Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 6.247

Manuṭīkā 6.247

Language
Sanskrit

6.247.249

abrāhmaṇabhojanaṃprapitāmahapitṛsaṃbandhyardhyapātraṃpiṇḍatridhādhāraṇaṃcoktaṃtadasaduktavākyavirodhādeva śāstrataḥkṛte sa āmāvāsyaprakriyayā putraiḥpratisaṃvatsaraṃmṛtāhe kartavyam | natusaṃnihitaparāmarśakatvātsarvanāmno'nayaivetyeko nyāyyaḥ | naivaṃ | evaṃbhedanirdeśena śāstranirdeśaṃkuryāt | asapiṇḍakriyāyāmeṣavidhiḥ | 'sahapiṇḍakriyā yāṃ ayamiti tasmādamāvāsyetikartavyatānirdeśaevanyāyyaḥ | itisapiṇḍakaraṇasāṃvatsarikepi smṛtimañjaryāṃmṛjapañjikāyāṃvistaratoniirupyate |
|| śrāddhabhugiti | āmantritastuyaḥśrāddhe bhojanātprākbrahmacaryaṃmuktamanenatu taduttarakālaṃ tadahorātramucyate | vṛṣalīcavyākhyātā | śrāddhaṃbhuktvā tadahorātraṃyaḥstrīsaṃgaṃprayogaṃbhajate tasyatadviṣṭhāyāṃmāsaṃpitaro 'vatiṣṭhantaityataśca iyānasyādharmayogobhavati |

6.247.250

|| pṛṣṭvāsvaditamityevamiti | tānbrāhmaṇān tṛptānbuddhvā svaditamityevaṃpṛṣṭvā tataupasparśayet | kṛtācamanāśca ihavātvagṛhevāsyatāmityevamanujñātavyāḥ |

6.247.251

|| svadhetyevaṃcataṃbrūyuriti | anujñānantaraṃdātāraṃsvadhetyevaṃbrāhmaṇābrūyuryasmātsarveṣu kṛtānnākṛtānnaśrāddhodakatarpaṇādiṣu pitṛkarmasu svadhāśabdoccāraṇaṃ prakṛṣṭā āśīḥ |

6.247.252

|| tataiti | saharutabhojanānāṃviprāṇāṃsvadhākārādanantaraṃśeṣaṃ annamityevaṃgṛhoktavidhinā annaśeṣaṃnivedayet | taiścadvijairidamanenānnenakriyatāmiti dattānujñoyathaitairuktaṃtathāviniyuñjīta |

6.247.253

|| pitryesvaditamityevaṃgoṣṭhevācyamitiśrutamiti | anyenāpi śrāddhakāleupasthitena svaditamityevaṃgogaṇamadhyeca śrutamiti saṃpannamiti vivāhādau devatārtherocitamiti |

6.247.254

|| aparāhnastathādarbhāiti | aparāhnaviṣṭarārthadarbhāvāratusaṃpādanaṃsudhāgomayādinā gṛhasaṃśodhanaṃ tilāścāntarbhūvikaraṇādyarthāḥsṛṣṭirakārpaṇyenānnavisargaḥ sṛṣṭirannasaṃskāraḥ agryābrāhmaṇāṇyetāḥśrāddhesaṃpadaityaṅgāntarebhyaeṣāṃpraśastyatvajñāpanārthametat |

6.247.255

|| darbhāiti | viṣṭarārthyadarbhāḥ pavitraṃdārbha prādhānyātpṛthagupadiṣṭaṃ pūrvāhṇakālohaviṣyāṇi munyannādīni | sarvāṇicyavvāstusaṃpādanādipāvanaṃpūrvamuktaṃ etāvadevārthakarmaṇaḥsiddhayaḥ |

6.247.257

256|| munyannānīti | āraṇyānnaṃkṣīraṃsomomāṃsaṃ saṃvāntitīkṣṇaṃ biḍalavaṇādirvajitaṃlavaṇaṃsaindhavaṃsvabhāvataevaitadvaviriti manvādibhirucyate |
|| visṛjyeti | tānbrāhmaṇānvisṛjyānanyamanāḥśuciḥsanpradakṣiṇāṃdiśamīkṣamāṇaimānvakṣyamāṇān abhilaṣitārthānṛpitṝnprārthayet |

6.247.258

|| dātāraiti | śraddhācanomāvyagamadbahūdeyaṃ canostviti || asmatkule bahavodānaśīlābhavantu vedāścādhyayanāṃdhyāpanāvavodhejyārūpeṇa vardhantāṃ saṃtatiputrādivardhantām | havyakavyaviṣayāya śraddhāsmākaṃmāvyapagamat | bahudeyaṃcanostviti dānārthaṃca dhanaṃbahvasmākaṃbhavatāt |

6.247.259

|| evamiti | evaṃstrīṃstu tasmādvaviḥśeṣādityādi prakriyayā piṇḍanirvapaṇaṃkṛtvā tānpiṇḍānanantaraṃprakrāntavaramācanānantaraṃgoviprājānāmanyatamamāśayedyāvudakevākṣipet |

6.247.260

|| piṇḍanirvapaṇamiti | piṇḍadānaṃ kecidācāryāḥbrāhmaṇabhojanādarvākkurvate | anyepakṣibhiḥkhādayantīdaṃpūrvapratipattirvaikalpikam | apyanyeapsudakaprakṣepaṃ pakṣibhakṣaṇaṃvaikalpikamicchanti |

6.247.261

|| pativratādharmapatnīti | manovākkāyakarmabhirdharmārthakāmeṣu patireva mayā caraṇīyaitivrataṃ yasyāḥ sā pativratā dharmapatnī prathamoḍhā savarṇā śraddhāvatī putrārthinī teṣāṃ- piṇḍānāṃmadhyaṃpiṇḍaṃsamyagādhattapitarogarbhamityādisūtrakāroktamantreṇādyāt |

6.247.262

|| āyuṣmāntamiti | dharmānuṣṭhānarataṃ dvādaśādhyāyavakṣyamāṇasattvākhyaguṇayuktaṃ cirāyuṣaṃ khyātimantamatītāthaismaraṇayuktaṃ hiraṇyādidhanayuktaṃsaṃtativantaṃ evaṃvidhaguṇayuktaṃputraṃjanayati |

6.247.263

|| prakṣālyahastāvācamyeti | jñātibhyaḥsatkṛtaṃdatvābrāhmaṇānapipūjayet || tadanuṃ hastauprakṣālyācamya jñātīnpitṛpakṣān prati gacchatīti jñātiprāyamannaṃkuryāt | tebhyaḥpūjāpūrvakaṃdattvāmātṛpakṣodibhyopisaṃtṛpu264 || uccheṣaṇamiti | tadbrāhmaṇocchiṣṭaṃtāvannamārṣṭavyaṃyāvadbrāhmaṇānanirgatāḥ | saṃpannaṃca tadevānnānvāhikaṃsamayaṃkuryāt | yathāvyāsenoktam || yadāśrāddhaṃpitṛbhyastudātumicchatimānavaḥ || vaiśvadevādikuryāttuteśrāddhakarmaṇi itidharmovyavasthitaḥ |

6.247.265

|| haviryaccirarātrāyeti | yatpitṛbhyoyathāvaddattaṃhavyakavyamannaṃdīrghakālatṛptaye samyakpratipadyate yaccānaṃtaṃtṛptayetanniḥśeṣeṇa pravakṣyāmi |

6.247.266

|| tilairiti | dvaumāsaumatsyamāṃseneti | ṣaṇmāsāṃśchāgamāṃseneti | tiladhānyayavamāṣodakamūlaphalānāṃśrāddhena dattena manuṣyāṇāṃmāsaṃpitarastṛpyanti | dvaupāṭhīnādimatsyamāṃsena trīnmārgaiṃmāṃsena caturomeṣasaṃbandhināpañcabhakṣyapakṣiṇodbhavena ṣaḍājena saptacitramṛgasaṃbandhinā aṣṭausāraṅgamāṃsena navaśaṃbarākhyamṛgajena |

6.247.269

|| daśamāsāṃstutṛpyantīti | daśamāsānāraṇyasūkaramahiṣamāṃsaistṛpyanti | ekādaśaśakaśaśaṃkacchapamāṃsena |

6.247.270

|| saṃvatsaraṃtugavyeneti | saṃvatsaraṃpunaṃgavyenakṣīreṇa vārdhrīṇasasyaca || triḥpibantvindriyakṣīraṃśvetaṃvṛddhamajāpatiṃ | vārdhrīṇasaṃtutaṃprāhuryājñikāḥpitṛkarmaṇi || ityevaṃnigame paṭhitasya māṃsenadvādaśavārṣikītṛptirbhavati | pibataḥkarṇajivhaṃyasyajalaṃsṛśatisatriḥpibaivatriḥpibaḥ |

6.247.271

|| kālaśākaṃmahāśalkamiti | kālaśākākhyaṃśākaṃ mahāśalkākhyomatsyabhedaḥ śakalīcitacimaityācāyurvedaprasiddhaḥ | khaḍgogaṇḍakolohoraktachāgaḥ | tayorāmiṣaṃmāṃsaṃmadhumākṣikaṃmunyannāni āraṇyāni sarvāṇyetānyanaṃtatṛptyutpādanāya saṃpadyante |

6.247.272

|| yatkicinmadhusaṃyuktamiti | yatkiṃcidapratiṣiddhaṃmadhusaṃyuktaṃvarṣākālemaghātrayodaśyāṃhastasaṃdhinīchāyāyasminpradeśeprācīṃdiśaṃgatātatratasyāṃchāyāyāṃmadhuyuktaṃ pāyasaṃdadyāditi |

6.247.276

273|| apīti |
274|| yadyaddadātividhivatsamyakśraddhāsamanvitaṃ || tattatpitṝṇāṃbhavatiparatrānaṃtyamavyayaṃ| yadyadapratiṣiddhaṃsamyakrūpaśraddhāyuktoyathāśāstraṃdadyāditi tatra sarvakālamanapacayaṃparaloke pitṝṇāṃbhavati annaṃcasatyaipi dvimāsādyanantatāvadhivṛttivadevaṃkurvanmāsānumāsikamitinodanāt|śāstrikagocaratvena cāmuṣyārthasya syetṛmānāmāpyāyanakaputroapahṛtakavyatṛptisāmarthyāt pratimāsametadavaśyaṃkartavyam|
275||kṛṣṇapakṣaiti | kṛṣṇapakṣe daśamīprabhṛticaturdaśīṃ varjayitvā tithayaḥśrāddhe praśastāḥ yuktāmahāphalāḥpavitrāḥpraśastānatathetarāiti |
|| yugkṣviti | yugmāsu tithiṣudvitīyācaturthyādiṣu yugmeṣu nakṣatreṣu bharaṇīrohiṇyādiṣu śrāddhaṃkurvansarvānabhilaṣitānkāmānavāpnoti | ayugmāsu tithiṣupratipattṛtīyādyāsu ayugmeṣu nakṣatreṣu aśvinīkṛttikādiṣu śrāddheṣu pitṝnpūjayanśrutadhanādiparipuṣṭāṃsantatiṃprāpnoti |

6.247.277

|| yatheti | caitrasitādyāmāsāiti jyotiḥśāstradarśanenāparapakṣaḥ śuklapakṣācchrāddheviśiṣṭaphalobhavati evaṃ | śrāddhasaṃbandhipūrvāhnabhāgādaparāhnabhāgoviśiṣṭaphalobhavati | viśiṣyataitivacanāt kadācit pūrvāhnepiśrāddhaṃkartavyamiti pratīyate | dṛṣṭāntasyaca dṛṣṭāntadānādyathānuṣapattyaivasiddhirboddhavyā | nahyatsiddhasyadṛṣṭāntaṃnopapadyate |

6.247.278

|| prācīnāvītineti | sarveṇa prācīnāvītītyuktaprācīnāvītayuktenānalsena darbhapavitrahastena apasavyapitṛtīrthena yathāśāstraṃsamyakpitryaṃkarmayāvajjīvaṃkāryam |

6.247.279

|| rātrāviti | rātrauśrāddhaṃnakurvīta śrāddhasyadhvaṃsanasāmānyādrākṣasīcāsau manvādibhiḥkathitā | tathāsandhyayorādityeciroditaiti rātryādau niṣedhaṃkurvannaparāhnādanyatrāpitithicchedagrahaṇādyapekṣayā śrāddhamastītijñāpayati māsānumāsikaśrāddhādyasaṃbhavena |

6.247.280

|| aneneti | anenoktavidhānena saṃvatsarasya madhye trīnvārānhemantagrīṣmavarṣāsu śrāddhaṃkurvīta | pañcayajñamahājñamamabhavaṃpunaḥpratyahaṃkurvīta |

6.247.281

|| napaitryayajñikohomaiti |

6.247.282

agneḥsomayaṃmābhyāmityevaṃpitṛyajñāṅgabhūtohomolaukike śrautasmārttavyatirikte'gnau śāstreṇa na codyate | āhitāgneḥ rāmāvāsyakarmaṇā vinā kṛṣṇapakṣadaśamyādau śrāddhaṃ vidhīyate | mṛtāhaśrāddhādestvaniṣedhaḥ tasya naimittikatvena coditatvāt |
|| pūrvoktapāñcayajñikaśrāddhāsaṃbhave yaddeveti | snātvodakatarpaṇaṃyatpitṛbhyomanuṣyebhyo karoti tenaiva sarvapitṛyajñānuṣṭhānaphalaṃprāpnoti | dvijottamagrahaṇaṃpradarśanārthaṃ trayāṇāṃprakṛtatvāt |

6.247.283

|| vasūniti | yaete pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ tānvasurudrādityākhyāndevāniti manvādayovandati | yasmātpitrādayovasvādyaṅgetyetānādibhūtāśrutiḥ | pitṛndreṣānnāstikyādyaḥpitṛkarmaṇi na pravarteta taṃpratipravartanārthaṃdevatātvādhyāropeṇa pitṝṇāṃ stutivacanam |

6.247.384

|| vighasāśīti | sarvadāvighasabhojanaḥsyādityetatpakṣaśeṣabhuk tulyatvāpādane stutyarthamasyapunarvacanam | sarvadā cāmṛtabhojanaḥsyādityotadyajñaśeṣabhuk tulyatvāpādanena stutyarthamasyapunarvacanam | sarvadā cāmṛtabhojanaḥsyādapra siddhatvāddhighasāmṛtenirūpayati | ātithyādibhuktaśeṣaṃvighasamucyate yajñāvaśiṣṭaṃpuroḍāśādyamṛtamiti |

6.247.285

|| etaditi | etatpañcayajñabhavamanuṣṭhānaṃsarvaṃyuṣmākamuktaṃ iti | pitṛkarmaṇontaraṃvyavahitakaraṇopasaṃhāromaṅgalārthatvādvidānīṃbrāhmaṇasaṃbandhinīnāṃ amṛtādīnāṃjīvikānāṃ anuṣṭhānaṃśrūyatāmiti |
285|| itiśrībhaṭṭamādhavātmajagovindarājaviracitāyāṃmanuṭīkāyāṃmanvānusāriṇyāṃśrāddhavidhināmattṛtīyo'dhyāyaḥ |
3 || śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||

Linked texts (1)