<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Mānava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu) › [Manutika](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja) › 6.247

# Manava Dharmashastra 6.247

Manuṭīkā 6.247

- **Language:** Sanskrit

### [6.247.249](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.249)

abrāhmaṇabhojanaṃprapitāmahapitṛsaṃbandhyardhyapātraṃpiṇḍatridhādhāraṇaṃcoktaṃtadasaduktavākyavirodhādeva śāstrataḥkṛte sa āmāvāsyaprakriyayā putraiḥpratisaṃvatsaraṃmṛtāhe kartavyam | natusaṃnihitaparāmarśakatvātsarvanāmno'nayaivetyeko nyāyyaḥ | naivaṃ | evaṃbhedanirdeśena śāstranirdeśaṃkuryāt | asapiṇḍakriyāyāmeṣavidhiḥ | 'sahapiṇḍakriyā yāṃ ayamiti tasmādamāvāsyetikartavyatānirdeśaevanyāyyaḥ | itisapiṇḍakaraṇasāṃvatsarikepi smṛtimañjaryāṃmṛjapañjikāyāṃvistaratoniirupyate |  
|| śrāddhabhugiti | āmantritastuyaḥśrāddhe bhojanātprākbrahmacaryaṃmuktamanenatu taduttarakālaṃ tadahorātramucyate | vṛṣalīcavyākhyātā | śrāddhaṃbhuktvā tadahorātraṃyaḥstrīsaṃgaṃprayogaṃbhajate tasyatadviṣṭhāyāṃmāsaṃpitaro 'vatiṣṭhantaityataśca iyānasyādharmayogobhavati |

### [6.247.250](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.250)

|| pṛṣṭvāsvaditamityevamiti | tānbrāhmaṇān tṛptānbuddhvā svaditamityevaṃpṛṣṭvā tataupasparśayet | kṛtācamanāśca ihavātvagṛhevāsyatāmityevamanujñātavyāḥ |

### [6.247.251](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.251)

|| svadhetyevaṃcataṃbrūyuriti | anujñānantaraṃdātāraṃsvadhetyevaṃbrāhmaṇābrūyuryasmātsarveṣu kṛtānnākṛtānnaśrāddhodakatarpaṇādiṣu pitṛkarmasu svadhāśabdoccāraṇaṃ prakṛṣṭā āśīḥ |

### [6.247.252](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.252)

|| tataiti | saharutabhojanānāṃviprāṇāṃsvadhākārādanantaraṃśeṣaṃ annamityevaṃgṛhoktavidhinā annaśeṣaṃnivedayet | taiścadvijairidamanenānnenakriyatāmiti dattānujñoyathaitairuktaṃtathāviniyuñjīta |

### [6.247.253](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.253)

|| pitryesvaditamityevaṃgoṣṭhevācyamitiśrutamiti | anyenāpi śrāddhakāleupasthitena svaditamityevaṃgogaṇamadhyeca śrutamiti saṃpannamiti vivāhādau devatārtherocitamiti |

### [6.247.254](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.254)

|| aparāhnastathādarbhāiti | aparāhnaviṣṭarārthadarbhāvāratusaṃpādanaṃsudhāgomayādinā gṛhasaṃśodhanaṃ tilāścāntarbhūvikaraṇādyarthāḥsṛṣṭirakārpaṇyenānnavisargaḥ sṛṣṭirannasaṃskāraḥ agryābrāhmaṇāṇyetāḥśrāddhesaṃpadaityaṅgāntarebhyaeṣāṃpraśastyatvajñāpanārthametat |

### [6.247.255](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.255)

|| darbhāiti | viṣṭarārthyadarbhāḥ pavitraṃdārbha prādhānyātpṛthagupadiṣṭaṃ pūrvāhṇakālohaviṣyāṇi munyannādīni | sarvāṇicyavvāstusaṃpādanādipāvanaṃpūrvamuktaṃ etāvadevārthakarmaṇaḥsiddhayaḥ |

### [6.247.257](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.257)

256|| munyannānīti | āraṇyānnaṃkṣīraṃsomomāṃsaṃ saṃvāntitīkṣṇaṃ biḍalavaṇādirvajitaṃlavaṇaṃsaindhavaṃsvabhāvataevaitadvaviriti manvādibhirucyate |  
|| visṛjyeti | tānbrāhmaṇānvisṛjyānanyamanāḥśuciḥsanpradakṣiṇāṃdiśamīkṣamāṇaimānvakṣyamāṇān abhilaṣitārthānṛpitṝnprārthayet |

### [6.247.258](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.258)

|| dātāraiti | śraddhācanomāvyagamadbahūdeyaṃ canostviti || asmatkule bahavodānaśīlābhavantu vedāścādhyayanāṃdhyāpanāvavodhejyārūpeṇa vardhantāṃ saṃtatiputrādivardhantām | havyakavyaviṣayāya śraddhāsmākaṃmāvyapagamat | bahudeyaṃcanostviti dānārthaṃca dhanaṃbahvasmākaṃbhavatāt |

### [6.247.259](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.259)

|| evamiti | evaṃstrīṃstu tasmādvaviḥśeṣādityādi prakriyayā piṇḍanirvapaṇaṃkṛtvā tānpiṇḍānanantaraṃprakrāntavaramācanānantaraṃgoviprājānāmanyatamamāśayedyāvudakevākṣipet |

### [6.247.260](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.260)

|| piṇḍanirvapaṇamiti | piṇḍadānaṃ kecidācāryāḥbrāhmaṇabhojanādarvākkurvate | anyepakṣibhiḥkhādayantīdaṃpūrvapratipattirvaikalpikam | apyanyeapsudakaprakṣepaṃ pakṣibhakṣaṇaṃvaikalpikamicchanti |

### [6.247.261](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.261)

|| pativratādharmapatnīti | manovākkāyakarmabhirdharmārthakāmeṣu patireva mayā caraṇīyaitivrataṃ yasyāḥ sā pativratā dharmapatnī prathamoḍhā savarṇā śraddhāvatī putrārthinī teṣāṃ- piṇḍānāṃmadhyaṃpiṇḍaṃsamyagādhattapitarogarbhamityādisūtrakāroktamantreṇādyāt |

### [6.247.262](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.262)

|| āyuṣmāntamiti | dharmānuṣṭhānarataṃ dvādaśādhyāyavakṣyamāṇasattvākhyaguṇayuktaṃ cirāyuṣaṃ khyātimantamatītāthaismaraṇayuktaṃ hiraṇyādidhanayuktaṃsaṃtativantaṃ evaṃvidhaguṇayuktaṃputraṃjanayati |

### [6.247.263](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.263)

|| prakṣālyahastāvācamyeti | jñātibhyaḥsatkṛtaṃdatvābrāhmaṇānapipūjayet || tadanuṃ hastauprakṣālyācamya jñātīnpitṛpakṣān prati gacchatīti jñātiprāyamannaṃkuryāt | tebhyaḥpūjāpūrvakaṃdattvāmātṛpakṣodibhyopisaṃtṛpu264 || uccheṣaṇamiti | tadbrāhmaṇocchiṣṭaṃtāvannamārṣṭavyaṃyāvadbrāhmaṇānanirgatāḥ | saṃpannaṃca tadevānnānvāhikaṃsamayaṃkuryāt | yathāvyāsenoktam || yadāśrāddhaṃpitṛbhyastudātumicchatimānavaḥ || vaiśvadevādikuryāttuteśrāddhakarmaṇi itidharmovyavasthitaḥ |

### [6.247.265](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.265)

|| haviryaccirarātrāyeti | yatpitṛbhyoyathāvaddattaṃhavyakavyamannaṃdīrghakālatṛptaye samyakpratipadyate yaccānaṃtaṃtṛptayetanniḥśeṣeṇa pravakṣyāmi |

### [6.247.266](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.266)

|| tilairiti | dvaumāsaumatsyamāṃseneti | ṣaṇmāsāṃśchāgamāṃseneti | tiladhānyayavamāṣodakamūlaphalānāṃśrāddhena dattena manuṣyāṇāṃmāsaṃpitarastṛpyanti | dvaupāṭhīnādimatsyamāṃsena trīnmārgaiṃmāṃsena caturomeṣasaṃbandhināpañcabhakṣyapakṣiṇodbhavena ṣaḍājena saptacitramṛgasaṃbandhinā aṣṭausāraṅgamāṃsena navaśaṃbarākhyamṛgajena |

### [6.247.269](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.269)

|| daśamāsāṃstutṛpyantīti | daśamāsānāraṇyasūkaramahiṣamāṃsaistṛpyanti | ekādaśaśakaśaśaṃkacchapamāṃsena |

### [6.247.270](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.270)

|| saṃvatsaraṃtugavyeneti | saṃvatsaraṃpunaṃgavyenakṣīreṇa vārdhrīṇasasyaca || triḥpibantvindriyakṣīraṃśvetaṃvṛddhamajāpatiṃ | vārdhrīṇasaṃtutaṃprāhuryājñikāḥpitṛkarmaṇi || ityevaṃnigame paṭhitasya māṃsenadvādaśavārṣikītṛptirbhavati | pibataḥkarṇajivhaṃyasyajalaṃsṛśatisatriḥpibaivatriḥpibaḥ |

### [6.247.271](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.271)

|| kālaśākaṃmahāśalkamiti | kālaśākākhyaṃśākaṃ mahāśalkākhyomatsyabhedaḥ śakalīcitacimaityācāyurvedaprasiddhaḥ | khaḍgogaṇḍakolohoraktachāgaḥ | tayorāmiṣaṃmāṃsaṃmadhumākṣikaṃmunyannāni āraṇyāni sarvāṇyetānyanaṃtatṛptyutpādanāya saṃpadyante |

### [6.247.272](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.272)

|| yatkicinmadhusaṃyuktamiti | yatkiṃcidapratiṣiddhaṃmadhusaṃyuktaṃvarṣākālemaghātrayodaśyāṃhastasaṃdhinīchāyāyasminpradeśeprācīṃdiśaṃgatātatratasyāṃchāyāyāṃmadhuyuktaṃ pāyasaṃdadyāditi |

### [6.247.276](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.276)

273|| apīti |  
274|| yadyaddadātividhivatsamyakśraddhāsamanvitaṃ || tattatpitṝṇāṃbhavatiparatrānaṃtyamavyayaṃ| yadyadapratiṣiddhaṃsamyakrūpaśraddhāyuktoyathāśāstraṃdadyāditi tatra sarvakālamanapacayaṃparaloke pitṝṇāṃbhavati annaṃcasatyaipi dvimāsādyanantatāvadhivṛttivadevaṃkurvanmāsānumāsikamitinodanāt|śāstrikagocaratvena cāmuṣyārthasya syetṛmānāmāpyāyanakaputroapahṛtakavyatṛptisāmarthyāt pratimāsametadavaśyaṃkartavyam|  
275||kṛṣṇapakṣaiti | kṛṣṇapakṣe daśamīprabhṛticaturdaśīṃ varjayitvā tithayaḥśrāddhe praśastāḥ yuktāmahāphalāḥpavitrāḥpraśastānatathetarāiti |  
|| yugkṣviti | yugmāsu tithiṣudvitīyācaturthyādiṣu yugmeṣu nakṣatreṣu bharaṇīrohiṇyādiṣu śrāddhaṃkurvansarvānabhilaṣitānkāmānavāpnoti | ayugmāsu tithiṣupratipattṛtīyādyāsu ayugmeṣu nakṣatreṣu aśvinīkṛttikādiṣu śrāddheṣu pitṝnpūjayanśrutadhanādiparipuṣṭāṃsantatiṃprāpnoti |

### [6.247.277](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.277)

|| yatheti | caitrasitādyāmāsāiti jyotiḥśāstradarśanenāparapakṣaḥ śuklapakṣācchrāddheviśiṣṭaphalobhavati evaṃ | śrāddhasaṃbandhipūrvāhnabhāgādaparāhnabhāgoviśiṣṭaphalobhavati | viśiṣyataitivacanāt kadācit pūrvāhnepiśrāddhaṃkartavyamiti pratīyate | dṛṣṭāntasyaca dṛṣṭāntadānādyathānuṣapattyaivasiddhirboddhavyā | nahyatsiddhasyadṛṣṭāntaṃnopapadyate |

### [6.247.278](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.278)

|| prācīnāvītineti | sarveṇa prācīnāvītītyuktaprācīnāvītayuktenānalsena darbhapavitrahastena apasavyapitṛtīrthena yathāśāstraṃsamyakpitryaṃkarmayāvajjīvaṃkāryam |

### [6.247.279](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.279)

|| rātrāviti | rātrauśrāddhaṃnakurvīta śrāddhasyadhvaṃsanasāmānyādrākṣasīcāsau manvādibhiḥkathitā | tathāsandhyayorādityeciroditaiti rātryādau niṣedhaṃkurvannaparāhnādanyatrāpitithicchedagrahaṇādyapekṣayā śrāddhamastītijñāpayati māsānumāsikaśrāddhādyasaṃbhavena |

### [6.247.280](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.280)

|| aneneti | anenoktavidhānena saṃvatsarasya madhye trīnvārānhemantagrīṣmavarṣāsu śrāddhaṃkurvīta | pañcayajñamahājñamamabhavaṃpunaḥpratyahaṃkurvīta |

### [6.247.281](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.281)

|| napaitryayajñikohomaiti |

### [6.247.282](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.282)

agneḥsomayaṃmābhyāmityevaṃpitṛyajñāṅgabhūtohomolaukike śrautasmārttavyatirikte'gnau śāstreṇa na codyate | āhitāgneḥ rāmāvāsyakarmaṇā vinā kṛṣṇapakṣadaśamyādau śrāddhaṃ vidhīyate | mṛtāhaśrāddhādestvaniṣedhaḥ tasya naimittikatvena coditatvāt |  
|| pūrvoktapāñcayajñikaśrāddhāsaṃbhave yaddeveti | snātvodakatarpaṇaṃyatpitṛbhyomanuṣyebhyo karoti tenaiva sarvapitṛyajñānuṣṭhānaphalaṃprāpnoti | dvijottamagrahaṇaṃpradarśanārthaṃ trayāṇāṃprakṛtatvāt |

### [6.247.283](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.283)

|| vasūniti | yaete pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ tānvasurudrādityākhyāndevāniti manvādayovandati | yasmātpitrādayovasvādyaṅgetyetānādibhūtāśrutiḥ | pitṛndreṣānnāstikyādyaḥpitṛkarmaṇi na pravarteta taṃpratipravartanārthaṃdevatātvādhyāropeṇa pitṝṇāṃ stutivacanam |

### [6.247.384](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.384)

|| vighasāśīti | sarvadāvighasabhojanaḥsyādityetatpakṣaśeṣabhuk tulyatvāpādane stutyarthamasyapunarvacanam | sarvadā cāmṛtabhojanaḥsyādityotadyajñaśeṣabhuk tulyatvāpādanena stutyarthamasyapunarvacanam | sarvadā cāmṛtabhojanaḥsyādapra siddhatvāddhighasāmṛtenirūpayati | ātithyādibhuktaśeṣaṃvighasamucyate yajñāvaśiṣṭaṃpuroḍāśādyamṛtamiti |

### [6.247.285](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247.285)

|| etaditi | etatpañcayajñabhavamanuṣṭhānaṃsarvaṃyuṣmākamuktaṃ iti | pitṛkarmaṇontaraṃvyavahitakaraṇopasaṃhāromaṅgalārthatvādvidānīṃbrāhmaṇasaṃbandhinīnāṃ amṛtādīnāṃjīvikānāṃ anuṣṭhānaṃśrūyatāmiti |  
285|| itiśrībhaṭṭamādhavātmajagovindarājaviracitāyāṃmanuṭīkāyāṃmanvānusāriṇyāṃśrāddhavidhināmattṛtīyo'dhyāyaḥ |  
3 || śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||

## Linked texts (1)

- [Mānava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu.3.247) — Manu & Bhṛgu, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!govindaraja.6.247) · Pramāṇa
