādgurumārādhayet ityeṣaevaṃ naiṣṭhikaucyate | tathā ca hārītaḥ || niṣṭhāṃcedvracchedvīti | itarastūpakurvāṇakaucyate | adhyāpanārthaśuśrūṣākaraṇaṃpravṛttatvāt | na cātra yāvajjīvamagnihotraṃjuhuyādityevamādi śrutyābādhaāśaṅkanīyaḥ brahmacāryācāryakulāvāsī tṛtīyotyantātmānaṃ ācāryakulevasādayannityasyāpyetacchrutimūlatvāt |
244 ||
2.246
naiṣṭhikadharmavidhyarthamāha ācāryaiti | ācārye pramīte guruvadguruputradārasapiṇḍānāṃ pūrvasyapūrvasyābhāve uttarottarasya śuśrūṣāṃkuryāt |
248 || evamiti | āsamāpteḥśarīrasyetyuktamapyetannaiṣṭhikaphalāviśrutavidhānārthamupasaṃhārārthamanūdyate | uktena rūpeṇa yo'skhalananaiṣṭhikabrahmacaryaṃcarati sabrahmalokaṃgacchati na ca saṃsāre jāyatemahāpralaye brahmaṇāsahayujyate vipragrahaṇaṃpradarśanārthaṃ trayāṇāṃprakṛtatvāt |
249 || itiśrībhaṭṭamādhavātmajagovindarājaviracitāyāṃmanuṭīkāyāṃmanvānusāriṇyāṃbrahmacaryāśramavidhānaṃnāmadvitīyodhyāyaḥ |
2 || śivamastu ||
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit