Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 2

Manuṭīkā 2

Language
Sanskrit

Contents

2.1

vratavaditi | daivekarmaṇivratārthamadhvādirvarjitam | āddheca ṛṣivadṛṣiparivāranīyavārādinagrāmyaṃprārthitaḥ san‌kāmamicchate ekānnaṃsamabhīyāt | nāsyaivaṃ kurvatovratalopobhavati | ṛṣivadvaśvavasiṣṭhādau prasiddhamayogonavaikhānasevaye na tadarhānābhyanujñātecaika mapyupabhuñjītetimāṃsāśanāśaṅgāsyāt || āddhabhojanasyācārādhikaduṣṭatvādviṣaditiniyamātiśayamāha |
189 || brāhmaṇasyeti | etaddaivapitryaikānnabhojanākhyaṃkarma brāhmaṇasyaiva manvādibhiḥsmṛtam |

2.205.208

varteta | tathā svayoniṣu guruṣvadharmanivartakauṣadhāyupadeṣṭṛṣveva nityāvṛttiḥ |
207|| bālaiti | brahmavidyānasamoyajñavidyādauvā śiṣyaḥ tathādhyāpayanagurusutoguruvatpūjāmarhati | natvadhyāpayitṛtvabhādevāśya guruvṛttiḥsiddhaiva vidyāguruṣvevamevamiti | na ca kanīyatvāpekṣayāśaiśavākhyāpanasya darśanatvāt | satyaṃ kiṃtu śipyovā yajñakarmaṇītyukto'dhyāpayatovyarthaśiṣyatvādvāprāptāśaṅkāyāmidaṃvacanaṃ idamevajñāpakaṃ | graṃthagurorarthagurgarīyān |
|| utsādanamiti | udvartanasnāpanocchiṣṭabhojanapādadhāvanāni guruputrasya na kāryāṇi | asmādeva pratiṣedhāt guroretadanuktamapi kartavyamityavasīyate |

2.205.209

|| guruvaditi | guroḥsajātīyā bhāryāguruvatpūjanīyāḥ | vijātīyāḥ punaḥ pratyutthānābhivādanamātreṇa |

2.205.210

|| abhyañjanamiti | abhyaṅgasnāpanodvartanakeśaracanā gurubhāryāyā na kāryā |

2.205.211

|| gurupatnīti | taruṇīgurubhāryā yūnā kāmaṃsukhaduḥkhe jānatā pādopasaṃgrahaṇapūrvakaṃnābhivādyā |

2.205.212

|| svabhāvaiti | svarūpametat strīṇāṃ yanmanuṣyāṇāṃsmarodrekajananaṃ | atosmāddhetoḥprājñaḥstrīṣu na sparśanādi mamādaṃbhajate |

2.205.213

|| avidvāṃsamiti | yataḥkāmakrodhavidheyaṃpuruṣaṃsamyakśāstrāṃvā loke adharmamārgenatuṃstriyolaṃsamarthāḥ |

2.205.214

|| mātreti | mātṛbhaginīduhitṛ bharapi saha nirjane na āsīta | yato'pradhṛṣyaindriyasāmūhaḥ śāstrajñamapisaṃpna [yogā] t cyāvayati |

2.205.215

|| kāmamiti | gurupatnīnāṃtaruṇīnāṃ yuvā vandanaṃbhuvi vinyastahastovinyastapāṇinā iti anena vidhinā'sāvahamitikruvan | ityuktarūpeṇābhivādanaṃkuryāt |

2.205.216

|| viproṣyeti | pravāsamatyāgataḥ pādopasaṃgrahaṇaṃpratyahaṃpunarabhivādanamātraṃgurubhāryāsu kuryāt | eṣaevasādhvācāraiti saṃcintayan |

2.205.217

|| yuktametatputradārādiparyantaṃguruparicaraṇaṃyasmāt yatheti | yathā kuddālādinā khanitreṇa mahatā yatnena khanan naraḥ pātālagaṃtamudakaṃmāpnotyevaṃ ācāryasthāṃvidyāṃparicaraṇaśīlaḥ prāpnoti natvāḷasyāt |

2.205.218

|| muṇḍaiti | lūnākhilakeśovāśyāt itaretarasaṃlagnaghṛtasamastakeśovāśyāt | śikhaiva vā jaṭāsya tathābhūtaḥ syāt tathācakuryāt yathāsya grāmanagarāvasthitasyottaraśloke śayānagrahaṇācchayānasya sūryonāstaṃyāyāt nābhyudiyāt kvacitkeṃsmiṃścitkāle |

2.205.220

219|| tamiti | taṃtrahmacāriṇamicchāttaḥ sumaṃyadi sūryyaudayenābhivyāptaṃkuryāt | tasya vā śāstrārthāparijñānācchayānasya yadyastaṃyāyāttadā japan‌idānīmitigautamasmaraṇāt sāvitrīṃjapandirnanāśrīyāt | asyāpi prāyaścittasya prakaraṇotkarṣolāghavārtham | tatra hi kriyamāṇe brahmacārigrahaṇaṃkarttavyaṃsyāt |
|| atrārthavādaḥ sūryeṇahyābhinimluttaiti | sūryeṇābhinimluttonimlocanenāstaṃgamanena śayānaḥ sannabhivyāptonantaroktaṃmāyaścittamakurvāṇomahatā pāpena yuktaḥ syāt |

2.205.221

|| yataevamataḥ ācamyeti | prayatataḥ śuciḥ sannasamāhitaḥ saṃyatendriyaupaspṛśya śucau deśe japaṃkurvan sandhyopāsanoktavidhinā yāvajīvamubhe saṃdhye seveteti sandhyālopaprāyaścittaprasaṅgenāyaṃsandhyopāsanānuvādaḥ | prayatatvaṃsamāhitatvaṃśucideśavidhyartham |

2.205.222

|| yaddhīti | strīśūdrāvapi yacchreyovakṣyamāṇaṃśāstraviruddhamanutiṣṭhataḥ tadapi tayoḥsakāśāt dṛṣṭvāyuktānyavānanutiṣṭhet | tathā yanna ca śāstrīyapadārthe japādaumanosyaparituṣyet tatsamācaret |

2.205.223

|| śreyaācaredityuktaṃkiṃtacchreyaityataāha dharmāthāviti | dharmārtho śreyaiti kaiściducyate paralokehalokayoryathākramaṃtayoḥkarmanimittatvāt | kāmārthā-

2.205.224

vityaparaiḥkathyate pratyakṣatastayoreva puruṣārthasādhakatvopalambhāt | dharmaevetyanyairbhaṇyate arthakāmayostadadhīnatvānna arthāveveha loke śreyaityanyai rabhidhīyate | tataeva dharmakāmasiddheḥ | evamantarāṇyuktvā sthitapakṣamāha | trivarga riti dharmārthakāmarūpatryātmakovargaḥ śreyaityucyate | ityeṣaeva niścayaḥ | parasparāvirodhenatrayāṇāmapi puruṣārthatvāta | na ca brahmacāriṇaḥ kāmasevanamatoneopaddiśyate śreyaḥpadārthanirūpaṇaparatvāt |
|| ārcāyaścapitā caiveti | ācāryapitṛmātṛjyeṣṭhabhrātaraḥpīḍitenāpi kṣatriyādinā nāvamānanīyāviśeṣatobrāhmaṇena nānyeṣāntanmūlatvādvarmānuṣṭhānasyātiprasaṅgaḥ syāt yasmāditi |

2.205.225

|| ācāryobrahmaṇomūrtiriti | brahmopadeśotpādanasādhāraṇaikodaranivāsālaṃbanametadeṣāṃbrahmādiśarīratvābhidhānaṃ prakṛtavidhyarthavādārtham | brahmaprajāpatī paramātmahiraṇyagarbho tvaḥ saudaryyaḥ |

2.205.226

|| yamiti0| saṃbhave garbhagrahaṇesati tadanantaramevānavaraṃtaṃyadduḥkhamapatyānāṃsaṃbandhi mātāpitarāvubhavataḥ tasyānekavarṣaśatapratyupakārakaraṇenāpyānṛṇyaṃprāptuṃ na śakyate kimutaikajanmaneti |

2.205.227

|| tasmāt tayornityamiti | mātṛpitrācāryāṇāṃyāvajjīvaṃpriyaṃkuryāt | na ca tapontarāsaktyāṃtatpriyopekṣākāryā | tanmātreṣveva catuṣṭayeṣu sarvataḥpaḥphalaṃsamyakprāpyate |

2.205.228

|| yataevamataḥ eṣāmiti | eteṣāṃmātrādīnāṃtrayāṇāṃparicaryā tapontarebhyaḥprakṛṣṭaṃtapomanvādibhiḥkathyate evaṃca tairananujñāto nityanaimittikavarjaṃ anyaṃdharmannācaret |

2.205.229

|| yasmāttaiti | pṛthivyantarikṣabrahmalokāvāptihetutvāttacchuśrūṣāyāstaevatrayolokā ityucyante | evaṃca brahmacaryavyatiriktāśramatrayatulyaphalatvāttatsevā yāstaevatraya āśramāḥ | vedatrayajapatulyaphalatvāt tatparicaryāyāstaevatrayovedāḥ | agnisāṃdhāyakarmatulyaphalatvāt tadārādhanāyāstaeva trayo'gnayaḥ | itimanvādibhiḥ uktāiti pūrvavidhyarthavādaḥ |

2.205.231

230|| pitā vai gārhapatyo'gniriti | gārhapatyādviṣāṃsaṃbhavo'syacapituḥ sakāśāt | dakṣiṇāgneśca guṇatvamātuścapituparatantratvaṃ āhavanīyasya yāganirvartakatvaṃ mādhānyaṃ | ācāryasyāpyakhilapuruṣārthakāritvāt prādhānyamityeva kiṃcitsāmānyamāśrityāyameṣāmagnivyapadeśaḥ| agnibhyaścaiṣāmupakaroti sānnihyetātrāṇārthamiva gurutareti ayamapyarthavādaḥ |
|| triṣviti | eteṣu triṣu śuśrūṣāyāmaskhalam̐n trīn lokānvakṣyamāṇān jayati gṛhī | ādhipatyena svīkuryāt | tataḥ svadehena kāntiyuktena jvalanādityādidevavatsukhaṃbrahmalokebhavati | gṛhasthasyāpyayaṃdharmaḥ, iti darśayituṃgṛhītyuktam |

2.205.232

|| imamiti | mātṛpitrācāryaśuśrūṣābhiḥ pṛthivyantarikṣabrahmalokānprāpnoti |

2.205.233

|| sarvaiti | sarve yāgādayodharmāstasya phaladānonmukhābhavanti yena mātṛpitrācāryāārādhitāḥ | yenapunarete na paritoṣitāḥ tasya sarvāyāgādikriyāniṣphalāitiśuśrūṣāvidhyarthavādaḥ |

2.205.234

|| yāvaditi | mātṛpitrācāryeṣu jīvatsu anyaṃdharmannācaret | kiṃtarhi teṣveva sarvadā vartamānabhaviṣyadupakārataḥkuryāditi prakṛtavidhyarthavādaḥ | teṣāṃtrayāṇāmityetatsiddhasyaivāsyapunarabhidhānaṃprakṛtavidhidāḍharyārtham |

2.205.235

|| teṣāmiti | tatśuśrūṣāvirodhena paralokārthaṃyāgārthaṃyaccācaret tattadeṣāṃtatphalaṃsyādityevamanovākkāyavyāpareṇa daivyodadyāt |

2.205.236

|| triṣviti | yasmānmātrādiṣvāgarādhiteṣu yāvatkiṃcityāgādikartavyaṃtatsarve puruṣasya paripūrṇabhavati | yasmādeṣasākṣātprakṛṣṭodharmaḥ agnihotrādiḥ gauṇaiti manvādibhirucyate itiprakṛtavidhyarthavādaḥ |

2.205.237

|| śraddadhānaiti | śraddhopetaḥprakṛṣṭāṃvidyāṃ uktakramātmajñānādyupadeśaṃ kṣatriyādernikṛṣṭajātīyādapi gṛhṇīyāt | śūdrādapi makṛṣṭaṃdharmaśāstrāviruddhaṃ tena kutopi jñātaṃśiṣyet | yattu yadi strī yadyavarajaityuktaṃtanna tataḥ śikṣayantyāṃpatadanuṣṭhānadarśanenānuṣṭhānam | utkṛṣṭāṃcavaidhavyādilakṣaṇopetāṃśriyaṃkuṃbhakārādikulādapyādadīta |

2.205.238

|| viṣāditi | viṣādapi tatsādhanakarasāyanādikareṇāmṛtaṃgrāhyam | grāmādi prasthitena .praśastavākyaṃbāleodīritamapyabhoṣṭārthasaṃsiddheḥ

2.239

nīti | śilpānircāpyaduṣṭānīti | atra strīratnaśaucacitrakarmādyaduṣṭaśilpābhidhānārthaḥ yathaitāni sadāgrāhyaṇyevam |
241 || evaṃvakṣyamāṇasya naiṣṭhikasyāpi abrāhmaṇādadhyayanādyāvajjīvaṃtadgṛhavāsamābhāvirdaṃtanniṣedhārthamāha neti |

2.242

idānīṃnaiṣṭhikabrahmacaryavidhyarthamāha yadīti | yadi punarbrahmacārī yāvajjīvikaṃvāsāṃgurugṛhe icche ttadā yatnavān bhūtvā''śarīrapātanādgurumārādhayet ityeṣaevaṃ naiṣṭhikaucyate | tathā ca hārītaḥ || niṣṭhāṃcedvracchedvīti | itarastūpakurvāṇakaucyate | adhyāpanārthaśuśrūṣākaraṇaṃpravṛttatvāt | na cātra yāvajjīvamagnihotraṃjuhuyādityevamādi śrutyābādhaāśaṅkanīyaḥ brahmacāryācāryakulāvāsī tṛtīyotyantātmānaṃ ācāryakulevasādayannityasyāpyetacchrutimūlatvāt |
244 ||

2.246

naiṣṭhikadharmavidhyarthamāha ācāryaiti | ācārye pramīte guruvadguruputradārasapiṇḍānāṃ pūrvasyapūrvasyābhāve uttarottarasya śuśrūṣāṃkuryāt |
248 || evamiti | āsamāpteḥśarīrasyetyuktamapyetannaiṣṭhikaphalāviśrutavidhānārthamupasaṃhārārthamanūdyate | uktena rūpeṇa yo'skhalananaiṣṭhikabrahmacaryaṃcarati sabrahmalokaṃgacchati na ca saṃsāre jāyatemahāpralaye brahmaṇāsahayujyate vipragrahaṇaṃpradarśanārthaṃ trayāṇāṃprakṛtatvāt |
249 || itiśrībhaṭṭamādhavātmajagovindarājaviracitāyāṃmanuṭīkāyāṃmanvānusāriṇyāṃbrahmacaryāśramavidhānaṃnāmadvitīyodhyāyaḥ |
2 || śivamastu ||

Linked texts (1)