Manava Dharmashastra 5.146
Manuṭīkā 5.146
- Language
- Sanskrit
5.146.148
ti | havyakavyapradānena eṣamukhyeovidhiḥ yadsaṃbandhibhyaḥ śrotriyādibhyodoyataiti | ayaṃ vakṣyamāṇaḥ punarmukhyābhāve vidhiboddhavyomukhyābhāveca sarvadā sādhubhiranuṣṭhitaḥ |
|| neti | dharmajñodaivekarmaṇi bhojanārthabrāhmagaṃ parīkṣeta lokaprasiddhimārtreṇaivāsau tathā pratipadyatatrabhojanīyaḥ | pitrye karmaṇyupasthite dūrādevaparīkṣetetyuktanītyā yatnataḥ parīkṣeta |
5.146.149
|| yestenāḥ patitāklivāiti | stenādīnviprānahavyakavyayorubhayorapyayogyā nmanurāha | caurānbrāhmaṇasuvarṇādanyatratasya patitatvenopasaṃgrahāt | patitamekādaśevakṣyati | klībonapuṃsakaṃ | nāstiparalokakarmetyevaṃ vartanayeṣāṃte nāstikavṛttayaḥ |
5.146.151
150|| jaṭilamiti | brahmacāriṇamatītarutavedaṃ atyantānadhyayanasya śrotriyāyaiva deyānīti niyame sati prāptyabhāvāt | tathā duścarmaśūtravṛttyā'yājyayājakānśrāddhe na bhojayet | daivetvaniṣedhastathāyatrobhayaniṣedhamicchati tatra havyakavyagrahaṇamubhayatraceti karoti |
|| cikitsakādevalakāmāṃsavikrayiṇastatheti | cikitsakādayohavyakavyayorubhayorapi varjanīyābhaveyuḥ | cikitsakobhiṣak devalakaḥ pratimāparicārakaḥ anayoścavṛttyarthatvenaitatkurvatorayaṃ pratiṣedhonadharmārthaṃ tatravihitvāt | māṃsavikrayiṇaḥsakṛdapi | tathāca sadyaḥpatatimāṃsenetiliṅgammanyathāvipaṇenagatārthaṃsyādihacajīvantaityupādānāt māṃsena sakṛdapi pratīyate vipaṇovāṇijyam |
5.146.152
|| preṣyaiti | grāmarājabhṛtakaḥ kutsitanakhaḥ śyāvadantaḥ guroḥpratikūlācaraṇaḥ tyaktaśrautasmārtāgniḥ pratiṣiddhavṛdvijīvītyete havyakavyayorvarjyāḥ | pūrvavākyādeva kriyānuvṛtterevamuttaratrāpi |
5.146.153
|| yakṣmarmīta | kṣayo vṛttyarthatvenapaśupālaḥprasiddhaḥ | parivettṛparivittīca vakṣya̍māṇau nirākṛtiḥ vedādīnāṃnirākartā anupajīvyānrāhmaṇānāṃdveṣṭā gaṇamadhyagatobrāhmaṇādibhiḥ ityete havyakavyayorvarjyāḥsyuḥ |
5.146.154
|| kuśīlavaiti | naṭaḥgāyanādirutastrīsaṃprayogobrahmacārī śūdrāyā bhartā | punarbhūvāḥputrovakṣyamāṇaḥ kāṇaḥ yasya ca jāyājārogṛhe ityetehavyakavyayoḥ pariharaṇīyāḥ |
5.146.155
|| bhṛtakādhyāpakaiti | paṇapūrvādhyāpakaḥ paṇapūrvādhyāpitaḥ śūdraśiṣyaḥ tasyaiva ca guruḥ natvaguruḥ tasyānukalpebhojyatvenoktatvāt | paruṣabhāṣī kuṇḍagolakau vakṣyamāṇāvete havyakavyayoḥ varjyāḥ |
5.146.156
|| akāraṇaparityakteti | mātṛpitṛvidyāgurūṇāṃniṣkāraṇaṃ parityaktā patitaiścādhyayanakanyādānādisaṃbandhaḥsaṃparkagatorvāgapisaṃvatsarāt | saṃvatsareṇa tu patitatvādevagatārthatā saṃvatsareṇapatatīti |
5.146.157
|| agāradāhīti | gṛhasya dāhakomāraṇadravyadātā kuṇḍasya vakṣyamāṇasya yonnamaśnāti somasya latārūpasya vikretā samudraṃyogacchati stutīnāṃpāṭhakaḥ tilādeḥ peṣakaḥ lekhyasākṣyādau kūṭasya kartā ityete ubhayatrapariharaṇīyāḥ |
5.146.158
|| pitrati | pāparogyabhiśastaśca jālikorasavikrayī || śāstralokavastuṣu yaḥpitrāsaha vivadate kitavo'paraṃdaivayatītarasyoktatvāt | kekā iti pāṭhakācāraḥ | surāvyatirikta madyasya pātā kuṣṭhīpātakopapātakakartṛtvenotpannābhiśāpesatyapi tatkāritvaniścaye savyājo dharmānu ṣyekṣurasādāvapi prasiddhatvāt tadvikrayī viṣayasyataṃtrāpyarthaśāstre rasaśabdaprayogādityeta ubhayatraparihartavyāḥ dhanuḥśarāṇāmiti | dhanuḥśarasya kārako'gredidhiṣūpatirbhrāturmṛtasyeti vakṣyamāṇovṛttavaśādamadityasyālāpena bhāmetivat | yattu gautamauyaparyālocanayāgnedidhiṣūpatiśabdena dvayaṃniṣidhyate agredidhiṣūpatiḥ didhiṣūpatiścatatrāgrodhiṣūpatiranūḍhākanyāgāmī didhiṣūpatistadbhaginītyāhustadasaddaśādhaṃrtvāt | nacadidhiṣūpatiścatadbhaginītyākhyānamuktaṃ bhrāturmṛtasyetimānavalakṣaṇāvirodhāt | mitraśyayo'pakārevartate dyūtavṛttiḥ tabhikaḥ putreṇādhyāpito mukhyasya . putrācāryatvasyāsaṃbhavāt |
5.146.160
|| bhāmarīti | apasmarī gaṇḍamālākhyavyādhyupetaḥ śvitrī ścūkaḥdhātusaṃkṣobhādiyukto'ndhovedasya kutsakaḥ ityete havyakavyayorvarjyāḥsyuḥ |
5.146.162
161|| hastigośvoṣṭradamakaiti | hastigavāśvoṣṭrāṇāṃvinetā jyotiḥśāstreṇajīvanaḥ pakṣiṇāṃ vārtanapūrvakaṃ krīḍārthaṃpoṣayitvāyuddhaśiṣyayitā aite ubhayatra parihartavyāḥ |
|| srotasāmiti | udakāgamanasetubandhabhedakaḥ bhedādinādeśāntaraṃnetāca teṣāmavacchādanakṛt | vāstuvidyājīvanaḥ | dūtorājameṇvavyatiriktopi | vṛkṣāṇāṃropayitā mūlyena na dharmārthaṃdaśāśrāvāpī narakaṃ na yātītyādinodanāt |
5.146.163
|| śvakrīḍīti | śvabhiryaḥ krīḍati yājakakriyādijīvakaḥ kanyāyānindakaḥ hiṃsārataḥ śūdrajīvanovṛṣalaputraitivāpāṭhaḥ | caturdaśyādauvināyakādigaṇayāgakṛt ityeva ubhayatra varjanīyāḥ |
5.146.164
|| ācārahīnaiti | pratyutthānādyācāravarjitaḥ klībonirutsāho napuṃsakasyoktatvāt | sarvadā yāñcāsvabhāvo'svayaṃ kṛtaṃvāpi yaḥkṛṣyāvṛttyantarasaṃbhavepi jīvatiślīpadīvyādhiviśeṣādullūnaikacaraṇaḥsādhubhirninditaḥ kenāpinimittenetyetadubhayatra bahiḥkāryāḥ |
5.146.165
|| aurabhrikaiti | meṣamahiṣujīvīpunarbhavobhartā mūlyenapretānāṃnirhārakonadharmārthaṃ | etadvai paramaṃtapodhatpretamaraṇyaṃnirharantītiśrutyānoditatvāt ete yatnataubhayatra varjanīyāḥ |
5.146.166
|| etāniti | eteninditācārāstenādayaḥihajanmani kāṇādayaścaivaṃkarmāviśeṣeṇa jāyante iti vakṣyamāṇatvāt | prāgjanmanyataetān yogyabrāṃhmaṇaiḥsaha ekapaṃktibhojanā [ na ] rhān brāhmaṇapasadān dvijaḥ śreṣṭhaḥ śāstrajño daivepitryeca varjayet |
5.146.167
|| brāhmaṇaiti | tṛṇāgniryathāhaviṣopaśāmyati na havirdahanasamarthastataśca niṣphalastatra homaevaṃniṣphalatvādbhedādhyayanenaśūnyobrāhmaṇastṛṇāgnitulyotasmāuddeśenanadātavyam | yatonabhasmani homaḥkriyate | śrotriyāyaiva deyāni ananaiva anadhīyāna niṣedhasiddhau idaṃvacanaṃdevekāṇādīnāṃchandodhyāyināṃ svācārāṇāṃ abhyanujñānārthaṃgarhitācāraṃvarjayet | anadhīyānaṃca yastu svācārodhīyānaśva tasyadaivekāṇatvaliṅgasaṃsūcitaṃprāgjanmārjitagarhitakarma | śeṣatvamanepekṣaṃ tathāvasiṣṭhaḥ || athacenmantrasaṃyuktaḥ śāriraiḥpaṅkidūṣaṇaiḥ || aduṣyantaṃyamaḥ prāhapaṅkipāvanaevasaiti |
5.146.168
|| apaṅktyadānaiti | paṅkibhojanānarhadāne dāturyaddenodevapitryārthahaviṣiphalotpattirbhavati tatsākalyena pravakṣyāmi |
5.146.169
|| avratairiti | vedamahaṇārthasāvitrādibhratarahitaiḥ tathāparivetrādibhiranyaiśca stenādibhiścāṅktyairdevapitryarthabhuktaṃ tatsukṛtaleśavaśena rakṣāṃsi bhuñjate na dātrabhimataphalāyabhavati | avratānāṃcaniṣiddhamakhyāpaṭhitānāmapyasmādeva niṣedhoboddhavyaḥ |
5.146.170
|| parivetrādīnaprasiddhatvāllakṣayati dārāgnihotrasaṃyogamiti | yojyeṣṭhebhrātaryakṛtadārake tiṣṭhati sati dāraśrautasmārtāgnyānayanaṃkurute saparivettā jyeṣṭhaśvaparivittirboddhavyaḥ |
5.146.171
|| prasaṅgādetadyatikramaphalamāha parivittiririti | parivittiparivettārau yayāca kanyayā hetubhūtayā parivedanaṃkriyate dātāca kanyāyāyājakaśca tadudvāhahomasyopadeṣṭā yeṣāṃpañcamastenarakaṃ 172 || bhrāturiti | mṛtasya bhrāturvakṣyamāṇaniyogadharmeṇāpi niyuktāyāṃ bhāryāyāṃ yoniyogadharmaṃ hitvā'bhūtenānurāgaṃ bhāvayet 'soyedidhiṣūpatiḥ niṣiddhatvāt | atra vṛttavaśātsatyabhāmāvaccāyaśabdasyaprayogaḥ | paradāreṣviti | parabhāryāyāṃ kuṇḍagolakākhyau sutāvutpadyete | tatrasapatikāyāṃvyutpadyate sakuṇḍovidhavāyāścagolakaḥ |
5.146.174
|| tetujātāḥparakṣetreiti | teparabhāryājātāḥ kuṇḍagolakākhyā adṛṣṭārthānuprayogā prāṇimātravyapadeśārhāhavyakavyāhrīhaddattāni lokaānuṣaṅgikakīrtyākhyaphalabhāvādamutra devapitṛtṛptyabhāvādātṝṇāṃniṣphalāni bhavantikurvantivā |
5.146.175
|| apāṅktyāiti | paṅkibhuñjānānahoṃstānapiyāvataḥ yāvatsaṅkhyākān anarhānbhuñjānānarhā [ na . ], nupaśyanti tāvatsaṃkhyākānāṃsaṃbandhitattacchrāddhādaudātā'nnonānnaphalamāpnuyāt iti apāṅktyādarśanaphalakathanam |
5.146.176
|| andhādīnāṃviśeṣamāha vīkṣyeteti | andhasya darśanābhāvāttatra saṃnihitosau pāṅktyānāṃnavateḥ saṃbadhibhojanaphalaṃnāśayati | evaṃkaṇaḥṣaṣṭeḥ| śvitrī śatasya kuṣṭhīsahasrasya | ityādisannidhiphalakathanaṃ saṃkhyāvaicitryādevedamaparamayavasīyate | yadathacenmantraviyuktaityuktaṃca śiṣṭadarśanāvaṣṭaṃbhena kāṇādīnbhojayiṣyataḥpūrvapūrvamapacitasaṃkhyāṃniṃdita pravṛttistadattvābhai'dhikaninditaiti |
5.146.177
|| yāvataḥsaṃspṛśatīti | śūdrasya pākayajñāderupadeṣṭākartāca yatsaṃkhyān brāhmaṇānaṅgeḥspṛśati āsaneṣūpakūpeṣu barhiṣmatsupṛthagiti sparśaniṣedhādyāvatāṃpaṃktau upaviśati tatsaṃkhyānāṃsaṃvandhibhojanaphalam̐bhavatīti śūdrayājakabhojanaphalaṃ ataevacādyaniṣiddhagaṇapaṭhitasyāpi niṣedhoboddhavyaḥ |
5.146.178
|| vedaviditi | vedajñopivipraḥ śūdrayājakasakāśāllobhena dānādipratigṛhya mṛnmayāpakaśarāvāyudakaivāśuvināśamupaiti | prasaṃgāllāghavārthamapyakṛtamapyetaduktamanyatrahi kriyamāṇe śūdrayājakagrahaṇaṃ kartavyaṃsyāt |
5.146.179
|| somavikrayiṇaiti | somavikrayiṇe yaddattaṃtaddātṛbhojanārthaṃ śarūtsaṃpadyate | taccaśarūddhojane tiryakjātyāyutpattiphalatāsyādanena prakāreṇoktaṃbhavatyevaṃpūyūrudhirepi vyākhyeye | naṣṭaṃvināśamupagataṃataśvatatphalaṃbhavati | apratiṣṭhamalabdhāspadamatascchānāśrayatvānnaphaladānasamarthaṃ |
5.146.180
|| yaditi | vāṇijyikāya yaddattaṃ tannehakīrtaye nāpiparalokaphalāyabhavati | punarbhūputrāya ca dattaṃniṣphalaṃ bhasmanīvahutaṃhavyaṃtatprekṣyaṃ |
5.146.181
|| itareṣviti | itarebhyo'nuktaphalebhyoapāṅktyebhyoyaddattamannaṃtanmedaśoṇitānāṃmadhye majjati | bhavatīti vidvāṃso'thasomavikrayiṇeviṣṭetivadvyākhyeyam |
5.146.182
|| apaṅktyopahateti | stenādibhiḥ paṅkyupaviṣṭairdūṣitāpaṅktiryairbrāhmaṇaiḥ pavitrīkriyate tānpaṅktipavitrīkaraṇānvrāhmaṇānsārvalyenaśṛṇuta | yadyapyasyapaṅktiniṣedhāt stenādīnāṃ śrāddhādānāsaṃbhavepisati paṅktipāvanavacanasamarthakam | tathāparīkṣāyāṃkṛtāyāmapi rahasyavijñātadoṣasaṃbhavādadaṃtannivṛtyarthamarthavadbhavati |
5.146.183
|| agnyāiti | sarveṣu vedeṣu ṛgvedādiṣu ye agre bhavyāvedapāragatve satyapi vedaṃkarāmalakavatpaśyantīti agnyāucyante tepaṅkipāvanāvoddhavyāḥ | tathāprocyataebhirvevārthaitipravacanānyaṅgāni teṣu pūrvavadbhavyāvedajñatvābhāvepi paṅktipāvanāstathāvaṃśamavicchinnavedāḥpaṅktipāvanāḥ | pūrvamaśrotriyaḥpitāyasyeti pitṛgataśrotriyatvena bhojyatvaṃmuktamanenatu sakalavaṃśāvicchinnavedatvena paṅktipāvanaucyate |
5.146.184
|| triṇāciketaiti | vedārthāviditi | triṇāciketākhyādhvaryyavavedavratācaraṇāhūgotrāhmaṇopitriṇāciketaḥ paścāgnivrvyādhyātaḥ | trisuparṇākhyaṛgvedavratayogātpūrvavat trisuparṇovyākaraṇādīni ṣaḍaṅgāni yovetti sarvapravacaneṣvityanenāṅgādhyetokto'nena tvaṅgajñaucyate | brāhmavivāhoḍhāpatyaṃjyeṣṭhasāmākhyasāmavedavratayogājjyeṣṭhasāmagontareṇāpyaṅgāni yovedārthaṃprājñatayāvetti pravaktādhyāpayitā vyākhyātā dharmārthavedavedārthayoḥbrahmacārīgāvovaiyajñasyamātaraiti vedadarśanādihāpi vedamūlatvādvosahasrasya dātā bahupradaśvaivaṃrātavarṣaṃcetyete brāhmaṇaśrotriyāyaiva deyāni iti niyamāt sati śrotriyatve etadguṇayoge paṅktipāvanāvoddhavyāḥ |
5.146.186
|| pūrvedyuriti | śrāddhakarmaṇi prāpte dvyahyāṃ śrāddhadivasātpūrvasminnahani parasminnevāsati saṃbhave yatyantanmūnān tatastrīṃnatunaivaikaikavidherapyuktatvāt pūrvevāyathoktānviprān nimantrayeta |
5.146.187
|| nimantritaiti | śrāddhe brāhmaṇonimantritaḥ strīnivṛttim ṣṭhānavān sadānimantraṇāt prabhṛtiśrāddhāhorātrāṃyāvataḥ syāt vedāṃścajapāyavaśyakakarttavyavyatirekeṇa nādhīyīta | āīkṛśrutaddevasyāt |
5.146.188
|| nimantritāniti | yasmāttānadvijānnimantritān pitaraupattiṣṭhantyadṛśyarūpeṇa samīpamāyānti prāṇavaccānugacchatonugacchantyupaviṣṭeṣu vipreṣu samīpe upaviśanti tasmānniyatātma [ nā ] nimantritenabhāvyaṃ itipūrvavidhyarthavādaḥ |
5.146.189
|| ketitaiti | havyakavyayoḥ śāstramaryādānatikrameṇa nimantritobrāhmaṇoṅgīkṛtya kenāpi ॰ prakāreṇa bhuṃjānaḥ tadatikramapāpavān janmāntaresūkaratvaṃyāti | pāpaśūkaraitipāṭhe pāpaśūkaroyāmaśūkaraḥ |
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit