Manava Dharmashastra 6.1
Manuṭīkā 6.1
- Language
- Sanskrit
6.1.191
āmantritaiti | tadaharbrahmacārisyāditigautamasmaraṇāt | vṛṣalyapi kāmayamānā cālayati bhartāramiti vṛṣa lyatra brāhmaṇyapi śrāddhe nimantritaḥ san tayāsaha strīpuṃdharmeṇayoramate sadāturryatapāpaṃtatsarveprāpnoti itipāpotpattipratipādanamātrametat | anyathā apāpe dātari duṣkṛtasaṃbandhonasyāt tatradāturetatprāyaścittatayācoditaṃ yenāsau duṣkṛtatvānmucyate |
|| akrodhanāiti | krodhaśūnyāḥ mṛdgāryādiśuddhindiratāḥ sarvadāvarjitastrīsaṃprayogāḥ tyaktāyudhāḥ mahātmano'nādidevatorūpāḥ pitaro'taḥ krodhādirahitaiḥ śrāddhabrāhmaṇairbhāvyaṃ |
6.1.192
|| yasmāditi | eṣāṃpitṛṇāṃyasyasakāśādutpattiḥ yeca pitaroyairyyogārdirniyamaiḥ śāstroktakarmabhiryathāsyustat śṛṇuta |
6.1.193
|| manoriti | hiraṇyagarbhātpatyasyamanosmṛ tāyemarīcyādayaḥ putrāḥ | yathoktaṃ marīcimatryaṃgirasamityāditeṣāṃmarīcyādīnāṃsarveṣāṃṛṣīṇāmitaiyesomapādadyaḥ pitṛmukhyāmanvādibhiḥ smṛtāḥ |
6.1.194
|| virāṭsutāiti | virāṭsutāḥsomasadonārmasādhyānāṃpitaraḥ devānāṃca marīciputrāagniṣvāttākhyāloke khyātāḥ |
6.1.195
|| daityadānavayakṣāṇāmiti | daityādīnāṃ prathamādhyāyoktabhedānāṃ atriputrābarhiṣadonāmapitaraḥ smṛtāḥ |
6.1.196
|| somapānāmeti | brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃyathākramaṃsomapahavirbhujājyapāsukālināmānaḥpitaraḥ |
6.1.198
197|| somapāiti | brāhmaṇasya pitaraḥsomapāḥ kaveḥ bhṛgoḥ putrāḥ | kṣatriyapitarohavirbhujohaviṣmantoṅgiraḥsutāḥ | vaiśyapitarastvājyapāḥ pulastyasyaputrāḥ | śūdrapitaraḥsukālino vasiṣṭhasya putrāḥ |
|| anagnidagdhāniti | anagnidagdhāgnidagdhākavyabarhiṣadaḥ agniṣvāttāsaumyākhyānaparān pitṝnviprāṇāmevajānīyāt | vedapurāṇeṣucaiva nāmakaṃpitṝṇāṃprasiddham |
6.1.199
|| yaiti | ya ete somapādayaḥ pradhānabhūtāḥpitṛgaṇāuktāsteṣāmapīha saṃsārepitaraeva putrapautrāvijñeyāḥ |
6.1.200
|| ṛṣimyaḥ pitaraiti | marīcyādibhyauktānāmṛṣayoyesomapādada yojātāḥ tebhyaśca devadānavaṃjātam | devebhyaścasthāvarajaṅgamaṃrūpaṃsarvaṃjagatakrameṇa jātamevaṃcoktapitṛbhavatvāt pitṛpitāmahaprapitāmahādīnāṃtatpūjāyāṃtaipūjitābhavantītyetatpratipādanārthaṃ somapādipitṛgaṇopanyāsaḥ prakṛtapitṛpūjāṃstutyai vijñeyaḥ |
6.1.202
|| rājatairiti | teṣāṃpitṝṇāraupyapātrairo-
6.1.203
yamapibhaktyādattaṃ akṣayyasukhahetusaṃpadyate kiṃpunaḥpraśastāmiṣādīnighṛtādīni | dānapātraviśeṣaphalametat|
202|| ..ti | daivasya devakarmaṇaḥsakāśāt pitryaṃkarmadvijātīnāṃviśeṣeṇa kartavyatayopadiśyate | pradhānaṃhi tadyatpitṛkarmaṇaḥpūrvaṃsatparipūrakaṃsmṛtamevaṃca tasyapitṛkāryaṃparipūrakavadaṅgatvamiti |
|| teṣāmiti | pitṝṇāṃrakṣobhūtagṛhadarśanādviśvāndevānuddiśya pūrvaṃbrāhmaṇaṃnimantrayet | yasmādrakṣodarśanaṃ śrāddhaṃrakṣasāṃsyācchindati yasmādrakṣāṃbhūtaṃpitryasya daivaṃ tasmāt|
6.1.204
|| daivādyantamiti | pitrāyaṃtaṃntvīhamānaḥkṣipraṃnaśyatisānvayaiti | tataḥśrāddhaṃdaivādidaivāntaṃcānutiṣṭheta | nacapitryopakramāpavargaṃpitrāyaṃtaṃtadanutiṣṭhansasaṃtānaṃāśuvinaśyatīti |
6.1.206
205|| śucimiti | anupahataṃndeśaṃjñānairanākīrṇaṃgośakṛttopalepayet | athavā dakṣiṇasyāṃdiśi avanatoyadisvabhāvatonasyāt tadā prayatnata staṃsaṃpādayet |
|| avakāśeṣviti | svabhāvaśuciṣu sthāneṣu nadyādipulineṣu ca nirjaneṣu pradeśeṣu dattena śrāddhādinā pitaraḥsarvadā tṛpyanti tasmiṃścadeśe |
6.1.207
|| āsaneṣviti | āsaneṣu sadabheṣu pṛthakpṛthakkūvinyasteṣu samyakkṛtasnānācamanāntānpūrvani mantritānupaveśayet |
6.1.208
|| upaveśyeti | tānvimānaninditānāsaneṣu upaveśyānantaraṃkuṅkummālyadhūpādibhiḥ svāmodairdevaṃbrāhmaṇapūrvakamārcayet |
6.1.209
|| teṣāmiti | teṣāṃbrāhmaṇānāmudakaṃdarbhatilamiśraṃdatvāgraukaravāṇikariṣyaiti cetyanujñātoyadākurvityevaṃbrūyuriti gṛhoktarūpeṇa sahasrākṣṇairanujñāto agnauvakṣyamāṇaṃhomaṃkuryāt | brāhmaṇagrahaṇāṃdvijapradarśanārthaṃtrayāṇāmuktatvān |
6.1.210
|| agnaye riti | somayamayordvandvanirdeśepi agnerdeśābhāvādvivatādvayaṃtaināgnaye svāhā somāya svāhā yamāya svāhetyevamaṃśyādīnāṃparyukṣaṇāditividhipūrvakaṃhavirdānena tarpaṇaṃ ādau kṛtvā paścādbrāhmaṇabhojanādi |
6.1.211
|| agnyabhāvaiti | akrodhanāniti | anagnikasyānupanītopanītāsamāvṛttārutadāramṛtabhāryādemṛtāhādiśrāddhevidhānādaupāsanāgnerabhāve brāhmaṇahastaetadāhutitrayaṃdadyāttasmātpaevāgniḥsaevāgniḥsaevabrāhmaṇaiti | vedavidbhiḥbrāhmaṇairucyate | akrodhanānakrodhaśūnyānsvārādhanādīnagnauṃ prāstyetica nyāyena lokavṛṣṭyupādānāt śrāddhasaṃpradānabhūtānetān brāhmaṇān manvādayovadanti tasmāddevatulpatvāttaddhastaṃdeyamiti pūrvavidhyarthavādaḥ |
6.1.216
212|
213|| apasavyamiti | agnauyaḥparyukṣaṇaparistaraṇāhūtidānādīni kartavyatākramaḥ taṃsarvamapasavyaṃpitṛkarmavat dakṣiṇāsaṃsthaṃkṛtvā tadetadudakaṃsaṃsthaṃapasavyena dakṣiṇena hastena pitṛtīrthena piṇḍādhārabhūtāyāṃ bhuvyudakaṃprakṣipet |
214|| trīniti | tasmāddaśyādi homārthāhutiṃdatvā hutaśiṣṭāntrīnpiṇḍānkṛtvā udakena vidhinā dakṣiṇahastena pitṛtīrthenānanyacittodakṣiṇāmukhasteṣu darbheṣu taṃhastaṃnimṛjyāditidarśanāt darbheṣu dadyādataevacodakamapi pūrvoktapiṇḍādhārabhuvi darbheṣveva dadyāt |
215|| nyupyaiti | tānpiṇḍānpiṇḍeṣvañjanābhyañjanavāsodadyādityevaṃ ādi sūtrakāroktavidhipūrvakaṃ datvāttasteṣu piṇḍādhārabhūteṣu darbheṣukarāvaghamṛrṣaṇamiti vaiṣṇavasmaraṇāt | darbhamūleṣu taṃhastaṃprapitāmahātpūrvepāṃcayāṇāṃlepabhāgināṃhastasaṃśliṣṭānnāvayavabhāgitṛptayesamarpitalepaṃkuryāt |
|| ācamyodakparāvṛtyetitadanūpaspṛśyaācamyodaṅmukhoyathāśaktitrīnprāṇāyāmānkṛtvā vasaṃtāyanamaiti ṣaḍraktūnnamaskuryāt | pitṝnevaca pitṝṃśca namovaḥpitaraityevamādimantrayuktaṃkṛtvābhipraryāvṛttyetiyugdarśanāddakṣiṇābhimukhobhūtvānamaskuryāt |
6.1.218
217|| udakamiti | piṇḍādhāradarbhadattodakaśeṣaṃ udakaṃ piṇḍasamīpe punaḥ uttarayosṛjet | tāṃścapiṇḍānyenaiva krameṇa dattān tainaivakrameṇānanyamanājighret |
|| piṇḍebhyaiti | piṇḍebhyo'tyantālpabhāgaṃpitṛpiṇḍakrameṇagṛhītvā tāneva pitrārthopaveśitānviprānvidhivannayeccānupūrvyābhojanakālenyā-
6.1.220
bhojanāpūrvīnbhojayet |
219|| dhriyamāṇaiti | jīvatipitari pitāmahādīnāmeva trayāṇāṃ śrāddhaṃkuryāt napituḥ sthāne tamevasvakaṃpitaraṃ śrāddhe bhojayetpitṛpitāmahaprapitāmahayośca brāhmaṇaubhojayet piṇḍauca dadyāt |
|| pi0 ityataḥ tuvṛttaiti|pitṛjīvanapakṣakṣepakovāśabdaḥyasya punaḥpitāmṛtaḥsyāt pitāmahaścajīvecca sapiturbrāhmaṇabhojanādikaṃ kṛnāmoccārya prapitāmahaṃkīrtayet | tābhyāṃdvābhyāṃśrāddhaṃkuryāt prapitāmahasyaca pituḥ | yathāhaviṣṇuḥ || yasyapitāpretaḥsyātsapitrepiṇḍaṃvidhāya pitāmahātparābhyāṃdvābhyāṃdadyāditi |
6.1.221
|| pitāmahaiti | pitāmahaviprasthānepitāmahaṃvābhojayet | pitṛpitāmahayoḥpiṇḍadānaṃbrāhmaṇabhojanaṃca kuryāt | athavā pitrā pitāmahena vā jīvatāahaṃna bhuñje yathecchamevānujñātaḥsvayameva yathāruciḥsamācaret | uktapakṣebhyaḥpakṣāntaraṃ yathā gṛhyauktaṃjīvatpitṛkasyānāraṃbhaḥkarmāṇītihomādyuktaḥ |
6.1.222
|| teṣāmiti | teṣāṃbrāhmaṇānāṃhasteṣu sadarbhaistilodakaṃdatvā piṇḍebhyaḥsvalpikāmātrāmityanena yannirdiṣṭaṃ tatpiṇḍāyaṃpitretvadhāstvityevamādibruvan krameṇoddadyāt |
6.1.223
|| pāṇibhyāmiti | annapūrṇapātraṃsvayaṃkarābhyāṃgṛhītvā pitṛnsmaran viprasamīpe pariveṣaṇārthaṃśaneḥsthāpayet |
6.1.224
|| ubhayoriti | ubhābhyāṃhastābhyāmagṛhītayadannaṃbrāhmaṇāntikamānīyate dīyate vā tadasurādevadviṣoduṣṭabuddhayaḥācchindanti tasmānnaikena smaranhastenānnamānetuṃpariveṣṭum |
6.1.225
|| guṇāniti | bhakṣyaṃbhojyaṃcavividhaṃsurasāniphalāniceti | sūpādīni vyañjanāni kṣīrādīni copasecanāni prādhānyātpṛthakpṛthak yathopadiṣṭāni prayataḥkhaciḥsamāhito'nanyamanāḥsan yathā naviśīryante tathā bhūmāveva nānyatrasthāpayettatathā bhakṣyaṃkharaviśadaṃmodakādi bhojyaṃ pāyasādinā yathā prakāraṃmūlaṃphalaṃcayadasya priyāṇi māṃsāni pānakādīni ca surabhīṇi bhavanti bhūmāveva vinyaset |
6.1.227
|| upanīyasarvametaditi | sarvametadannādi brāhmaṇasamīpe ānīya idaṃmadhuramidaṃślakṣṇaṃ ityevaṃsarvānamādhuryādīnguṇānkathayan suciramanyamanāḥ śanaiḥyathopayogaṃ natu yugapadeva sarvapariveṣayet |
6.1.228
|| nāsramiti | rodanakrodhāmatyabhāṣaṇāina na kuryāt | pādena cānnaṃnaspṛśet nāpyutkṣipyotkṣipyasaṃtyajet | krodhādanṛtaṃnavadet | krodhānṛtayorapuruṣārthatvāt niṣiddhayoḥśrāddhāṅgatvāraṃthaiihopadeśaḥ |
6.1.229
|| asraṃgamayatipretāniti | aśrukriyamāṇaṃpretānkhyānbhūtaviśeṣān śrāddhānnidi māpayati krodhaḥśatrūn anṛtaṃśanaḥpādasparśorakṣāṃsi avadhūnanaṃpāpakāriṇaṃ tasmādetannakuryāt |
6.1.232
230|| yaditi | brāhmayādyāśceti | yadyadvannaṃvyañjanādi bhavati tattadaduṣṭaḥsandyāt | tathāparamātmanirupaṇaṃpuṇyakathāstotraṃkuryāt yadetatpitṝṇāmabhipretam |
231|| svādhyāyaṃ śrāvayetpitryamiti | vedmānavādiāśāstrāṇi ākhyānāṃni sauparṇamaitrāvaruṇādīni pṛthagvedo ditāni bhāratādīni vāyvādiproktāni śivasaṃkalpādīni śrāddhebrāhmaṇānśrāvayet |
|| harṣayedbrāhmaṇāndṛṣṭobhojayeccāśanaṃśanaiḥ|| annādyenāsakṛccaitānguṇaiścaparivodhayet || dṛṣṭobhūtvā taistaiḥpriyavacanādibhiḥbrāhmaṇān toṣayet annaṃcātvarayābhojayet | pāyasādināghṛtapūrādibhiretānbrāhmaṇānidaṃgṛhyatāmityevaṃpunaḥpunaḥprabodhayet |
6.1.233
|| vratasthamapi dauhitramiti | brahmacāriṇamapi sadādauhitraṃ śrāddhe yatnena bhojayet | dauhitrasyacānukalpikamadhyādāprāptasatipunaḥidaṃyatnavacanamānukalpikamadhyejāḍyatvaṃkhyāpayati saskṛtaṃ cāru āsanaṃdadyāt | nadauhitraeva cadadyādapitu sarvabrāhmaṇeṣu trīṇi śrāddhe pavitrāṇīti ādivacanān tilāṃśca bhūmau makṣipet |
6.1.234
|| yasmān trīṇīti | dauhitrādīni trīṇi śrāddhe pavitra
6.1.235
ktūni śaucākrodhaviśraṃbhākhyāni śrāddhe'tiśayenecchanti |
|| atyuṣṇamiti | uṣṇamannaṃ śraddhayāvinivedayet | anyatraphalamūlebhyaḥ pānakādgaṇṇaevaceti || śaṅkhasmaraṇāt phalādivyatirekeṇa sarvamuṣṇaṃ saṃyatavācaścabrāhmaṇāḥ aśnīyuḥ | dātrācasvādvasvādvevetyevamannaguṇānapṛṣṭāḥ kathayeyuḥ | atiśayenāpicāgnipra-
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit