Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 6.1

Manuṭīkā 6.1

Language
Sanskrit

6.1.191

āmantritaiti | tadaharbrahmacārisyāditigautamasmaraṇāt | vṛṣalyapi kāmayamānā cālayati bhartāramiti vṛṣa lyatra brāhmaṇyapi śrāddhe nimantritaḥ san tayāsaha strīpuṃdharmeṇayoramate sadāturryatapāpaṃtatsarveprāpnoti itipāpotpattipratipādanamātrametat | anyathā apāpe dātari duṣkṛtasaṃbandhonasyāt tatradāturetatprāyaścittatayācoditaṃ yenāsau duṣkṛtatvānmucyate |
|| akrodhanāiti | krodhaśūnyāḥ mṛdgāryādiśuddhindiratāḥ sarvadāvarjitastrīsaṃprayogāḥ tyaktāyudhāḥ mahātmano'nādidevatorūpāḥ pitaro'taḥ krodhādirahitaiḥ śrāddhabrāhmaṇairbhāvyaṃ |

6.1.192

|| yasmāditi | eṣāṃpitṛṇāṃyasyasakāśādutpattiḥ yeca pitaroyairyyogārdirniyamaiḥ śāstroktakarmabhiryathāsyustat śṛṇuta |

6.1.193

|| manoriti | hiraṇyagarbhātpatyasyamanosmṛ tāyemarīcyādayaḥ putrāḥ | yathoktaṃ marīcimatryaṃgirasamityāditeṣāṃmarīcyādīnāṃsarveṣāṃṛṣīṇāmitaiyesomapādadyaḥ pitṛmukhyāmanvādibhiḥ smṛtāḥ |

6.1.194

|| virāṭsutāiti | virāṭsutāḥsomasadonārmasādhyānāṃpitaraḥ devānāṃca marīciputrāagniṣvāttākhyāloke khyātāḥ |

6.1.195

|| daityadānavayakṣāṇāmiti | daityādīnāṃ prathamādhyāyoktabhedānāṃ atriputrābarhiṣadonāmapitaraḥ smṛtāḥ |

6.1.196

|| somapānāmeti | brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃyathākramaṃsomapahavirbhujājyapāsukālināmānaḥpitaraḥ |

6.1.198

197|| somapāiti | brāhmaṇasya pitaraḥsomapāḥ kaveḥ bhṛgoḥ putrāḥ | kṣatriyapitarohavirbhujohaviṣmantoṅgiraḥsutāḥ | vaiśyapitarastvājyapāḥ pulastyasyaputrāḥ | śūdrapitaraḥsukālino vasiṣṭhasya putrāḥ |
|| anagnidagdhāniti | anagnidagdhāgnidagdhākavyabarhiṣadaḥ agniṣvāttāsaumyākhyānaparān pitṝnviprāṇāmevajānīyāt | vedapurāṇeṣucaiva nāmakaṃpitṝṇāṃprasiddham |

6.1.199

|| yaiti | ya ete somapādayaḥ pradhānabhūtāḥpitṛgaṇāuktāsteṣāmapīha saṃsārepitaraeva putrapautrāvijñeyāḥ |

6.1.200

|| ṛṣimyaḥ pitaraiti | marīcyādibhyauktānāmṛṣayoyesomapādada yojātāḥ tebhyaśca devadānavaṃjātam | devebhyaścasthāvarajaṅgamaṃrūpaṃsarvaṃjagatakrameṇa jātamevaṃcoktapitṛbhavatvāt pitṛpitāmahaprapitāmahādīnāṃtatpūjāyāṃtaipūjitābhavantītyetatpratipādanārthaṃ somapādipitṛgaṇopanyāsaḥ prakṛtapitṛpūjāṃstutyai vijñeyaḥ |

6.1.202

|| rājatairiti | teṣāṃpitṝṇāraupyapātrairo-

6.1.203

yamapibhaktyādattaṃ akṣayyasukhahetusaṃpadyate kiṃpunaḥpraśastāmiṣādīnighṛtādīni | dānapātraviśeṣaphalametat|
202|| ..ti | daivasya devakarmaṇaḥsakāśāt pitryaṃkarmadvijātīnāṃviśeṣeṇa kartavyatayopadiśyate | pradhānaṃhi tadyatpitṛkarmaṇaḥpūrvaṃsatparipūrakaṃsmṛtamevaṃca tasyapitṛkāryaṃparipūrakavadaṅgatvamiti |
|| teṣāmiti | pitṝṇāṃrakṣobhūtagṛhadarśanādviśvāndevānuddiśya pūrvaṃbrāhmaṇaṃnimantrayet | yasmādrakṣodarśanaṃ śrāddhaṃrakṣasāṃsyācchindati yasmādrakṣāṃbhūtaṃpitryasya daivaṃ tasmāt|

6.1.204

|| daivādyantamiti | pitrāyaṃtaṃntvīhamānaḥkṣipraṃnaśyatisānvayaiti | tataḥśrāddhaṃdaivādidaivāntaṃcānutiṣṭheta | nacapitryopakramāpavargaṃpitrāyaṃtaṃtadanutiṣṭhansasaṃtānaṃāśuvinaśyatīti |

6.1.206

205|| śucimiti | anupahataṃndeśaṃjñānairanākīrṇaṃgośakṛttopalepayet | athavā dakṣiṇasyāṃdiśi avanatoyadisvabhāvatonasyāt tadā prayatnata staṃsaṃpādayet |
|| avakāśeṣviti | svabhāvaśuciṣu sthāneṣu nadyādipulineṣu ca nirjaneṣu pradeśeṣu dattena śrāddhādinā pitaraḥsarvadā tṛpyanti tasmiṃścadeśe |

6.1.207

|| āsaneṣviti | āsaneṣu sadabheṣu pṛthakpṛthakkūvinyasteṣu samyakkṛtasnānācamanāntānpūrvani mantritānupaveśayet |

6.1.208

|| upaveśyeti | tānvimānaninditānāsaneṣu upaveśyānantaraṃkuṅkummālyadhūpādibhiḥ svāmodairdevaṃbrāhmaṇapūrvakamārcayet |

6.1.209

|| teṣāmiti | teṣāṃbrāhmaṇānāmudakaṃdarbhatilamiśraṃdatvāgraukaravāṇikariṣyaiti cetyanujñātoyadākurvityevaṃbrūyuriti gṛhoktarūpeṇa sahasrākṣṇairanujñāto agnauvakṣyamāṇaṃhomaṃkuryāt | brāhmaṇagrahaṇāṃdvijapradarśanārthaṃtrayāṇāmuktatvān |

6.1.210

|| agnaye riti | somayamayordvandvanirdeśepi agnerdeśābhāvādvivatādvayaṃtaināgnaye svāhā somāya svāhā yamāya svāhetyevamaṃśyādīnāṃparyukṣaṇāditividhipūrvakaṃhavirdānena tarpaṇaṃ ādau kṛtvā paścādbrāhmaṇabhojanādi |

6.1.211

|| agnyabhāvaiti | akrodhanāniti | anagnikasyānupanītopanītāsamāvṛttārutadāramṛtabhāryādemṛtāhādiśrāddhevidhānādaupāsanāgnerabhāve brāhmaṇahastaetadāhutitrayaṃdadyāttasmātpaevāgniḥsaevāgniḥsaevabrāhmaṇaiti | vedavidbhiḥbrāhmaṇairucyate | akrodhanānakrodhaśūnyānsvārādhanādīnagnauṃ prāstyetica nyāyena lokavṛṣṭyupādānāt śrāddhasaṃpradānabhūtānetān brāhmaṇān manvādayovadanti tasmāddevatulpatvāttaddhastaṃdeyamiti pūrvavidhyarthavādaḥ |

6.1.216

212|
213|| apasavyamiti | agnauyaḥparyukṣaṇaparistaraṇāhūtidānādīni kartavyatākramaḥ taṃsarvamapasavyaṃpitṛkarmavat dakṣiṇāsaṃsthaṃkṛtvā tadetadudakaṃsaṃsthaṃapasavyena dakṣiṇena hastena pitṛtīrthena piṇḍādhārabhūtāyāṃ bhuvyudakaṃprakṣipet |
214|| trīniti | tasmāddaśyādi homārthāhutiṃdatvā hutaśiṣṭāntrīnpiṇḍānkṛtvā udakena vidhinā dakṣiṇahastena pitṛtīrthenānanyacittodakṣiṇāmukhasteṣu darbheṣu taṃhastaṃnimṛjyāditidarśanāt darbheṣu dadyādataevacodakamapi pūrvoktapiṇḍādhārabhuvi darbheṣveva dadyāt |
215|| nyupyaiti | tānpiṇḍānpiṇḍeṣvañjanābhyañjanavāsodadyādityevaṃ ādi sūtrakāroktavidhipūrvakaṃ datvāttasteṣu piṇḍādhārabhūteṣu darbheṣukarāvaghamṛrṣaṇamiti vaiṣṇavasmaraṇāt | darbhamūleṣu taṃhastaṃprapitāmahātpūrvepāṃcayāṇāṃlepabhāgināṃhastasaṃśliṣṭānnāvayavabhāgitṛptayesamarpitalepaṃkuryāt |
|| ācamyodakparāvṛtyetitadanūpaspṛśyaācamyodaṅmukhoyathāśaktitrīnprāṇāyāmānkṛtvā vasaṃtāyanamaiti ṣaḍraktūnnamaskuryāt | pitṝnevaca pitṝṃśca namovaḥpitaraityevamādimantrayuktaṃkṛtvābhipraryāvṛttyetiyugdarśanāddakṣiṇābhimukhobhūtvānamaskuryāt |

6.1.218

217|| udakamiti | piṇḍādhāradarbhadattodakaśeṣaṃ udakaṃ piṇḍasamīpe punaḥ uttarayosṛjet | tāṃścapiṇḍānyenaiva krameṇa dattān tainaivakrameṇānanyamanājighret |
|| piṇḍebhyaiti | piṇḍebhyo'tyantālpabhāgaṃpitṛpiṇḍakrameṇagṛhītvā tāneva pitrārthopaveśitānviprānvidhivannayeccānupūrvyābhojanakālenyā-

6.1.220

bhojanāpūrvīnbhojayet |
219|| dhriyamāṇaiti | jīvatipitari pitāmahādīnāmeva trayāṇāṃ śrāddhaṃkuryāt napituḥ sthāne tamevasvakaṃpitaraṃ śrāddhe bhojayetpitṛpitāmahaprapitāmahayośca brāhmaṇaubhojayet piṇḍauca dadyāt |
|| pi0 ityataḥ tuvṛttaiti|pitṛjīvanapakṣakṣepakovāśabdaḥyasya punaḥpitāmṛtaḥsyāt pitāmahaścajīvecca sapiturbrāhmaṇabhojanādikaṃ kṛnāmoccārya prapitāmahaṃkīrtayet | tābhyāṃdvābhyāṃśrāddhaṃkuryāt prapitāmahasyaca pituḥ | yathāhaviṣṇuḥ || yasyapitāpretaḥsyātsapitrepiṇḍaṃvidhāya pitāmahātparābhyāṃdvābhyāṃdadyāditi |

6.1.221

|| pitāmahaiti | pitāmahaviprasthānepitāmahaṃvābhojayet | pitṛpitāmahayoḥpiṇḍadānaṃbrāhmaṇabhojanaṃca kuryāt | athavā pitrā pitāmahena vā jīvatāahaṃna bhuñje yathecchamevānujñātaḥsvayameva yathāruciḥsamācaret | uktapakṣebhyaḥpakṣāntaraṃ yathā gṛhyauktaṃjīvatpitṛkasyānāraṃbhaḥkarmāṇītihomādyuktaḥ |

6.1.222

|| teṣāmiti | teṣāṃbrāhmaṇānāṃhasteṣu sadarbhaistilodakaṃdatvā piṇḍebhyaḥsvalpikāmātrāmityanena yannirdiṣṭaṃ tatpiṇḍāyaṃpitretvadhāstvityevamādibruvan krameṇoddadyāt |

6.1.223

|| pāṇibhyāmiti | annapūrṇapātraṃsvayaṃkarābhyāṃgṛhītvā pitṛnsmaran viprasamīpe pariveṣaṇārthaṃśaneḥsthāpayet |

6.1.224

|| ubhayoriti | ubhābhyāṃhastābhyāmagṛhītayadannaṃbrāhmaṇāntikamānīyate dīyate vā tadasurādevadviṣoduṣṭabuddhayaḥācchindanti tasmānnaikena smaranhastenānnamānetuṃpariveṣṭum |

6.1.225

|| guṇāniti | bhakṣyaṃbhojyaṃcavividhaṃsurasāniphalāniceti | sūpādīni vyañjanāni kṣīrādīni copasecanāni prādhānyātpṛthakpṛthak yathopadiṣṭāni prayataḥkhaciḥsamāhito'nanyamanāḥsan yathā naviśīryante tathā bhūmāveva nānyatrasthāpayettatathā bhakṣyaṃkharaviśadaṃmodakādi bhojyaṃ pāyasādinā yathā prakāraṃmūlaṃphalaṃcayadasya priyāṇi māṃsāni pānakādīni ca surabhīṇi bhavanti bhūmāveva vinyaset |

6.1.227

|| upanīyasarvametaditi | sarvametadannādi brāhmaṇasamīpe ānīya idaṃmadhuramidaṃślakṣṇaṃ ityevaṃsarvānamādhuryādīnguṇānkathayan suciramanyamanāḥ śanaiḥyathopayogaṃ natu yugapadeva sarvapariveṣayet |

6.1.228

|| nāsramiti | rodanakrodhāmatyabhāṣaṇāina na kuryāt | pādena cānnaṃnaspṛśet nāpyutkṣipyotkṣipyasaṃtyajet | krodhādanṛtaṃnavadet | krodhānṛtayorapuruṣārthatvāt niṣiddhayoḥśrāddhāṅgatvāraṃthaiihopadeśaḥ |

6.1.229

|| asraṃgamayatipretāniti | aśrukriyamāṇaṃpretānkhyānbhūtaviśeṣān śrāddhānnidi māpayati krodhaḥśatrūn anṛtaṃśanaḥpādasparśorakṣāṃsi avadhūnanaṃpāpakāriṇaṃ tasmādetannakuryāt |

6.1.232

230|| yaditi | brāhmayādyāśceti | yadyadvannaṃvyañjanādi bhavati tattadaduṣṭaḥsandyāt | tathāparamātmanirupaṇaṃpuṇyakathāstotraṃkuryāt yadetatpitṝṇāmabhipretam |
231|| svādhyāyaṃ śrāvayetpitryamiti | vedmānavādiāśāstrāṇi ākhyānāṃni sauparṇamaitrāvaruṇādīni pṛthagvedo ditāni bhāratādīni vāyvādiproktāni śivasaṃkalpādīni śrāddhebrāhmaṇānśrāvayet |
|| harṣayedbrāhmaṇāndṛṣṭobhojayeccāśanaṃśanaiḥ|| annādyenāsakṛccaitānguṇaiścaparivodhayet || dṛṣṭobhūtvā taistaiḥpriyavacanādibhiḥbrāhmaṇān toṣayet annaṃcātvarayābhojayet | pāyasādināghṛtapūrādibhiretānbrāhmaṇānidaṃgṛhyatāmityevaṃpunaḥpunaḥprabodhayet |

6.1.233

|| vratasthamapi dauhitramiti | brahmacāriṇamapi sadādauhitraṃ śrāddhe yatnena bhojayet | dauhitrasyacānukalpikamadhyādāprāptasatipunaḥidaṃyatnavacanamānukalpikamadhyejāḍyatvaṃkhyāpayati saskṛtaṃ cāru āsanaṃdadyāt | nadauhitraeva cadadyādapitu sarvabrāhmaṇeṣu trīṇi śrāddhe pavitrāṇīti ādivacanān tilāṃśca bhūmau makṣipet |

6.1.234

|| yasmān trīṇīti | dauhitrādīni trīṇi śrāddhe pavitra

6.1.235

ktūni śaucākrodhaviśraṃbhākhyāni śrāddhe'tiśayenecchanti |
|| atyuṣṇamiti | uṣṇamannaṃ śraddhayāvinivedayet | anyatraphalamūlebhyaḥ pānakādgaṇṇaevaceti || śaṅkhasmaraṇāt phalādivyatirekeṇa sarvamuṣṇaṃ saṃyatavācaścabrāhmaṇāḥ aśnīyuḥ | dātrācasvādvasvādvevetyevamannaguṇānapṛṣṭāḥ kathayeyuḥ | atiśayenāpicāgnipra-

Linked texts (1)