<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Mānava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu) › [Manutika](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja) › 6.1

# Manava Dharmashastra 6.1

Manuṭīkā 6.1

- **Language:** Sanskrit

### [6.1.191](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.191)

āmantritaiti | tadaharbrahmacārisyāditigautamasmaraṇāt | vṛṣalyapi kāmayamānā cālayati bhartāramiti vṛṣa lyatra brāhmaṇyapi śrāddhe nimantritaḥ san tayāsaha strīpuṃdharmeṇayoramate sadāturryatapāpaṃtatsarveprāpnoti itipāpotpattipratipādanamātrametat | anyathā apāpe dātari duṣkṛtasaṃbandhonasyāt tatradāturetatprāyaścittatayācoditaṃ yenāsau duṣkṛtatvānmucyate |  
|| akrodhanāiti | krodhaśūnyāḥ mṛdgāryādiśuddhindiratāḥ sarvadāvarjitastrīsaṃprayogāḥ tyaktāyudhāḥ mahātmano'nādidevatorūpāḥ pitaro'taḥ krodhādirahitaiḥ śrāddhabrāhmaṇairbhāvyaṃ |

### [6.1.192](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.192)

|| yasmāditi | eṣāṃpitṛṇāṃyasyasakāśādutpattiḥ yeca pitaroyairyyogārdirniyamaiḥ śāstroktakarmabhiryathāsyustat śṛṇuta |

### [6.1.193](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.193)

|| manoriti | hiraṇyagarbhātpatyasyamanosmṛ tāyemarīcyādayaḥ putrāḥ | yathoktaṃ marīcimatryaṃgirasamityāditeṣāṃmarīcyādīnāṃsarveṣāṃṛṣīṇāmitaiyesomapādadyaḥ pitṛmukhyāmanvādibhiḥ smṛtāḥ |

### [6.1.194](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.194)

|| virāṭsutāiti | virāṭsutāḥsomasadonārmasādhyānāṃpitaraḥ devānāṃca marīciputrāagniṣvāttākhyāloke khyātāḥ |

### [6.1.195](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.195)

|| daityadānavayakṣāṇāmiti | daityādīnāṃ prathamādhyāyoktabhedānāṃ atriputrābarhiṣadonāmapitaraḥ smṛtāḥ |

### [6.1.196](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.196)

|| somapānāmeti | brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃyathākramaṃsomapahavirbhujājyapāsukālināmānaḥpitaraḥ |

### [6.1.198](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.198)

197|| somapāiti | brāhmaṇasya pitaraḥsomapāḥ kaveḥ bhṛgoḥ putrāḥ | kṣatriyapitarohavirbhujohaviṣmantoṅgiraḥsutāḥ | vaiśyapitarastvājyapāḥ pulastyasyaputrāḥ | śūdrapitaraḥsukālino vasiṣṭhasya putrāḥ |  
|| anagnidagdhāniti | anagnidagdhāgnidagdhākavyabarhiṣadaḥ agniṣvāttāsaumyākhyānaparān pitṝnviprāṇāmevajānīyāt | vedapurāṇeṣucaiva nāmakaṃpitṝṇāṃprasiddham |

### [6.1.199](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.199)

|| yaiti | ya ete somapādayaḥ pradhānabhūtāḥpitṛgaṇāuktāsteṣāmapīha saṃsārepitaraeva putrapautrāvijñeyāḥ |

### [6.1.200](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.200)

|| ṛṣimyaḥ pitaraiti | marīcyādibhyauktānāmṛṣayoyesomapādada yojātāḥ tebhyaśca devadānavaṃjātam | devebhyaścasthāvarajaṅgamaṃrūpaṃsarvaṃjagatakrameṇa jātamevaṃcoktapitṛbhavatvāt pitṛpitāmahaprapitāmahādīnāṃtatpūjāyāṃtaipūjitābhavantītyetatpratipādanārthaṃ somapādipitṛgaṇopanyāsaḥ prakṛtapitṛpūjāṃstutyai vijñeyaḥ |

### [6.1.202](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.202)

|| rājatairiti | teṣāṃpitṝṇāraupyapātrairo-

### [6.1.203](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.203)

yamapibhaktyādattaṃ akṣayyasukhahetusaṃpadyate kiṃpunaḥpraśastāmiṣādīnighṛtādīni | dānapātraviśeṣaphalametat|  
202|| ..ti | daivasya devakarmaṇaḥsakāśāt pitryaṃkarmadvijātīnāṃviśeṣeṇa kartavyatayopadiśyate | pradhānaṃhi tadyatpitṛkarmaṇaḥpūrvaṃsatparipūrakaṃsmṛtamevaṃca tasyapitṛkāryaṃparipūrakavadaṅgatvamiti |  
|| teṣāmiti | pitṝṇāṃrakṣobhūtagṛhadarśanādviśvāndevānuddiśya pūrvaṃbrāhmaṇaṃnimantrayet | yasmādrakṣodarśanaṃ śrāddhaṃrakṣasāṃsyācchindati yasmādrakṣāṃbhūtaṃpitryasya daivaṃ tasmāt|

### [6.1.204](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.204)

|| daivādyantamiti | pitrāyaṃtaṃntvīhamānaḥkṣipraṃnaśyatisānvayaiti | tataḥśrāddhaṃdaivādidaivāntaṃcānutiṣṭheta | nacapitryopakramāpavargaṃpitrāyaṃtaṃtadanutiṣṭhansasaṃtānaṃāśuvinaśyatīti |

### [6.1.206](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.206)

205|| śucimiti | anupahataṃndeśaṃjñānairanākīrṇaṃgośakṛttopalepayet | athavā dakṣiṇasyāṃdiśi avanatoyadisvabhāvatonasyāt tadā prayatnata staṃsaṃpādayet |  
|| avakāśeṣviti | svabhāvaśuciṣu sthāneṣu nadyādipulineṣu ca nirjaneṣu pradeśeṣu dattena śrāddhādinā pitaraḥsarvadā tṛpyanti tasmiṃścadeśe |

### [6.1.207](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.207)

|| āsaneṣviti | āsaneṣu sadabheṣu pṛthakpṛthakkūvinyasteṣu samyakkṛtasnānācamanāntānpūrvani mantritānupaveśayet |

### [6.1.208](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.208)

|| upaveśyeti | tānvimānaninditānāsaneṣu upaveśyānantaraṃkuṅkummālyadhūpādibhiḥ svāmodairdevaṃbrāhmaṇapūrvakamārcayet |

### [6.1.209](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.209)

|| teṣāmiti | teṣāṃbrāhmaṇānāmudakaṃdarbhatilamiśraṃdatvāgraukaravāṇikariṣyaiti cetyanujñātoyadākurvityevaṃbrūyuriti gṛhoktarūpeṇa sahasrākṣṇairanujñāto agnauvakṣyamāṇaṃhomaṃkuryāt | brāhmaṇagrahaṇāṃdvijapradarśanārthaṃtrayāṇāmuktatvān |

### [6.1.210](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.210)

|| agnaye riti | somayamayordvandvanirdeśepi agnerdeśābhāvādvivatādvayaṃtaināgnaye svāhā somāya svāhā yamāya svāhetyevamaṃśyādīnāṃparyukṣaṇāditividhipūrvakaṃhavirdānena tarpaṇaṃ ādau kṛtvā paścādbrāhmaṇabhojanādi |

### [6.1.211](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.211)

|| agnyabhāvaiti | akrodhanāniti | anagnikasyānupanītopanītāsamāvṛttārutadāramṛtabhāryādemṛtāhādiśrāddhevidhānādaupāsanāgnerabhāve brāhmaṇahastaetadāhutitrayaṃdadyāttasmātpaevāgniḥsaevāgniḥsaevabrāhmaṇaiti | vedavidbhiḥbrāhmaṇairucyate | akrodhanānakrodhaśūnyānsvārādhanādīnagnauṃ prāstyetica nyāyena lokavṛṣṭyupādānāt śrāddhasaṃpradānabhūtānetān brāhmaṇān manvādayovadanti tasmāddevatulpatvāttaddhastaṃdeyamiti pūrvavidhyarthavādaḥ |

### [6.1.216](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.216)

212|  
213|| apasavyamiti | agnauyaḥparyukṣaṇaparistaraṇāhūtidānādīni kartavyatākramaḥ taṃsarvamapasavyaṃpitṛkarmavat dakṣiṇāsaṃsthaṃkṛtvā tadetadudakaṃsaṃsthaṃapasavyena dakṣiṇena hastena pitṛtīrthena piṇḍādhārabhūtāyāṃ bhuvyudakaṃprakṣipet |  
214|| trīniti | tasmāddaśyādi homārthāhutiṃdatvā hutaśiṣṭāntrīnpiṇḍānkṛtvā udakena vidhinā dakṣiṇahastena pitṛtīrthenānanyacittodakṣiṇāmukhasteṣu darbheṣu taṃhastaṃnimṛjyāditidarśanāt darbheṣu dadyādataevacodakamapi pūrvoktapiṇḍādhārabhuvi darbheṣveva dadyāt |  
215|| nyupyaiti | tānpiṇḍānpiṇḍeṣvañjanābhyañjanavāsodadyādityevaṃ ādi sūtrakāroktavidhipūrvakaṃ datvāttasteṣu piṇḍādhārabhūteṣu darbheṣukarāvaghamṛrṣaṇamiti vaiṣṇavasmaraṇāt | darbhamūleṣu taṃhastaṃprapitāmahātpūrvepāṃcayāṇāṃlepabhāgināṃhastasaṃśliṣṭānnāvayavabhāgitṛptayesamarpitalepaṃkuryāt |  
|| ācamyodakparāvṛtyetitadanūpaspṛśyaācamyodaṅmukhoyathāśaktitrīnprāṇāyāmānkṛtvā vasaṃtāyanamaiti ṣaḍraktūnnamaskuryāt | pitṝnevaca pitṝṃśca namovaḥpitaraityevamādimantrayuktaṃkṛtvābhipraryāvṛttyetiyugdarśanāddakṣiṇābhimukhobhūtvānamaskuryāt |

### [6.1.218](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.218)

217|| udakamiti | piṇḍādhāradarbhadattodakaśeṣaṃ udakaṃ piṇḍasamīpe punaḥ uttarayosṛjet | tāṃścapiṇḍānyenaiva krameṇa dattān tainaivakrameṇānanyamanājighret |  
|| piṇḍebhyaiti | piṇḍebhyo'tyantālpabhāgaṃpitṛpiṇḍakrameṇagṛhītvā tāneva pitrārthopaveśitānviprānvidhivannayeccānupūrvyābhojanakālenyā-

### [6.1.220](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.220)

bhojanāpūrvīnbhojayet |  
219|| dhriyamāṇaiti | jīvatipitari pitāmahādīnāmeva trayāṇāṃ śrāddhaṃkuryāt napituḥ sthāne tamevasvakaṃpitaraṃ śrāddhe bhojayetpitṛpitāmahaprapitāmahayośca brāhmaṇaubhojayet piṇḍauca dadyāt |  
|| pi0 ityataḥ tuvṛttaiti|pitṛjīvanapakṣakṣepakovāśabdaḥyasya punaḥpitāmṛtaḥsyāt pitāmahaścajīvecca sapiturbrāhmaṇabhojanādikaṃ kṛnāmoccārya prapitāmahaṃkīrtayet | tābhyāṃdvābhyāṃśrāddhaṃkuryāt prapitāmahasyaca pituḥ | yathāhaviṣṇuḥ || yasyapitāpretaḥsyātsapitrepiṇḍaṃvidhāya pitāmahātparābhyāṃdvābhyāṃdadyāditi |

### [6.1.221](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.221)

|| pitāmahaiti | pitāmahaviprasthānepitāmahaṃvābhojayet | pitṛpitāmahayoḥpiṇḍadānaṃbrāhmaṇabhojanaṃca kuryāt | athavā pitrā pitāmahena vā jīvatāahaṃna bhuñje yathecchamevānujñātaḥsvayameva yathāruciḥsamācaret | uktapakṣebhyaḥpakṣāntaraṃ yathā gṛhyauktaṃjīvatpitṛkasyānāraṃbhaḥkarmāṇītihomādyuktaḥ |

### [6.1.222](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.222)

|| teṣāmiti | teṣāṃbrāhmaṇānāṃhasteṣu sadarbhaistilodakaṃdatvā piṇḍebhyaḥsvalpikāmātrāmityanena yannirdiṣṭaṃ tatpiṇḍāyaṃpitretvadhāstvityevamādibruvan krameṇoddadyāt |

### [6.1.223](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.223)

|| pāṇibhyāmiti | annapūrṇapātraṃsvayaṃkarābhyāṃgṛhītvā pitṛnsmaran viprasamīpe pariveṣaṇārthaṃśaneḥsthāpayet |

### [6.1.224](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.224)

|| ubhayoriti | ubhābhyāṃhastābhyāmagṛhītayadannaṃbrāhmaṇāntikamānīyate dīyate vā tadasurādevadviṣoduṣṭabuddhayaḥācchindanti tasmānnaikena smaranhastenānnamānetuṃpariveṣṭum |

### [6.1.225](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.225)

|| guṇāniti | bhakṣyaṃbhojyaṃcavividhaṃsurasāniphalāniceti | sūpādīni vyañjanāni kṣīrādīni copasecanāni prādhānyātpṛthakpṛthak yathopadiṣṭāni prayataḥkhaciḥsamāhito'nanyamanāḥsan yathā naviśīryante tathā bhūmāveva nānyatrasthāpayettatathā bhakṣyaṃkharaviśadaṃmodakādi bhojyaṃ pāyasādinā yathā prakāraṃmūlaṃphalaṃcayadasya priyāṇi māṃsāni pānakādīni ca surabhīṇi bhavanti bhūmāveva vinyaset |

### [6.1.227](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.227)

|| upanīyasarvametaditi | sarvametadannādi brāhmaṇasamīpe ānīya idaṃmadhuramidaṃślakṣṇaṃ ityevaṃsarvānamādhuryādīnguṇānkathayan suciramanyamanāḥ śanaiḥyathopayogaṃ natu yugapadeva sarvapariveṣayet |

### [6.1.228](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.228)

|| nāsramiti | rodanakrodhāmatyabhāṣaṇāina na kuryāt | pādena cānnaṃnaspṛśet nāpyutkṣipyotkṣipyasaṃtyajet | krodhādanṛtaṃnavadet | krodhānṛtayorapuruṣārthatvāt niṣiddhayoḥśrāddhāṅgatvāraṃthaiihopadeśaḥ |

### [6.1.229](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.229)

|| asraṃgamayatipretāniti | aśrukriyamāṇaṃpretānkhyānbhūtaviśeṣān śrāddhānnidi māpayati krodhaḥśatrūn anṛtaṃśanaḥpādasparśorakṣāṃsi avadhūnanaṃpāpakāriṇaṃ tasmādetannakuryāt |

### [6.1.232](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.232)

230|| yaditi | brāhmayādyāśceti | yadyadvannaṃvyañjanādi bhavati tattadaduṣṭaḥsandyāt | tathāparamātmanirupaṇaṃpuṇyakathāstotraṃkuryāt yadetatpitṝṇāmabhipretam |  
231|| svādhyāyaṃ śrāvayetpitryamiti | vedmānavādiāśāstrāṇi ākhyānāṃni sauparṇamaitrāvaruṇādīni pṛthagvedo ditāni bhāratādīni vāyvādiproktāni śivasaṃkalpādīni śrāddhebrāhmaṇānśrāvayet |  
|| harṣayedbrāhmaṇāndṛṣṭobhojayeccāśanaṃśanaiḥ|| annādyenāsakṛccaitānguṇaiścaparivodhayet || dṛṣṭobhūtvā taistaiḥpriyavacanādibhiḥbrāhmaṇān toṣayet annaṃcātvarayābhojayet | pāyasādināghṛtapūrādibhiretānbrāhmaṇānidaṃgṛhyatāmityevaṃpunaḥpunaḥprabodhayet |

### [6.1.233](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.233)

|| vratasthamapi dauhitramiti | brahmacāriṇamapi sadādauhitraṃ śrāddhe yatnena bhojayet | dauhitrasyacānukalpikamadhyādāprāptasatipunaḥidaṃyatnavacanamānukalpikamadhyejāḍyatvaṃkhyāpayati saskṛtaṃ cāru āsanaṃdadyāt | nadauhitraeva cadadyādapitu sarvabrāhmaṇeṣu trīṇi śrāddhe pavitrāṇīti ādivacanān tilāṃśca bhūmau makṣipet |

### [6.1.234](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.234)

|| yasmān trīṇīti | dauhitrādīni trīṇi śrāddhe pavitra

### [6.1.235](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1.235)

ktūni śaucākrodhaviśraṃbhākhyāni śrāddhe'tiśayenecchanti |  
|| atyuṣṇamiti | uṣṇamannaṃ śraddhayāvinivedayet | anyatraphalamūlebhyaḥ pānakādgaṇṇaevaceti || śaṅkhasmaraṇāt phalādivyatirekeṇa sarvamuṣṇaṃ saṃyatavācaścabrāhmaṇāḥ aśnīyuḥ | dātrācasvādvasvādvevetyevamannaguṇānapṛṣṭāḥ kathayeyuḥ | atiśayenāpicāgnipra-

## Linked texts (1)

- [Mānava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu.3.189) — Manu & Bhṛgu, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.1) · Pramāṇa
