Manava Dharmashastra 5.1
Manuṭīkā 5.1
- Language
- Sanskrit
5.1.100
kṛtveti | evamuktasvarūpeṇaitanbalikarma kṛtvā sarvagṛhabhoktṛbhyaḥpūrvamatithiṃpūjayet | bhikṣaṇaśīlāya brahmacāriṇe samakālameva svastivācyabhikṣādānamaṇpūrva iti gautamoktavidhonanabhikṣāṃdadyāt |
94 || yatpuṇyaphalamiti | alpagṛhemadhviṃtyādiyājñavalkyoktavidhinā gāṃdatvā yatpuṇyaphalaṃ godonnannasyaviṣṭapamiti prāpnotitadeva dvijagṛhasthobhikṣāṃdatvā prāpnoti |
95 || bhikṣāmiti | phalapuṣpādinā satkṛtya pāramārthikavedārthajñāya brāhmaṇāya svastivācyetyādi vidhipūrvakaṃ pratipādayediti brahmacāribhikṣādānādvidhyantaramidam | tathāca vasiṣṭhaḥ śrotriyāyāṃgaṃdatvā brahmacāriṇetyāha |
96 || apātrecaitadātithyādinakāryayasmāt naśyantīti | yāni pitṛdaivoddeśenānnāni mohāddhānaśāstrānabhijñatayā dātṛbhiradhyayanavidhiyajñānuṣṭhānatejaḥśūnyatvādbhasmarūpeṣu vipreṣu dattāni tāni teṣāṃdānaśāstrānabhijñānāṃmanuṣyāṇāṃ niṣphalībhavanti || 97 ! vidyātapaḥsamṛddheṣviti | jñānānuṣṭhānatejaḥsaṃpanneṣu vipramukheṣu agnitulyeṣu havyakavyādi yatprakṣiptaṃtadiha dustarācchatruvyādhyādirbhavavādmutraca mahataḥpāpātrāyate |
98 ||
| saṃprāptāyeti | svayamupasthitāyātithayaāsanācamanāyudakānnaṃca vyañjanaviśeṣaiḥyathāsaṃbhavaṃ satkṛtyāsanāvasathāvityādivakṣyamāṇavidhipūrvakaṃdadyāt |
99 || śilānapyuñchatonityamiti | atidaurgatyādvṛttisaṃyarmātiśāyārthitayā śilānkṣetraphalaśeṣān apyuñcinvantaḥsabhyāvasathyābhyāṃsahatretāyā paścāsvapyagniṣu homaṃvā kurvāṇasya sarvavṛttisaṃkocapañcāgnirahomārjitaṃpuṇyaṃ anārcitotithirdhasan svīkarotyadānadoṣakathanena nityatāmāha | sabhyonāmāgnirmahāsādhanasītācapannuttryartha yastatra tatra vihiyate |
|| annāsaṃbhavepunaḥ tṛṇānīti | tṛṇāni viśramabhūmyācamanādyudakapriyasatyavacanāni sādhugṛheṣvatithyarthanakadācidapyucchidyante ato'nnābhāveetānyavaśyaṃdeyāni |
5.1.102
101|| aprasiddhatvādatithilakṣaṇamāha ekarātramiti | brāhmaṇaekārātriparagṛhevasan atithiḥyatiḥsmṛtaḥ yadasyāhanityāvasthāne na vidyate dvitīyātithiresyetyevamatithirucyate |
|| naikagrāmīṇamiti | samānagrāmanivāsinaṃ yaṃcasaṃgatyālokayātrayācaritaṃ vicitraparihāsakathājīvanaṃ yasya sabhāyāṃyastasminneva grāme saṃprāmastaṃvaiśvadevakālepi saṃprāmamatithinavinyāt ātitheyoddeśataevagrāmāntarāṇigatvā |
5.1.103
|| upāsataiti | yegṛhasthādurmedhasaḥ audarikatayāparānnaṃsevante tena parānnabhojanena te janmāntare'nnādyadāyināṃgṛhe paśutāṃvrajanti itiphalapratipādanaparametadataḥparapākopaṃsevanaṃnakāryam |
5.1.104
|| apraṇodyeti | yasmādayamādityenāstaṃgacchatā prāpitotithistadānīntagṛhamanāśakeḥ samunuṣṭheyapañcayajñavatā gṛhasthena na pratyākhyeyaḥ | sacavaiśvadevakāle prāptastaduttarakālevā nāsyagṛhasthasyānke vaset | avaśyamasyāśanaṃ deyaṃ ayaṃca pratiṣiddhātithipratiprasavārthamāraṃbhonvathāvaiśvadevahīnānnaitat sāyaṃprātati vakṣyamāṇeneva sāyamatithidānasiddhāvānāraṃbhaḥsyāt |
5.1.105
|| neti | yadatithaye rocate tattasmāadattvāgronā nāśnīyāt | atithibhojanaṃca dhanakhyātyāyuḥ svarganimittamityātitheyaphalakathanaṃnatvānityatvāpattiḥ | sarvemādattaityādyuktatvāt |
5.1.106
|| āsanāvasathāviti | yugapadanaikātithyasthānesati hyāsanasthānaviśramasthādvādiśayanānugamanaparicaraṇamitaretarāpekṣāyotkṛṣṭāvaruṣṭamadhyameṣu utkṛṣṭāvaruṣṭamadhyamaṃkuryāt | annaṃpunastulyameva tatraviśeṣāśravaṇāt |
5.1.107
|| vaiśvadevaiti | kṛte'tithibhojanaparyante vaiśvadeve yadyaparotithivrājet tasmai tadācānnaṃyathāśaktipunaḥpaktvāpradadyāt | baliharaṇaṃca tatonnānnakuryāt | baliharaṇaniṣedhādātmasaṃskārārthatā vaiśvadevasyābhihitetyavasīyate | annasaṃskārapakṣekathanamasaskṛtasanna bhojanamanujānīyāt |
5.1.108
|| prasaṅgādvoktṛdharmamāha nabhojanārtheti | bhojanalābhārthavipraḥsve kulagotre nakathayet | yasmādbhojanārthete kathayan udrauṇāṃśīti vidbhiḥkathyate |
5.1.109
|| brāhmaṇasyatvanatithiriti | brāhmaṇagṛhe gurumitrabandhukṣatriyavaiśyaśūdrānātithayobhavanti | guroḥprabhutvāt mitrabandhūnāmātmasamatvāt kṣatriyādeśca hīnajātitvāt kṣatriyasyotkṛṣṭaḥ brāhmaṇaḥ syāt | brāhmaṇakṣatriyāvutkṛṣṭajātodyau syātāmeva vaiśyasyāpi |
5.1.110
|| yadīti | kṣīṇapātheyoyāmāntaravāstitvādatithidharmeṇa yadikṣatriyovipragṛhe āgacchet tadā gṛhāvasthitavipreṣu kṛtabhojaneṣu tamapi bhojayet |
5.1.111
|| vaiśyaśūdrāviti | vaiśyaśūdrāvapātheyāvatithirūpau gṛheprāptau tadokāruṇyātsaṃbhojanīyau |
5.1.112
|| itarāniti | uktakṣatriyādivyatiriktān sakhibandhusahādhyāyiprabhṛtīn prītyāhetubhūtayā gṛhamāgatānannaṃyathāśakti saṃskṛtya bhāryābhojanakāle bhojayet | ātmanopi kālovaśiṣṭaṃtudaṃpatītivakṣyamāṇatvāt | gurostukālānvabhidhānaprabhutvena svāyattakālatvāt |
5.1.115
113|| suvāsinīriti | jīvacchvaśura pitṛkāḥ striyaḥ kumāryāṃturagarbhiṇīśca atithyanugatānevāvilaṃbamānobhojayet | agrataḥ eva pāṭhe 'tithibhyaḥ pūrvameva |
114|| adattveti | etebhyobhṛtyaparyantebhyotithyādibhyodatvā yovyatikramādoṣa'nabhijñaḥ pūrvaṃ bhuṅkte sabhuñjānaetatphalabhūtaṃmaraṇā samanaṃtaraprāptamātmanaḥ śvagṛdhrakhādanaṃnajānāti |
|| bhuktavatsviti | ātithyādijñātisaṃbaṃdheṣu dāseṣu kṛtabhojaneṣu tatonnāvaśiṣṭaṃjāyāpatī paścādaśnīyātām |
5.1.117
116|| devāniti | gṛhebhavā gṛhyāityantena bhūtayajñauktaiti vakṣyamāṇapratyavāyakathanārthoyamanuvādaḥ |
|| aghamiti | yaātmārthamevapacati nadevādibhyodadāti sapāpahetutvātpāpamevakevalaṃ bhuṅktenānnaleśamapi yasmādyadetatyākayajñaśiṣṭāśanaṃsādhūnāṃ annamupadiśyate |
5.1.118
|| atithipūjāprasaṅgenāṃyarājādīnāṃpūjā.viśeṣaucyate rājāttviksnātakagurupriyaśvaśuramātulāniti | janapadābhiṣiktaṃkṣatriyaṃgṛhyāgataṃ yājakaṃṛtvijaṃ yaḥkaścidgṛhasthodvijātirvidyāvratasnātakaṃ ṣṇipyoguruṃ śvaśurojāmātaraṃ jāmātāśvaśuraṃ bhāgineyomātulaṃ madhuparkākhyena gṛhyoktarūpeṇa karmaṇā pūjayet | parimitānsaṃvatsarān saṃvatsare'tīte punargṛhāgatānetānyūjayet | ye tu snātakamācāryaḥpūjayettaṃpratītamityuktvā dityāhusteṣāṃparisavatsarānitisnātakaviśeṣaṇaṃkathaṃsyāta |
5.1.119
|| rājasnātakayoḥsaṃkocāyedmāha | rājeti | rājasnātakau yajñakarmaṇyeva saṃgrāmau madhuparkeṇa pūjanīyau | natvayajñe saṃvatsarādūrdhvaṃ apīti śāstramaryādā |
5.1.120
arvāk yajñe'pi na pūjyau | pūrvavākyoparisaṃvatsarādityupādāne atra ca natuyajñaityupādānān rājasvātantryārthatvaṃ asya pratīyate |
|| sāyamiti | dinānte'nnasyasiddhasya indrāya namaityevamādimantravadvāriṇa patnī baliharaṇaṃbhūtayajñākhyaṃkuryāt | yasmāddevānnāmayajñādyātmabhojanaparyantaṃ etatsāyāṃprātargṛhasthasyorpādjñānam |
5.1.121
|| pitṛyajñamiti | āhitāgniramāvāsyāyāṃ śrautaṃ piṇḍayajñākhyaṃ karma kṛtvā aupasadāgnirapyevamanāhitāgnirnitye śrapayitvetisūtravacanāt sūtroktaṃtadeva kṛtvā māsibharvāpiṇḍapitṛyajñāṅgabhūtānāṃpiṇḍānamanupaścādāhriyate itipiṇḍānvāhāryakaṃśrāddhaṃkuryāt | vipragraharṇādvajapradarśanāṃrthatrayāṇāṃprakṛtatvāt |
5.1.122
|| adhunā nāmavacanena piṇḍapitṛyajñānantarakaraṇamusya samarthayate piṇḍānāmiti | yataeva tanmāsikaṃśrāddhaṃpiṇḍānamanupaścādāhriyate tataḥpiṇḍānvāhāryakametadvidvāṃsomanyante | evaṃ ca yuktaṃ yatpiṇḍapitṛyajñānantaraṃkriyateiti | tanmāṃsena viśeṣeṇa vihitena khaḍgamāṃṃsādinā prayatnataḥkāryaṃ tadabhāve punaranyairhaviṣyaiḥ |
5.1.123
|| tatreti | tasmin śrāddhe bhojanīyāyeca varjanīyāḥ yathāsaṃkhyākāścayaiścā-
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit