Manava Dharmashastra 6.247
Manuṭīkā 6.247
- Language
- Sanskrit
6.247.249
abrāhmaṇabhojanaṃprapitāmahapitṛsaṃbandhyardhyapātraṃpiṇḍatridhādhāraṇaṃcoktaṃtadasaduktavākyavirodhādeva śāstrataḥkṛte sa āmāvāsyaprakriyayā putraiḥpratisaṃvatsaraṃmṛtāhe kartavyam | natusaṃnihitaparāmarśakatvātsarvanāmno'nayaivetyeko nyāyyaḥ | naivaṃ | evaṃbhedanirdeśena śāstranirdeśaṃkuryāt | asapiṇḍakriyāyāmeṣavidhiḥ | 'sahapiṇḍakriyā yāṃ ayamiti tasmādamāvāsyetikartavyatānirdeśaevanyāyyaḥ | itisapiṇḍakaraṇasāṃvatsarikepi smṛtimañjaryāṃmṛjapañjikāyāṃvistaratoniirupyate |
|| śrāddhabhugiti | āmantritastuyaḥśrāddhe bhojanātprākbrahmacaryaṃmuktamanenatu taduttarakālaṃ tadahorātramucyate | vṛṣalīcavyākhyātā | śrāddhaṃbhuktvā tadahorātraṃyaḥstrīsaṃgaṃprayogaṃbhajate tasyatadviṣṭhāyāṃmāsaṃpitaro 'vatiṣṭhantaityataśca iyānasyādharmayogobhavati |
6.247.250
|| pṛṣṭvāsvaditamityevamiti | tānbrāhmaṇān tṛptānbuddhvā svaditamityevaṃpṛṣṭvā tataupasparśayet | kṛtācamanāśca ihavātvagṛhevāsyatāmityevamanujñātavyāḥ |
6.247.251
|| svadhetyevaṃcataṃbrūyuriti | anujñānantaraṃdātāraṃsvadhetyevaṃbrāhmaṇābrūyuryasmātsarveṣu kṛtānnākṛtānnaśrāddhodakatarpaṇādiṣu pitṛkarmasu svadhāśabdoccāraṇaṃ prakṛṣṭā āśīḥ |
6.247.252
|| tataiti | saharutabhojanānāṃviprāṇāṃsvadhākārādanantaraṃśeṣaṃ annamityevaṃgṛhoktavidhinā annaśeṣaṃnivedayet | taiścadvijairidamanenānnenakriyatāmiti dattānujñoyathaitairuktaṃtathāviniyuñjīta |
6.247.253
|| pitryesvaditamityevaṃgoṣṭhevācyamitiśrutamiti | anyenāpi śrāddhakāleupasthitena svaditamityevaṃgogaṇamadhyeca śrutamiti saṃpannamiti vivāhādau devatārtherocitamiti |
6.247.254
|| aparāhnastathādarbhāiti | aparāhnaviṣṭarārthadarbhāvāratusaṃpādanaṃsudhāgomayādinā gṛhasaṃśodhanaṃ tilāścāntarbhūvikaraṇādyarthāḥsṛṣṭirakārpaṇyenānnavisargaḥ sṛṣṭirannasaṃskāraḥ agryābrāhmaṇāṇyetāḥśrāddhesaṃpadaityaṅgāntarebhyaeṣāṃpraśastyatvajñāpanārthametat |
6.247.255
|| darbhāiti | viṣṭarārthyadarbhāḥ pavitraṃdārbha prādhānyātpṛthagupadiṣṭaṃ pūrvāhṇakālohaviṣyāṇi munyannādīni | sarvāṇicyavvāstusaṃpādanādipāvanaṃpūrvamuktaṃ etāvadevārthakarmaṇaḥsiddhayaḥ |
6.247.257
256|| munyannānīti | āraṇyānnaṃkṣīraṃsomomāṃsaṃ saṃvāntitīkṣṇaṃ biḍalavaṇādirvajitaṃlavaṇaṃsaindhavaṃsvabhāvataevaitadvaviriti manvādibhirucyate |
|| visṛjyeti | tānbrāhmaṇānvisṛjyānanyamanāḥśuciḥsanpradakṣiṇāṃdiśamīkṣamāṇaimānvakṣyamāṇān abhilaṣitārthānṛpitṝnprārthayet |
6.247.258
|| dātāraiti | śraddhācanomāvyagamadbahūdeyaṃ canostviti || asmatkule bahavodānaśīlābhavantu vedāścādhyayanāṃdhyāpanāvavodhejyārūpeṇa vardhantāṃ saṃtatiputrādivardhantām | havyakavyaviṣayāya śraddhāsmākaṃmāvyapagamat | bahudeyaṃcanostviti dānārthaṃca dhanaṃbahvasmākaṃbhavatāt |
6.247.259
|| evamiti | evaṃstrīṃstu tasmādvaviḥśeṣādityādi prakriyayā piṇḍanirvapaṇaṃkṛtvā tānpiṇḍānanantaraṃprakrāntavaramācanānantaraṃgoviprājānāmanyatamamāśayedyāvudakevākṣipet |
6.247.260
|| piṇḍanirvapaṇamiti | piṇḍadānaṃ kecidācāryāḥbrāhmaṇabhojanādarvākkurvate | anyepakṣibhiḥkhādayantīdaṃpūrvapratipattirvaikalpikam | apyanyeapsudakaprakṣepaṃ pakṣibhakṣaṇaṃvaikalpikamicchanti |
6.247.261
|| pativratādharmapatnīti | manovākkāyakarmabhirdharmārthakāmeṣu patireva mayā caraṇīyaitivrataṃ yasyāḥ sā pativratā dharmapatnī prathamoḍhā savarṇā śraddhāvatī putrārthinī teṣāṃ- piṇḍānāṃmadhyaṃpiṇḍaṃsamyagādhattapitarogarbhamityādisūtrakāroktamantreṇādyāt |
6.247.262
|| āyuṣmāntamiti | dharmānuṣṭhānarataṃ dvādaśādhyāyavakṣyamāṇasattvākhyaguṇayuktaṃ cirāyuṣaṃ khyātimantamatītāthaismaraṇayuktaṃ hiraṇyādidhanayuktaṃsaṃtativantaṃ evaṃvidhaguṇayuktaṃputraṃjanayati |
6.247.263
|| prakṣālyahastāvācamyeti | jñātibhyaḥsatkṛtaṃdatvābrāhmaṇānapipūjayet || tadanuṃ hastauprakṣālyācamya jñātīnpitṛpakṣān prati gacchatīti jñātiprāyamannaṃkuryāt | tebhyaḥpūjāpūrvakaṃdattvāmātṛpakṣodibhyopisaṃtṛpu264 || uccheṣaṇamiti | tadbrāhmaṇocchiṣṭaṃtāvannamārṣṭavyaṃyāvadbrāhmaṇānanirgatāḥ | saṃpannaṃca tadevānnānvāhikaṃsamayaṃkuryāt | yathāvyāsenoktam || yadāśrāddhaṃpitṛbhyastudātumicchatimānavaḥ || vaiśvadevādikuryāttuteśrāddhakarmaṇi itidharmovyavasthitaḥ |
6.247.265
|| haviryaccirarātrāyeti | yatpitṛbhyoyathāvaddattaṃhavyakavyamannaṃdīrghakālatṛptaye samyakpratipadyate yaccānaṃtaṃtṛptayetanniḥśeṣeṇa pravakṣyāmi |
6.247.266
|| tilairiti | dvaumāsaumatsyamāṃseneti | ṣaṇmāsāṃśchāgamāṃseneti | tiladhānyayavamāṣodakamūlaphalānāṃśrāddhena dattena manuṣyāṇāṃmāsaṃpitarastṛpyanti | dvaupāṭhīnādimatsyamāṃsena trīnmārgaiṃmāṃsena caturomeṣasaṃbandhināpañcabhakṣyapakṣiṇodbhavena ṣaḍājena saptacitramṛgasaṃbandhinā aṣṭausāraṅgamāṃsena navaśaṃbarākhyamṛgajena |
6.247.269
|| daśamāsāṃstutṛpyantīti | daśamāsānāraṇyasūkaramahiṣamāṃsaistṛpyanti | ekādaśaśakaśaśaṃkacchapamāṃsena |
6.247.270
|| saṃvatsaraṃtugavyeneti | saṃvatsaraṃpunaṃgavyenakṣīreṇa vārdhrīṇasasyaca || triḥpibantvindriyakṣīraṃśvetaṃvṛddhamajāpatiṃ | vārdhrīṇasaṃtutaṃprāhuryājñikāḥpitṛkarmaṇi || ityevaṃnigame paṭhitasya māṃsenadvādaśavārṣikītṛptirbhavati | pibataḥkarṇajivhaṃyasyajalaṃsṛśatisatriḥpibaivatriḥpibaḥ |
6.247.271
|| kālaśākaṃmahāśalkamiti | kālaśākākhyaṃśākaṃ mahāśalkākhyomatsyabhedaḥ śakalīcitacimaityācāyurvedaprasiddhaḥ | khaḍgogaṇḍakolohoraktachāgaḥ | tayorāmiṣaṃmāṃsaṃmadhumākṣikaṃmunyannāni āraṇyāni sarvāṇyetānyanaṃtatṛptyutpādanāya saṃpadyante |
6.247.272
|| yatkicinmadhusaṃyuktamiti | yatkiṃcidapratiṣiddhaṃmadhusaṃyuktaṃvarṣākālemaghātrayodaśyāṃhastasaṃdhinīchāyāyasminpradeśeprācīṃdiśaṃgatātatratasyāṃchāyāyāṃmadhuyuktaṃ pāyasaṃdadyāditi |
6.247.276
273|| apīti |
274|| yadyaddadātividhivatsamyakśraddhāsamanvitaṃ || tattatpitṝṇāṃbhavatiparatrānaṃtyamavyayaṃ| yadyadapratiṣiddhaṃsamyakrūpaśraddhāyuktoyathāśāstraṃdadyāditi tatra sarvakālamanapacayaṃparaloke pitṝṇāṃbhavati annaṃcasatyaipi dvimāsādyanantatāvadhivṛttivadevaṃkurvanmāsānumāsikamitinodanāt|śāstrikagocaratvena cāmuṣyārthasya syetṛmānāmāpyāyanakaputroapahṛtakavyatṛptisāmarthyāt pratimāsametadavaśyaṃkartavyam|
275||kṛṣṇapakṣaiti | kṛṣṇapakṣe daśamīprabhṛticaturdaśīṃ varjayitvā tithayaḥśrāddhe praśastāḥ yuktāmahāphalāḥpavitrāḥpraśastānatathetarāiti |
|| yugkṣviti | yugmāsu tithiṣudvitīyācaturthyādiṣu yugmeṣu nakṣatreṣu bharaṇīrohiṇyādiṣu śrāddhaṃkurvansarvānabhilaṣitānkāmānavāpnoti | ayugmāsu tithiṣupratipattṛtīyādyāsu ayugmeṣu nakṣatreṣu aśvinīkṛttikādiṣu śrāddheṣu pitṝnpūjayanśrutadhanādiparipuṣṭāṃsantatiṃprāpnoti |
6.247.277
|| yatheti | caitrasitādyāmāsāiti jyotiḥśāstradarśanenāparapakṣaḥ śuklapakṣācchrāddheviśiṣṭaphalobhavati evaṃ | śrāddhasaṃbandhipūrvāhnabhāgādaparāhnabhāgoviśiṣṭaphalobhavati | viśiṣyataitivacanāt kadācit pūrvāhnepiśrāddhaṃkartavyamiti pratīyate | dṛṣṭāntasyaca dṛṣṭāntadānādyathānuṣapattyaivasiddhirboddhavyā | nahyatsiddhasyadṛṣṭāntaṃnopapadyate |
6.247.278
|| prācīnāvītineti | sarveṇa prācīnāvītītyuktaprācīnāvītayuktenānalsena darbhapavitrahastena apasavyapitṛtīrthena yathāśāstraṃsamyakpitryaṃkarmayāvajjīvaṃkāryam |
6.247.279
|| rātrāviti | rātrauśrāddhaṃnakurvīta śrāddhasyadhvaṃsanasāmānyādrākṣasīcāsau manvādibhiḥkathitā | tathāsandhyayorādityeciroditaiti rātryādau niṣedhaṃkurvannaparāhnādanyatrāpitithicchedagrahaṇādyapekṣayā śrāddhamastītijñāpayati māsānumāsikaśrāddhādyasaṃbhavena |
6.247.280
|| aneneti | anenoktavidhānena saṃvatsarasya madhye trīnvārānhemantagrīṣmavarṣāsu śrāddhaṃkurvīta | pañcayajñamahājñamamabhavaṃpunaḥpratyahaṃkurvīta |
6.247.281
|| napaitryayajñikohomaiti |
6.247.282
agneḥsomayaṃmābhyāmityevaṃpitṛyajñāṅgabhūtohomolaukike śrautasmārttavyatirikte'gnau śāstreṇa na codyate | āhitāgneḥ rāmāvāsyakarmaṇā vinā kṛṣṇapakṣadaśamyādau śrāddhaṃ vidhīyate | mṛtāhaśrāddhādestvaniṣedhaḥ tasya naimittikatvena coditatvāt |
|| pūrvoktapāñcayajñikaśrāddhāsaṃbhave yaddeveti | snātvodakatarpaṇaṃyatpitṛbhyomanuṣyebhyo karoti tenaiva sarvapitṛyajñānuṣṭhānaphalaṃprāpnoti | dvijottamagrahaṇaṃpradarśanārthaṃ trayāṇāṃprakṛtatvāt |
6.247.283
|| vasūniti | yaete pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ tānvasurudrādityākhyāndevāniti manvādayovandati | yasmātpitrādayovasvādyaṅgetyetānādibhūtāśrutiḥ | pitṛndreṣānnāstikyādyaḥpitṛkarmaṇi na pravarteta taṃpratipravartanārthaṃdevatātvādhyāropeṇa pitṝṇāṃ stutivacanam |
6.247.384
|| vighasāśīti | sarvadāvighasabhojanaḥsyādityetatpakṣaśeṣabhuk tulyatvāpādane stutyarthamasyapunarvacanam | sarvadā cāmṛtabhojanaḥsyādityotadyajñaśeṣabhuk tulyatvāpādanena stutyarthamasyapunarvacanam | sarvadā cāmṛtabhojanaḥsyādapra siddhatvāddhighasāmṛtenirūpayati | ātithyādibhuktaśeṣaṃvighasamucyate yajñāvaśiṣṭaṃpuroḍāśādyamṛtamiti |
6.247.285
|| etaditi | etatpañcayajñabhavamanuṣṭhānaṃsarvaṃyuṣmākamuktaṃ iti | pitṛkarmaṇontaraṃvyavahitakaraṇopasaṃhāromaṅgalārthatvādvidānīṃbrāhmaṇasaṃbandhinīnāṃ amṛtādīnāṃjīvikānāṃ anuṣṭhānaṃśrūyatāmiti |
285|| itiśrībhaṭṭamādhavātmajagovindarājaviracitāyāṃmanuṭīkāyāṃmanvānusāriṇyāṃśrāddhavidhināmattṛtīyo'dhyāyaḥ |
3 || śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit