Manava Dharmashastra 5.124
Manuṭīkā 5.124
- Language
- Sanskrit
5.124.126
yadyupadeśastastasyaye bhījanīyāḥsyuritiptāmaṃtathāpyalpavaktavyatvāt saṃkhyāṃtāvadāha dvāviti | dvaupitryāṅgabhūte daive pitṛpitāmahamapitāmahoddeśena trīn ekaikaṃvā daivapitryayorbrāhmaṇaṃbhojayet | uktātiriktabhojanasamarthoppadhikabhojane naivapravarteta | yattu natvevaikaṃsarveṣāṃpiṇḍe vyākhyātamiti gṛhyadarśanānnimantrayeta tryavarāniti cehābhidhānādekaikamubhayatravetyasya vistarapratiṣedhārthatvādvacmāha tadasat | dvau daive pitṛkṛtye trīnnityetadvikalpenāsya śravaṇāt | yājñavalkyecaikaikamevetividhiśarśanādvisṛṣṭeca || yadyekaṃbhojayecchāddhe daivaṃtatrakathaṃbhavet || annaṃpātresamṛdhṛtya sarvasyaprakṛtasyaca || devatāpyatanekatvāttaḥśrāddhaṃpravartayeta ityekabrāhmaṇabhojanāt yatpunarnatvevaikabhityādi gṛhyavacanaṃtadvavyabrāhmaṇādisamyaksaṃpadviṣayaṃ natvatyantapratiṣedhārtham | tathācaitadanantaramevagṛhyakṛt kāmamanādyaityāhyādanīyādyabhāvāt | kāmamekamapi sarveṣāṃbhojayedityevaṃ canimantrayettryavarāniti | etadapidravyabrāhmaṇādisampagviṣayaṃ natvevaikavidhyatyantābhāvajñāpakaṃ vistaraitivṛttavaśāt prathame vā caśabdaiti smaraṇāt |
|| prathiteti | yoyaṃ pitryonāmavidhiḥ pitryaṃkarma eṣā pretakṛtyā pretopakārārthā kriyā kṣaye candrakṣaye gṛhe vā nānāśramāntaraiḥ sarvagṛhiṇāṃkhyātā tasminkṛtye pitrye karmaṇi yuktasya tanniṣṭhasya laukikī smārtī pretakriyā pretopakriyate guṇavatputrapautraprabandhotpattyā tasmādetadyatnataḥ kāryam |
5.124.127
|| śrotriyāyeti | devapitryādonyannāni chandomātrādhyāyine deyāni chandomātrādhyāyini śrotriyaśabdaprayogā nnātyantāpāśena niyamaḥ saṃbhave punaḥ samastaśākhādhyāyidānam | yanena bhojecchādvebahūcamityādināmiti saṃti punaḥ śrotriyatvesati śrutavṛttābhijanādi yoge ca pūjyatamāya viprāya deyāni yatastasmai datvā pitṝṇāṃdvāreṇātiśayenopakārakaṃbhavati |
5.124.128
|| yasmāt ekaikamapi | daivapitryayorekaikapi vedārthavidaṃbhojayet | paripūrṇaphalaṃpitṝnmākhyaṃyāpnoti natvaviduṣobahūnapibhojayannupaṣkalaphalamāpnotītyabhidhānātbrāhmaṇasya bhojanamatra pradhānaṃpiṇḍānāvditvaṅgamityavasīyate |
5.124.129
|| dūrāditi | yemātṛtodaśapuruṣaṃ pitṛtodaśapuruṣaṃityādisūtrakāroktaṃttvikparīkṣānyāyena samastaśākhādhyāyinaṃbrāhmaṇaṃparīkṣeta | yasmāttasmāttathāvidhobrāhmaṇohavyakavyānāṃtīrthamiva tīrthenodakāvataraṇamārgeṇodakārthinogacchantyevaṃtathāvidhena brāhmaṇena havyakavyāni devān pitṝn gacchanti | tathāvidhobrāhmaṇotithitulyaḥsmṛtoma hāphalatvāt |
5.124.130
|| saharumiti | yatra daivapitryādāvanūgvidāṃbrāhmaṇānāṃdaśalakṣāṇi bhuñjate tatraikovedavidbhuktvā prītaḥ tṛptodharmatodharmotpādanena tānsarvānarhati trāyate tadbhojanajanyadharmānutpādayatītyarthaḥ | itividvadbrāhmaṇabhojanastutiḥ |
5.124.131
|| jñānotkṛṣṭāyeti | vidyotkṛ ṣṭyāni deyāni nānyebhyonyasmādyathā rudhiropaliptau hastau rudhireṇaiva apagatatlepau kartu [na] paryyate api tūdakena evaṃvāṅgādānamukhena nātmottārayituṃ śakyate apituvidvaddānadvāreṇaivetyavidvannindayā vidvaddānastutiḥ|
5.124.133
132||yāvata iti|yāyate hūyakākān grāsān havyakavyeṣvavedavidbhrasate tattatsaṅkhyākāneva prastutaśrāddhakartā jvalitān sthūlānrūśūlūṣṭārakhyāyudhān piṇḍānagrasate iti avidvaddānaphalakathanam | tathāca vyāsodāturevaphalamāha || yasate yāvataḥ piṇḍān tasya vai havipotṛcaḥ || grasate tāvataḥ sthūlān gatvā vaivasvataḥ kṣayam |
|| jñānaniṣṭhāddati | kecidātmajñānaparāvinamnarbhavanti | apare kṛcchrāditapaḥpradhānāḥ | anye tu tapo'dhyayananiratāḥ || apareyāgāditatparāḥ |
5.124.134
|| itikimāha jñānaniṣṭheṣviti | jñānapradhānebhyoyatnena pitryārthāni deyāni devārthāni punaḥ śāstramaryādānatikrameṇa caturdhyājñānaniṣṭhādibhyopīti |
5.124.135
|| aśrotriyaiti | yaḥśrotriyaḥputraḥātmanaḥśrotriyorthaiḥ śrotriyaputraḥātmanācāśrotriyaḥ |
5.124.136
|| yoḥkaḥśreyān ityupanyasyāha jyāyāṃsamiti |' anayoḥpūrvanirdiṣṭayormadhyātaśrotriyaputraṃ ātmanāśrotriyamapi praśasyataraṃjānīyān paścāt śrotriyaputraātmanāca śrotriyaḥsatadadhītavedapūjārthaṃpūjāmarhati vedastadvāreṇa pūjyate | natvasaupūjārhaiti pitrādividyāparīkṣārthametaccāśrotriyadānārthaṃ śrotriyāyaivadeyānītiniyamādevaṃca || dūrādevaparīkṣetetyetat vidyāvyatiriktajātyātiśayaparīkṣārthatvenāvatiṣṭhate |
5.124.138
mitraṃśrāddhe na bhojayet kiṃrtāhaṃ dhanāntairarasyaimayyādillehaḥkāryīyaṃ punaḥśatruṃnamitraṃnābhibhartuṃvijñātaṃbrāhmaṇaṃśrāddhe bhojayet |
|| yasyeti | yasya mitropakāraparāṇi havyakavyāni tasya pāralaukikaṃphalan bhavatīti | phalābhāvakathanaparametat | nakevalaṃ pūrvamitrasya śrāddhādinā deyaṃyāvan |
5.124.139
|| yaiti | śrāddhadānenānena saha maitrī me bhaviṣyati iti evaṃ yomanuṣyaḥśāstrānabhijñatayā śrāddhena mitrabhāvaṃkurute samitrehetutvācchrāddhaṃmitramasyeti śrāddhamitrodvijāpasadaḥkarmāntarājitenāpi svarloke na saṃbadhyataiti |
5.124.140
|| saṃbhojanīti | sā dakṣiṇā taddānaṃsaha bhujyate yayeti saṃbhojanīyā goṣṭhī | piśācadharmatvātpaiśācī manvādibhiruktā sā ca mitrārthardhatvādilhaloke evāste andhāgauryathaikasmingṛhe na paraloke pratyupakārāya bhavati |
5.124.141
|| yatheti | tvārjanā yathā ūṣare bhūmadeśe dhānyānyuptvā karṣakaḥphalaṃna prāpnoti . evamaśrotriyāya śrāddhādi datvā dātā na · phalaṃprāmoti aśrotriyadāne vaiphalyakathanārthametat |
5.124.142
|| dātṛniti | viduṣe dakṣiṇā dattā bhavati pretyacehaca || vedārthavide ca yathāśāstra śrāddhādidattaṃpitṝnmāṣṭṛbhyāmutrikaphalena kīrtyanuṣaṅgaihikaphalena ca dātṛntasaphalānkurute | pratigṛhītūṃśca tatpratigrahalabdhadhanānuṣṭhitayāgādiphalenāmutrasaphalānkurute adharmārjitadravyānuṣṭhitayāgaudinaiṣkalyāta ihalokecadharmārjitadhanakṛtakṛṣyādiphalaviṣayānasaphalānkurute itividvaddānasyadātṛpratigṛhītṛdṛṣṭādṛṣṭaphalakathanārthametat |
5.124.143
|| kāmamiti | varaṃguṇavadbrāhmaṇāntarābhāvesaguṇaṃ mitraṃśrāddhebhojayet | na yogyamapi śatruṃyato'riṇāśrāddhā· dibhuktaṃparalokeniṣphalaṃbhavatīti | anyābhāve guṇavanmitraṃpratiprasavārthametat | chandomātrādhyāyiniśrotriyaśabdaprayogāttadāśrayiṇannaiyamikamuktam |
5.124.144
|| adhunātu satisaṃbhave phalaviśeṣārthasamastaśākhādhyāyini dānamāha yatneneti | samastaśākhādhyāyinaṃbahūcaṃtathāvidhamevādhvaryuṃ chandogaṃ caivavidhamevādhvaryyuṃyatnena śrāddhebhojayet | vṛttavaśaunnānāprakāraiḥśabdaiḥ sakalaśākhādhyāyinaevaite yuktāḥ | yetu chandomātrādhyāyipratiṣedhārthaṃ śrotriyāyaiva deyānītyetahiśeṣaṇārthavamaṃsyāhusteṣāśriyāyaivadeyānītyetadanarthakaṃ syāt |
5.124.145
|| eṣāmiti | eṣāṃ tryaṅgādīnāmaṃ madhyādanyatamoyasya tvaṅbhuñjīta tasya pitrādi saptapuruṣavyāpinyanarvācchannā pitṛṇāṃtṛptiḥ syāditi samastaśākhādhyāyibhojana'taevaṃvijñāyate yatra kaca nāvasthitāḥ pitaraḥ pitrādyupahṛtakavyaiḥ sukhamāsate | itaśca pitṛtṛptiphalametat
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit