Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 5.1

Manuṭīkā 5.1

Language
Sanskrit

5.1.100

kṛtveti | evamuktasvarūpeṇaitanbalikarma kṛtvā sarvagṛhabhoktṛbhyaḥpūrvamatithiṃpūjayet | bhikṣaṇaśīlāya brahmacāriṇe samakālameva svastivācyabhikṣādānamaṇpūrva iti gautamoktavidhonanabhikṣāṃdadyāt |
94 || yatpuṇyaphalamiti | alpagṛhemadhviṃtyādiyājñavalkyoktavidhinā gāṃdatvā yatpuṇyaphalaṃ godonnannasyaviṣṭapamiti prāpnotitadeva dvijagṛhasthobhikṣāṃdatvā prāpnoti |
95 || bhikṣāmiti | phalapuṣpādinā satkṛtya pāramārthikavedārthajñāya brāhmaṇāya svastivācyetyādi vidhipūrvakaṃ pratipādayediti brahmacāribhikṣādānādvidhyantaramidam | tathāca vasiṣṭhaḥ śrotriyāyāṃgaṃdatvā brahmacāriṇetyāha |
96 || apātrecaitadātithyādinakāryayasmāt naśyantīti | yāni pitṛdaivoddeśenānnāni mohāddhānaśāstrānabhijñatayā dātṛbhiradhyayanavidhiyajñānuṣṭhānatejaḥśūnyatvādbhasmarūpeṣu vipreṣu dattāni tāni teṣāṃdānaśāstrānabhijñānāṃmanuṣyāṇāṃ niṣphalībhavanti || 97 ! vidyātapaḥsamṛddheṣviti | jñānānuṣṭhānatejaḥsaṃpanneṣu vipramukheṣu agnitulyeṣu havyakavyādi yatprakṣiptaṃtadiha dustarācchatruvyādhyādirbhavavādmutraca mahataḥpāpātrāyate |
98 ||
| saṃprāptāyeti | svayamupasthitāyātithayaāsanācamanāyudakānnaṃca vyañjanaviśeṣaiḥyathāsaṃbhavaṃ satkṛtyāsanāvasathāvityādivakṣyamāṇavidhipūrvakaṃdadyāt |
99 || śilānapyuñchatonityamiti | atidaurgatyādvṛttisaṃyarmātiśāyārthitayā śilānkṣetraphalaśeṣān apyuñcinvantaḥsabhyāvasathyābhyāṃsahatretāyā paścāsvapyagniṣu homaṃvā kurvāṇasya sarvavṛttisaṃkocapañcāgnirahomārjitaṃpuṇyaṃ anārcitotithirdhasan svīkarotyadānadoṣakathanena nityatāmāha | sabhyonāmāgnirmahāsādhanasītācapannuttryartha yastatra tatra vihiyate |
|| annāsaṃbhavepunaḥ tṛṇānīti | tṛṇāni viśramabhūmyācamanādyudakapriyasatyavacanāni sādhugṛheṣvatithyarthanakadācidapyucchidyante ato'nnābhāveetānyavaśyaṃdeyāni |

5.1.102

101|| aprasiddhatvādatithilakṣaṇamāha ekarātramiti | brāhmaṇaekārātriparagṛhevasan atithiḥyatiḥsmṛtaḥ yadasyāhanityāvasthāne na vidyate dvitīyātithiresyetyevamatithirucyate |
|| naikagrāmīṇamiti | samānagrāmanivāsinaṃ yaṃcasaṃgatyālokayātrayācaritaṃ vicitraparihāsakathājīvanaṃ yasya sabhāyāṃyastasminneva grāme saṃprāmastaṃvaiśvadevakālepi saṃprāmamatithinavinyāt ātitheyoddeśataevagrāmāntarāṇigatvā |

5.1.103

|| upāsataiti | yegṛhasthādurmedhasaḥ audarikatayāparānnaṃsevante tena parānnabhojanena te janmāntare'nnādyadāyināṃgṛhe paśutāṃvrajanti itiphalapratipādanaparametadataḥparapākopaṃsevanaṃnakāryam |

5.1.104

|| apraṇodyeti | yasmādayamādityenāstaṃgacchatā prāpitotithistadānīntagṛhamanāśakeḥ samunuṣṭheyapañcayajñavatā gṛhasthena na pratyākhyeyaḥ | sacavaiśvadevakāle prāptastaduttarakālevā nāsyagṛhasthasyānke vaset | avaśyamasyāśanaṃ deyaṃ ayaṃca pratiṣiddhātithipratiprasavārthamāraṃbhonvathāvaiśvadevahīnānnaitat sāyaṃprātati vakṣyamāṇeneva sāyamatithidānasiddhāvānāraṃbhaḥsyāt |

5.1.105

|| neti | yadatithaye rocate tattasmāadattvāgronā nāśnīyāt | atithibhojanaṃca dhanakhyātyāyuḥ svarganimittamityātitheyaphalakathanaṃnatvānityatvāpattiḥ | sarvemādattaityādyuktatvāt |

5.1.106

|| āsanāvasathāviti | yugapadanaikātithyasthānesati hyāsanasthānaviśramasthādvādiśayanānugamanaparicaraṇamitaretarāpekṣāyotkṛṣṭāvaruṣṭamadhyameṣu utkṛṣṭāvaruṣṭamadhyamaṃkuryāt | annaṃpunastulyameva tatraviśeṣāśravaṇāt |

5.1.107

|| vaiśvadevaiti | kṛte'tithibhojanaparyante vaiśvadeve yadyaparotithivrājet tasmai tadācānnaṃyathāśaktipunaḥpaktvāpradadyāt | baliharaṇaṃca tatonnānnakuryāt | baliharaṇaniṣedhādātmasaṃskārārthatā vaiśvadevasyābhihitetyavasīyate | annasaṃskārapakṣekathanamasaskṛtasanna bhojanamanujānīyāt |

5.1.108

|| prasaṅgādvoktṛdharmamāha nabhojanārtheti | bhojanalābhārthavipraḥsve kulagotre nakathayet | yasmādbhojanārthete kathayan udrauṇāṃśīti vidbhiḥkathyate |

5.1.109

|| brāhmaṇasyatvanatithiriti | brāhmaṇagṛhe gurumitrabandhukṣatriyavaiśyaśūdrānātithayobhavanti | guroḥprabhutvāt mitrabandhūnāmātmasamatvāt kṣatriyādeśca hīnajātitvāt kṣatriyasyotkṛṣṭaḥ brāhmaṇaḥ syāt | brāhmaṇakṣatriyāvutkṛṣṭajātodyau syātāmeva vaiśyasyāpi |

5.1.110

|| yadīti | kṣīṇapātheyoyāmāntaravāstitvādatithidharmeṇa yadikṣatriyovipragṛhe āgacchet tadā gṛhāvasthitavipreṣu kṛtabhojaneṣu tamapi bhojayet |

5.1.111

|| vaiśyaśūdrāviti | vaiśyaśūdrāvapātheyāvatithirūpau gṛheprāptau tadokāruṇyātsaṃbhojanīyau |

5.1.112

|| itarāniti | uktakṣatriyādivyatiriktān sakhibandhusahādhyāyiprabhṛtīn prītyāhetubhūtayā gṛhamāgatānannaṃyathāśakti saṃskṛtya bhāryābhojanakāle bhojayet | ātmanopi kālovaśiṣṭaṃtudaṃpatītivakṣyamāṇatvāt | gurostukālānvabhidhānaprabhutvena svāyattakālatvāt |

5.1.115

113|| suvāsinīriti | jīvacchvaśura pitṛkāḥ striyaḥ kumāryāṃturagarbhiṇīśca atithyanugatānevāvilaṃbamānobhojayet | agrataḥ eva pāṭhe 'tithibhyaḥ pūrvameva |
114|| adattveti | etebhyobhṛtyaparyantebhyotithyādibhyodatvā yovyatikramādoṣa'nabhijñaḥ pūrvaṃ bhuṅkte sabhuñjānaetatphalabhūtaṃmaraṇā samanaṃtaraprāptamātmanaḥ śvagṛdhrakhādanaṃnajānāti |
|| bhuktavatsviti | ātithyādijñātisaṃbaṃdheṣu dāseṣu kṛtabhojaneṣu tatonnāvaśiṣṭaṃjāyāpatī paścādaśnīyātām |

5.1.117

116|| devāniti | gṛhebhavā gṛhyāityantena bhūtayajñauktaiti vakṣyamāṇapratyavāyakathanārthoyamanuvādaḥ |
|| aghamiti | yaātmārthamevapacati nadevādibhyodadāti sapāpahetutvātpāpamevakevalaṃ bhuṅktenānnaleśamapi yasmādyadetatyākayajñaśiṣṭāśanaṃsādhūnāṃ annamupadiśyate |

5.1.118

|| atithipūjāprasaṅgenāṃyarājādīnāṃpūjā.viśeṣaucyate rājāttviksnātakagurupriyaśvaśuramātulāniti | janapadābhiṣiktaṃkṣatriyaṃgṛhyāgataṃ yājakaṃṛtvijaṃ yaḥkaścidgṛhasthodvijātirvidyāvratasnātakaṃ ṣṇipyoguruṃ śvaśurojāmātaraṃ jāmātāśvaśuraṃ bhāgineyomātulaṃ madhuparkākhyena gṛhyoktarūpeṇa karmaṇā pūjayet | parimitānsaṃvatsarān saṃvatsare'tīte punargṛhāgatānetānyūjayet | ye tu snātakamācāryaḥpūjayettaṃpratītamityuktvā dityāhusteṣāṃparisavatsarānitisnātakaviśeṣaṇaṃkathaṃsyāta |

5.1.119

|| rājasnātakayoḥsaṃkocāyedmāha | rājeti | rājasnātakau yajñakarmaṇyeva saṃgrāmau madhuparkeṇa pūjanīyau | natvayajñe saṃvatsarādūrdhvaṃ apīti śāstramaryādā |

5.1.120

arvāk yajñe'pi na pūjyau | pūrvavākyoparisaṃvatsarādityupādāne atra ca natuyajñaityupādānān rājasvātantryārthatvaṃ asya pratīyate |
|| sāyamiti | dinānte'nnasyasiddhasya indrāya namaityevamādimantravadvāriṇa patnī baliharaṇaṃbhūtayajñākhyaṃkuryāt | yasmāddevānnāmayajñādyātmabhojanaparyantaṃ etatsāyāṃprātargṛhasthasyorpādjñānam |

5.1.121

|| pitṛyajñamiti | āhitāgniramāvāsyāyāṃ śrautaṃ piṇḍayajñākhyaṃ karma kṛtvā aupasadāgnirapyevamanāhitāgnirnitye śrapayitvetisūtravacanāt sūtroktaṃtadeva kṛtvā māsibharvāpiṇḍapitṛyajñāṅgabhūtānāṃpiṇḍānamanupaścādāhriyate itipiṇḍānvāhāryakaṃśrāddhaṃkuryāt | vipragraharṇādvajapradarśanāṃrthatrayāṇāṃprakṛtatvāt |

5.1.122

|| adhunā nāmavacanena piṇḍapitṛyajñānantarakaraṇamusya samarthayate piṇḍānāmiti | yataeva tanmāsikaṃśrāddhaṃpiṇḍānamanupaścādāhriyate tataḥpiṇḍānvāhāryakametadvidvāṃsomanyante | evaṃ ca yuktaṃ yatpiṇḍapitṛyajñānantaraṃkriyateiti | tanmāṃsena viśeṣeṇa vihitena khaḍgamāṃṃsādinā prayatnataḥkāryaṃ tadabhāve punaranyairhaviṣyaiḥ |

5.1.123

|| tatreti | tasmin śrāddhe bhojanīyāyeca varjanīyāḥ yathāsaṃkhyākāścayaiścā-

Linked texts (1)