Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 8.1

Manuṭīkā 8.1

Language
Sanskrit

8.1.1

pūyamiti | cikitsakānnādnena tathāvidhāyāṃjātāvutpadyate yatra pūyabhuk bhavati | evaṃpuṃścalyānaṃśukraṃvārdhuṣikānnaṃpurīṣaṃ śastravikrayiṇaḥ śukraviṣṭhādivyatiriktaṃmūtrādimalam | 220 || yadveti | sākṣāduktaphalebhyoye anye krameṇā bhojyānnāḥkathitāstat saṃbandhdyannaṃcarmāsthiromāṇi praśastabuddhyovadanti |

8.1.2

221 || bhuktveti | eṣāṃmadhyādnyatamasaṃbandhyannamajñānādbhuktvā tryahamabhojanaṃkuryādicchāvastu bhuktvā caretprājāpatyaṃkṛcchraṃ | retoviṇmūtraṃcāmatyā bhuktvā gautamasmaraṇānmatkṛcchramācaret | tathācāha | surāyāamatyā pāne payogghṛtamudakaṃvāyuṃpratyahaṃtaptāni saptamakṛcchraḥ tatosyasaṃskāromūtrapurīṣaretakūṇapāṃprāśane caivamitiatra cānyatamasyeti yadyapiśrutaṃtathāpi || svabhāvakāla saṃsarga nimittaḥpariṇāmataḥ || bhāvāśrayapraduṣṭaṃcanityamannaṃvivarjayediti || saptavidhasyātrapaṭhitasyāpi duṣṭasyedameva prāyaścittamekaprakaraṇopadeśādasmiṃśca prakaraṇe eṣāṃprāyaścittāntarānāmnānāt | śuktaparyuṣitayośca pañcamādhyāyavakṣyamāṇaniṣedhayorapīha prāyaścittaviśepārthamevānnamityāhurutadasadevamabhipretamuktavāto nyatamaduṣṭamityevamavakṣyatpauruṣeyeṣu hi grantheṣu liṅgamātramapi vyavasthāheturbhavati | tāvataiva vaktrānuśayānumānāt ekaprakāreṇopadeśaśca snātakabatnakhakhyāpanārthaīha prāyaścittānāmnātepi caiṣāṃ ekādaśādhyāyoktāni māyaścittāni bhaviṣyanti | śuktaparyuṣitayośceha snātakavratatvārthamevābhidhānam | tasmādyathāśrutamevatyājyaṃtatra svabhāvaduṣṭaṃmūtrādi kāladuṣṭaṃparyuṣitādi saṃsargaduṣṭaṃduṣṭānnādi pariṇāmaduṣṭaṃ śuktādi bhāvaduṣṭaṃ sadyaḥpīḍitadrākṣārasādiāśrayaduṣṭaṃmattādisaṃbandhi aprakaraṇe caprāyaścittopadeśolāghavāyarthaṃtarhi kriyamāṇemattādiyahaṇakaṃtavyaṃsyāt | 222 || nādyāditi | śrāddhādikriyāśūnyasya sacchūdrasya śāstravit dvijaḥ pakvānnaṃna bhuñjīta api tvannāntarābhāve āmameva na pakvaṃ ekāhorātraparyāptaṃnādhikamasmātpratigṛhṇīyāt |

8.1.3

223 || śrotriyasyeti | eko'dhītavedaḥ kṛpaṇaḥ paraudārovṛddhijīvī vā tayorguṇamubhayaṃvicārya devāstulyamannamanayoriti kalpitavantaḥubhayorapi guṇayogāt | 224 || tāniti | tān devān brahmā āgatya viṣamaṃyattanmāsamamiti vyācaṣṭa yasmāddānyānnaṃśraddhayā pavitrīkṛtaṃbhavati ? kadaryānnaṃpunaraśraddhayādūṣitamityubhayapratiṣedhepi śraddhāvadvārdhuṣikānnaṃpratiprasavarthamidam | 225 || yataevamataḥ śraddhayeti | dānadharmamiti | āntarvedikobahirvedikaśca yodānākhyodharmastaṃ śrutādhyayanādisarvaguṇopetaṃbrāhmaṇaṃprāpyaparitoṣāravyenacittadharmeṇayathāśakti nityaṃkuryāt | 226 | 227 || yatkiṃciditi | prārthitenākṛtadoṣavicāreṇa svalpamapi yathāsaṃbhavaṃdāṃtavyaṃ yasmādanavarataṃdānapravṛttasya kadācidavaśyaṃtathāvidhaṃpātramāgamiṣyatiyaddṛṣṭādṛṣṭadoṣebhyomocayati | 228 || vāridaiti | udakapradaḥ sauhityaṃ annado'nantasukhaṃ tilapradaīpsitānyapatyāni dīpadastitamirādyanupahataṃcakṣuḥ prāpnoti | 229 || bhūmidaiti | bhūmidobhūmyādhipatyaṃca suvarṇadodīrghamāyuḥ gṛhadaḥ śreṣṭhānigṛhāṇi rūpyadauruṣṭaṃrūpaṃlabhate | 230 || vāsodaiti | vastradaśvaṃdreṇa saha samānalokatāṃcandralokaṃ aśvadaḥaśvikabhyāṃ samānalokata vyavapradomahatīṃśriye gopradaādityalokaṃyāmoti |

8.1.4

231 || yānaśayyāpradaiti | rabakhaṅgādipradobhāryām ārtatrāṇakṛtprabhutvaṃ dhānyapradaḥ sārvakālikaṃsukhaṃ vedapradaḥ paraṃbrahmasamānagatitvaṃ | sarvatracātreyadravyasāralpabhūyastvādyapekṣayā dṛṣṭavatyalpasyālpabahutvakālāditāratamyaṃvijñeyam || 233 ititasarveṣāmiti | jalānnagobhūvastratilasuvarṇaghṛtādīnāṃsarveṣāṃyāni dānāni teṣāṃmadhyādvedadānaṃkalādhikyādviśiṣyate | 233|| yeneti | yādṛśena rājasena sāttvikena tāmasena vā śuddhena vā madhyamenāśuddhena vācittadharmeṇa ca yadyadeva dravyaṃdadāti tattaddravyaphaladvāreṇa tu tenaiva dānagatabhāvena bhāvānurūpeṇaiva sukhaṃmadhyamaduḥkhaṃvatācittena na janmāntarepūjitaḥsanprāpnoti | 234 || tasmādyatnataḥ kareṇa deyam yadviti | yāvadarcāpūrvakaṃdānapratigrahau kurutastau dvāvapi dātṛpratigrahītārausvargaṃgacchato'rcitakareṇa punarnarakaṃprajataḥ | pratigrahītuḥsatyapi vṛttyarthatve na dṛṣṭārthatve pratigrahasyārcitameva mayā yāhyaṃnānyathe tyevaṃniyamodṛṣṭadvāreṇa vacanānvāyuuktaḥ svargalābhaḥ | 235 || na vismayeteti | mahatāpi kṛcchracāndrāyaṇāditapasā kṛtena mayākiyatapaḥ kṛtamityevamāśrcaryanabhajeta yāgaṃcakṛtvā asatyaṃnavadetsatyapi puruṣārthatvenānṛtaniṣedhe yāgāṅgatvārthaḥ punarupadeśastathāpīḍitopi brāhmaṇānnindeddānaṃkṛtvādadaṃmayāṃdattamiti na kathayet | 236 || yasmāt yajñaiti | yasmāt yajñādīnyanṛtādibhiḥ kṛtairakṛtasamāni bhavanti tasmādetanna kartavyam | 237 || dharmaṃśaneaiḥsaṃ- sarvaprāṇipīḍāṃpariharan paralokopakārārthamṛdvāṃśiyathā pipīlikāḥ saṃcinvantyevaṃdharmaṃśanaiḥśanairarjayet |

8.1.5

238 || nāmutreti | yasmātparaloke sahāyaṃkāryasaṃpatyarthamātṛpitṛputrabhāryābāndhavāna tiṣṭhantyapi tu dharmaeva kevalaupakārārthamāste tasmānna mātrādyapekṣayādharmamutsṛjeta | 239 || ekaiti | pṛkaeva san prāṇyutpadyate nabāndhavaiḥ sahaiva ekaeva mriyatesukṛtaduṣkṛtaphalaicaikaeva bhuṅke atomātrādīnāṃjananamaraṇaduṣkṛtapīḍāṃśa bhoktṛtvābhāvāna tadapekṣayādharmenajahāt | 240 || mṛtamiti | mṛtasya śarīraṃkāṣṭhavadavajñāyabhūmau parityajyaparāṅmukhābāndhavāgacchanti natatsāhārthaṃvartante | dharmaḥ punastaṃparaloke yāntaṃpaśrādgacchati | 241 || tasmāditi | yasmāddharmeṇa sahāyena satā dustaranarakādi duḥkhaṃ tarati tasmāddharmasahāyyārthasarvadā śanairarjayet | 242 || dharmapradhānamiti | dhārmikaṃpuruṣakathaṃcitpramādakṛte ca vyatikrame prāyaścittenāpagatapāpaṃ svatejaḥpuṃjojvalitavicaratvādbrahmavadākāśātmakaṃsaṃtaprakṛtodharmaḥ kṣipraṃparalokaṃnayati | tasmāddharmaṃśanaiḥsaṃcinuyāt | 243|| uttamairuttamaiḥsārddhamiti | kulamutkṛṣṭatāṃnetumicchanśrutābhijanādyuktaiḥmahānavarataṃkanyādānādisaṃbandhānācaredavaruṣṭāṃstatsaṃbandhevūpariharet | uttamavidhānādevādharmavyāvṛttisiddhaupṛthagvacanamunamābhāvesamābhyanujñānārtha | 244 || utttamānuttamānevagacchatṛhīnāṃścavarjayanniti | uttamasaṃbandhevṛttamānanusarannikṛṣṭāṃścavarjayanbrāhmaṇaḥśreṣṭhatvaṃ prāpnoti | viparyayanapunarjātiranapāyācchūdratulyatāṃprāpnoti |

8.1.6

246 || dṛḍhakārīti | ārabdhasaṃpādanaśīlokrūraḥ śītātapādidvandvasahiṣṇurnirdayācāraiḥ sahāvasan ahiṃsakogyaḥ saevaṃniyamaḥ sadamenopaśamenendriyasaṃyamākhyena dānena ca svargamāpnuyāt | 246 || edhodakamiti | kāṣṭhodakaphalamūlamākṣikamannaṃcāyācitopanatamanāpatmakaraṇātpatitādyatyantakutsitavarjaṃ sarvataḥpratigṛhṇīyāttathā bhayaṃcātmaparitrāṇaṃatyantaprītikaraṃmatvāddakṣiṇātulyaṃātmabhayarakṣaṇasamarthamitisarvataśrāṇḍālāderapyaṅgī kuryāt | 247 || āhṛtābhyudyatāmiti | pratigṛhītadeśamānītāṃdātuṃcodyamitāṃidaṃtulyaṃdāsyāmītyevaṃpūrvakamakathitāṃ gohiraṇyādibhikṣāṃ duṣṭakarmakāriṇopi anāpatyakaraṇātpatitādyatyantakutsitavarjyahiraṇyagarbhomāhyaṃ manyatesma | 248 || ...tīti | tadīyaṃkavyaṃpaṃcadaśavarṣāṇi pitaronādanti havyaṃca puroḍāśādidevānpratyagnirnaprāpayatīyastāṃbhikṣāṃpratyācaṣṭe | 249 || śayyāṃgṛhamiti | śayanagṛhadabhadakapuṣparaladadhidhānā matsyakṣīramāṃsaśākāni gandhvantica karpūrādīnyayācitopasthitā ni na pratyācakṣīta | edhodakādivākyapaṭhitasyodakasyehapunaḥpāṭhaḥ ślokadvayasyapaṭhitayoḥ pratyākhyāne tulyatvajñāpanārthaḥ | tathāca gautamaḥ edhādīniśayyādibhiḥ sahaikasminasūtre paṭhitavān | 250 || gurūnbhṛtyāniti | mātāpitrādīngurūn bhṛtyānbhāryāputrādīnavaśyaṃbharaṇiyān kṣudhāvasannānuddhartumicchandevatātithīṃśca pūjayiṣyannanāpatprakaraṇāt patitādyatyantakuttsitavarja sarvataḥ pratigṛhṇīyānnarūpāntarasadbhāve sati tena dhanenātmanastṛptiṃkuryāt | mukhyopāyaparikṣayehyavṛttikarśitaḥ saṃsīdannityāpaddharmevakṣyati |

8.1.7

251 || guruṣviti | mātrādiṣvatīteṣu tairvināgṛhe pṛthakvasanātmajīvamanvicchannanāpadi sarvadā sādhubhyaeva pratigṛhṇīyāt | 252 || ardhikaiti | śūdreṣu madhyātkarṣa kakulamitragopāladāsanāpitābhyojyānnāḥ yaśca ttvadāśritohamityevamātmānaṃsamarpayet | śūdraśca nāpitādikarmaṇā jīvetkārukakarmabhiriti vakṣyati yathātmanivedanaṃtena kāryam | 253 || tathāha yādṛśaiti | yādṛśosya bhavedātmā kulaśīlādibhiryādṛśaṃca dṛṣṭārthamadṛṣṭātiśayārthaṃcopacaraṇaṃkartumiṣṭaṃyena vā prakāreṇa mṛdudakāyāharaṇādinimittaṃbrāhmaṇaṃseveta | anena prakāreṇātmānaṃnivedayet | 254 || yasmāt yaiti | yaḥ kaścit prakṛtācchūdrādanyopi kulādibhiranyathābhūtamātmānaṃitthaṃbhūtohamityanyathāsādhuṣu kathayati saātmarūpapāpalāpataeva coroloke'tiśayena pāpakṛtsarvavastupradhānātmapāpahāritvāt | 255 || vācyarthāiti | sarve'rthāḥ śabdeṣu saṃbaddhāḥśabdārthasaṃbandhasyaniyatatvāt śabdamūlakāśca yataḥ śabdebhyaḥ pratīyante śabdapratītipuraḥsaṃraṃcārthasaṃvyavahāramatīdeḥ | śabdaviniyatāivāstāṃvācaṃyaścorayet | avyaduruktamamyadanutiṣṭhetsasarvavastusteyakṛnnarobhavati | 256 || maharṣipitṛdevānāmini | maharṣipitṛdevānāṃsvādhyāyaprajāyajñasaṃpādanena yathāśāstramṛṇasaṃśuddhikṛtvā tataḥ 'putre sarvaṃgṛhadhuraṃca saṃnyasya dhanārjanācchānādīnāśritaḥ san vācyeke juhvati prāṇamityādi nītyā jñānabalānmahāyajñādīn saṃpādayan gṛhaevaṃkacitkālaṃveset | 257 || tathā ca vasan ekākīti | nirjane pradeśe ekākī sannupaniṣaduktopāsanādibhiḥ paramātmasvarūpanirūpaṇamātmahitaṃ cintayan prakṛṣṭaṃśreyomokṣākhyaṃprāpnoti |

8.1.8

258 || eṣeti | eṣā ṛtādikājīvikā nityā anityā yā āpadi vidhānādgṛhasthasya brāhmaṇasyoktā | tathā sātakratavidhiśca sattvākhyaguṇavṛddhikarapraśastastyaivoktaḥ | 259 || aneneti | anenoktaśāstrācāreṇa vedārthavidbrāhmaṇonityakarmānuṣṭhānenopakṣīṇapāpaḥ san brahmaloke mahimānamaśnute | 260 || || itiśrīmaṭṭamādhavattmajagovindarājaviracitāyāṃ manvāśayasāriṇyāṃṭīkāyāṃ gārhasthyasadācāraścaturthodhyāyaḥ samāptaḥ || oṃ namaḥ śivāya || || śrutvaitāniti | idamṛcurmahābhāgamiti | tān yathoktān snātakarmān ṛṣayaḥ śrutvā agnerjātaṃ paropakāriṇaṃ bhṛgumidaṃ vakṣyamāṇamuktavantaḥ | prathame'dhyāye manuprabhavatvaṃ bhṛgoruktamiha tu śrautārthavādadṛṣṭyāmagnitrabhavamucyate | tatra hi tasya yadretaḥ prathamamudīvyata tadasāvādityobhavat | yatdvitīyamāsīttadbhṛguritiśrūyate 'taeva [ bhraṃ ] ṣṭodretasa utpanna iti bhṛgurityevaṃ caikasmin janmani tasyaivāhaṃkārānmanvāvimcāparamiti nakadācidanupapattiḥ | evamiti | evamatikrāntaṃ śāstroktaṃ svadharmamācaratāṃ vedaśāstrajñānāṃ brāhmaṇānāṃ kathaṃ prabho mṛtyurākrāmati | na teṣāṃ vedoktāyuṣāṃ purāhṛtyunābhāvyaṃ āyuḥkṣayakāraṇasya dharmaparilopāderabhāvāt | 3 |

8.1.9

4 || kaḥ punarasāvannadoṣa ityāśaṅkiṃtamāha laśunamiti | laśunagṛñjanapalāṇḍvākhyāni śākāni | kavakaṃ chatrākaviśeṣaḥ | kṣudkhaṇḍakamityāyurvedaprasiddhamamedhyaprabhavānica manuṣyādi jagdhaprabījapurīṣanirgatatvena kevalāmedhyotpattikāni purīṣasthānotpannāni cāmedhyasaṃsargaprabhavāni taṇḍulīyādīni dvijātīnāmabhakṣyāṇi | dvijātigrahaṇaṃ śūdraparyudāsāthai cāturthyatvabhakṣyaprakaraṇaṃ | brāhmaṇasyaiva nāśrotriyatateyajña ityupakramya bhuñjīta brāhmaṇaḥ kacit ityabhidhānādataeva prakaraṇabhedaḥ | 5 || lohitānīti | lohitānyatrapuṣpādivyatiriktānyaśrāvādīno vṛkṣeṣyo nirgatāṃstathā | vṛkṣegundaṃmadeśodbhavaṃ śeluṃca śleṣmātakaṃ śeluḥ śleṣmātakaḥ smṛta iti abhidhānakośāccāyurvedaprasiddheḥ | nanu kṣīrasūtakṣīrasaṃtanikāyathānyāyai vyākhyātamasiddheḥ | gausaṃbandhica pīyūṣaṃ | nacaprasūtāyāgoḥ kṣīraṃ yadvagnisaṃyogātkaṭhinībhavati tadyatnatovarjayedetaccadaśāhātpareṇāpi yadikadācitsyāttadāniṣidhyate | daśāhīnavartinastvanirdaśāyāgoḥ kṣīramityanenaivasiddhatvāt | 6 || vṛthākṛśarasaṃyāvamiti | kṛśaraṃtilamudgasiddhabhodanaṃ saṃyāvaṃdhṛtaguḍakṣīrādikṛtaṃ puṣkariketimasiddhaṃ | pāyasamapūpaṃca | vāstvayakṣādiviśiṣṭadevatāyāgoddeśamantareṇakṛtaṃ | kṛtānvāhikavaiśvadedhakāryamapi na bhakṣayettathopākaraṇākhyaśrautasaṃskāraviśeṣāṇāṃgovyajānāṃyānyanupākṛtānimāṃsāni tāni kalpayatā na bhakṣayedatithyodastvanarcitaṃvṛthāmāṃsamityuktā devānnānica nivedakādīni havīṃṣica prāgghomādvarjayedvaviḥ | śeṣasyāhimabhakṣyatvaṃvakṣyati |

8.1.10

7 || anirdeśāyeti | prasūtāyāśca anirgatadaśāhāyāgoḥ saṃbandhikṣīraṃ tatoṣṭasaṃbandhiaśvādyekaśaphaiḍaka saṃbandhiva tathā || adugdhdyādohakālepusandhinīsadbhiriṣyata iti trikāṇḍābhidhānādvakakṣīrāyāapisandhinyāḥkṣīraṃ tathāghṛtavatsāyāśca goḥ payovarjayet | vatsagrahaṇādeva gavi labdhāyāṃgoyagrahaṇaṃ goreva natvajāmahiṣyoriti jñāpanārthaṃ | anakṣīramagrahaṇe prakṛte sandhinīkṣīraṃvivatsāyāścagoḥ payaiti punaḥkṣīramahaṇapayomahaṇācca sandhinīvivatsāyāścagoḥ payaiti | punaḥ kṣīramahaṇapayomahaṇācca sandhinīvivatsāyāśca kṣīrameva pratiṣidhyate | natu tadvikārāitikaścidāha tadasat | svabhāvaśucinovikārāmyanujñānasyānyāyyatvāttathācāśubhāneṣu tasya niṣedhadarśanaṃ | śaṅkaścāha || kṣīrāṇiyānyabhakṣyāṇitadvikārāśanebudhaḥ | kuryātprayatnenasamāhitaḥ || iti sandhindyāśca taddhitanirdeśasyārutatvācca kṣīragrahaṇaṃ kartumupayujyate sandhinīca samāsāntavarttitvātkṣīraśabdasya goḥ payaiti payoyahaṇamupayujyate | 8 || āraṇyānāṃsarveṣāṃ hastyādīnāṃmṛgāṇāṃsaṃndhinīkṣīraṃvaidyaṃ ca varjayettathā yāni prāptamvarasrānikālāntareṇodakādisaṃsargakālaparivosābhyāṃcām‍lībhavanti tāni sarvāṇi śukrāni varjayet | cāturthakasūtre śuktaparyuṣitapratiṣedhaḥ latākavatārthaityuktaṃ | 9 || atrapratiprasavamāha

8.1.11

śukteṣumadhyoddadhitasaṃbhavaṃ tusarvaudaśvidādi | yānicaśuddhaiḥpuṣyādibhirudakenasahasaṃvanyante tāni bhakṣyārhāṇi | ācārasya ca smṛtivākyayadhyākhyānadvayānīyatvāyaācārāvirodhīsasmṛtyarthaḥ | kapathinuṃnyāyo'taḥśiṣṭācārānatikrameṇa puṣpādisaṃgrahaṃgravyāntaradarśanamapivijñeyaṃ | atracābhiṣutaśuktapratiprasavātsarvaśuktānotyayaṃpratiṣedhopyabhiṣutaviṣayaeva | tataḥsvabhāvaśuktānāmāmalakādīnāmapratiṣedhaḥ itikecit tadasaddadhibhakṣyaṃtvityanenābhiṣutasyāpi pratiprasavānnāmalakādīnāmabhakṣyatāpattirnahyamlāparthayaśuktaśabdopiyathoktārthaeva | 10 || āmamāṃsamevayebhakṣayanti tānaśyenādīnsarvānpakṣiṇovarjayet | evaṃ cobhayabhakṣyāṇāṃmayūrādīnāmapratiṣedhaḥ | tathācaśaṅkhaḥ || tittiraṃcamayūraṃcalāvakaṃcakapijjhalaṃ || vārdhīṇasavaṃrtakaṃcabhakṣyānāhayamaḥsatāṃ || iti grāmanivāṃsinaśca pakṣiṇaḥpārāvatādīnvarjayet | tathāśrutau bhakṣatvenacoṣṭraṃvaḍavamālabheta tasyaca māṃsamaśnīyāditivacenanirdiṣṭāekaśaphāḥkharādayaḥ tānvarjayedyetuyatranirdiṣṭāstāṃstatraivabhakṣayedyajñāṅgatvena teṣāṃtatraiva bhakṣyatvanodānyānyatra diṣṭibhākhyaṃca pakṣiṇaṃvarjayet || | 11 ||

8.1.12

kalāvaṃkoyāmacaṭakonigameṣu pāṭhatasya varṣāsu vanavāsatvenobhayanivāsāt grāmanivāsapratiṣedhaḥ | vṛtyāśaṃkāyāmidaṃvacanaṃ | tathāplavaṃsaṃkaṭavilākhyaṃpakṣiṇaṃ haṃsacakravākagrāmakukkuṭaśukasārikāṃvarjayet | grāmakukkuṭagrahaṇaṃmāraṇyābhyanujñānārtham | tasya grāmanivāsitvādevapratiṣedhesiddhe'rtigaityāccāraṇyāsyābhakṣitāśaṅkāsyāttadarthaṃvacanaṃ natu grāmanivāsitvādevapratiṣedhasiddheḥ grāmakukkuṭapratiṣedhasiddhryaigrāmakukkuṭagrahaṇametadvyatiriktagrāmanivāsivikalpārthaṃ kiṃvākhyāyate kimāraṇyābhyanujñātaparatveneti naivaṃ svapadārthagataprayojanasadbhāvesativākyāntaragataviśeṣāvadhāraṇaparatvaṃsyānyāyyatvāt | sārasaṃlakṣmaṇākhyaṃpaṃkṣiṇaraṃjudālaṃcapāyikākhyaṃjātyuhaṃcavātakajala kukkuṭaśabdābhyāṃprasiddhaṃvarjayet | 12 ||

8.1.13

pradattya cañcavābhakṣayaṃtittān dārvāghātādīnjālapādāṃścakoyaṣṭimūrikākhyaṃpakṣiṇannakhairvikṣipyayebhakṣayaṃti tānūśraddhābhyanujñānāraṇyakurkuṭavyatiriktāṃścakorākukkubhādīṃścatathā nimajjayematsyāṃnadanti manvādayastānrasūnāghātanasthānamityābhidhānikasmaraṇādāghātasthānebhavaṃmāṃsaṃbhakṣyāṇāmapivratūraṃśuṣkamāṃsaṃvarjayet | jālapādatvādevaplavahaṃsacakravākānāṃniṣedhasiddhau pṛthagvacanaṃtadanyeṣāṃmāyādīnāṃvikalpajñāpanātham | vikalpaścāpadi bhakṣyāṇyanāpadi netyevaṃvyavasthitovijñeyaḥ | yatobuddhipūrvakāriviracitegranthaācāryasyaivamabhiprāyamunnīyate | nūnaṃjālapādapratiṣedhonālasati yenajālapadaviśeṣānhaṃsādīn svaśabdena niṣedhati nacātyantānāśvāsastadā sati jālapadapratiṣedhonarthakasyāttasmādviśeṣo'trānumīyate | kasyāṃcidavasthāyāmadyādīnāṃbhakṣaṇamabhimataṃ kasyāṃcinnapratiṣedhaeveti | tenāpadi tu bhakṣaṇamanāpadi tu niṣedhaeva pratiṣedhadvayārthatvāt | yadi punastulyavikalpaḥ syāttadā jālapadaniṣedhasyānarthakyamevasyāttadvacanamantareṇaiva tathāvidhavikalpasya kadācit bhakṣyāṇi kadācinnetyetatraphalaṃsaṃpadyate | tacca jñāpanamantareṇaiva laukikatvādvakṣaṇasyārthitvānarthitvābhyāṃsiddhaṃ tasmājjālapadamatiṣedhābhidhānādeva vyavasthitoyaṃ vikalpa ityavasīyate | 13 || bakaṃcaiveti | bakaṃ balākaṃ kākolaṃca droṇakākaṃ | kāko kaudāttvadattaititrikāṇḍapāṭhāt | khañjarīṭākhyaṃ pakṣiṇaṃ | matsyādāṃśca paikṣiṇopi nakrādīn grāmaśūkarāṃśca sarvānvarjayet |

8.1.14

14 || asyārthavādaḥ yoyasyamāṃsamiti | yoyatsaṃbandhi māṃsamaśnāti tanmāṃsādaeva nindātha mucya nānyamāṃsādapāpadeśaṃlabhate matsyādaḥ punaḥ sarvamāṃsabhakṣaiti vyapadeśaṃyujyatetānmatsyānvarjayet | 15 || idānīṃ jātiviśeṣakriyāviśeṣasamavalaṃbanena matsyapratiprasavamāha pāṭhīnarohitāviti | pāṭhīnaścaṃdrakākhyomatsyabhedaeva | rohitopi rohitamatsyākhyastau devapitryakarmaviniyuktāvityadanāhauṃ natvanyadā | rājīvāḥ punaḥ padmavarṇīmatsyaviśeṣāstathā siṃhamukhāḥ saśalkāśca śaklacilicimaśabdābhyāmāyurvedaprasiddhāḥ sarvadā havyakavyābhyāmanyatrāpi bhakṣyārhāḥ | 16 || nabhakṣayediti | yaekakrāprāyeṇādanti sarpādiyastāṃstathā abhiyuktairapi nāmajātibhiryemṛgapakṣiṇona jñāyante tānviśeṣasāmānyapratiṣedhānākramaṇe sati bhakṣyapakṣe patitvā bhakṣyatvena samuddiṣṭānevaṃ pañcanakhāṃśca sarvānnaramārjārādīnnabhakṣayet | 17 || atrapratiprasavamāha śvāvidhikaṃśalpikaṃgodhāravaṅgaṃkūrmaśaśāṃstatheti | śvāvikaṃsedhākhyaṃprāṇibhedaṃ vālpakaṃ cāpaṃgodhāṃca prāṇiviśeṣaṃkhaḍgaṃgaṇḍakaṃ kūrmakacchapaṃ śaśaṃca pañcanakheṣu madhyādbhakṣaṇārhānmanyādayaāhuḥ | tathaikadantapaṅktyupeteṣu madhyāduṣṭravarjitānajādīniti | 18 || chatrākamiti | kavakagrāmasūkaralaśunādīnāmanyatamaṃbuddhipūrvaprāyaścittagurutvādbhyāstobhakṣayitvā dvijātiḥpatet | dvijātikarmabhyohāniḥpatanamiti | tataścaprāyaścittaṃtasya na bhavati tathā vakṣyati || garhitānādyayojagdhiḥsurāpānasamāniṣaṭ iti |

8.1.15

19 || amatyaitānīti | etāni chatrākādīni ṣaṭbuddhipūrvakaṃpratyekaṃ bhakṣayitvā ekādaśādhyāyavakṣyamāṇasvarūpaṃ sūtāhaṃsāntapanaṃ yaticāndrāyaṇaṃ caret | etadvyatirikteṣu | lohitaniryāsādiṣu pratyekabhakṣaṇe'horātraṃnāśnīyāt | prāyaścittasya prakarṣeṇotkarṣolaśunādīnāvarjanādārtha | śeṣeṣūpavasedaharityetatpunarlāghavārtham | tatrahi kriyamāṇe lohitavṛkṣaniryāsādigrahamakaṃvyaṃsyāt | 20 || saṃvatsarasyaikamapīti | saṃvatsarasya madhya brāhmaṇaḥ śeṣeṣūpavasedahariti samanantaraprastutalohitavṛkṣaniryāsādyasaṃvaitti bhuktaprāyaścittārthamapi kṛcchraṃkṛcchramadhyaprathamāmnānāt | prājāpatyaṃcaretkṛcchramiti tasya punarbhakṣaṇaviśeṣatoyadyasyacoditaṃprāyaścittaṃ tadeva kuryādataevaca jñāyate | asaṃvaitti tatkṛtepi vyatikrame pāpaṃprāyaścittaṃbhavatītyevaṃ ca || trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayan || adṛṣṭamadbhirniṇiktamityetatprāyaścittavyatiriktaviṣaye'vatiṣṭhate | tathāca dravyaśuddhiprakaraṇaetadārtheṇābhihitaṃ | brāhmaṇagrahṇaṃdvijapradarśanārthe trayāṇāṃprakṛtatvān | etaduktaṃdvijātonāmiticopasaṃgrahāt | 21 || yajñārthamiti | yāgārthabrāhmaṇādibhiḥkṛtaiḥ praśastāyeca uditāḥśrutau mṛgapakṣiṇāstevadhyāiti śrutyuktānuvādobhṛtyānāṃcaivetyetadvidhitsitaṃ svāmyādāpanārthaṃ bhṛtyānāmavaśyabharaṇīyānāvṛddhamātrādīnāṃsthityarthaṃca vadhyāagastyoyasmātpūrvamevaṃkṛtavāniti copasaṃgrahāt | 22 || babhūvuriti | yasmāccirantaneṣvapi saṃbandhiṣu yajñeṣu brāhmaṇakṣatriyayajñeṣu ca bhakṣyāṇāṃmṛgapakṣiṇāṃsaṃbandhināmāṃsena puroḍāśāabhūvan | tasmādyajñārthamapitevadhyāḥ |

8.1.16

23 || adhunā paryuṣitapratiprasavārthamāha yatkiṃciditi | yadbhakṣyaṃkharaviśadamabhyavahārya | modakādi yaccabhojyaṃ | pāyasādiupaghātāntararahitaṃtaddhavighṛtādisnehasaṃyuktaṃkṛtvā paryuṣitamapi rātryantaritamapyamadanāīmityevaṃ tacchabdavyatyayenaitatvyākhyeyaṃ | yathāśrutā- haviryobhighāraṇesati snehasaṃyogāvaśyaṃbhāvitvādvaviḥ | śeṣasya yatkiṃcitsnehasaṃyuktamityanenaiva siddhatarabhidhānamanarthakaṃsyāt | yacca hutaśiṣṭaṃpuroḍāśādi paryuṣitaṃ syāttadbhojanakāle snehasaṃyogaśūnyamapyadanāheṃ | 24|| 'caraścitamiti | yavagodhūmakṣīravikārāḥ sarvenekarājyantaritāḥ santaḥ snehaprokṣaṇarahitāapi dvijātibhiradanīyāḥ | 25 || etaduktamiti | dvijātīnāmetadbhakṣyābhakṣyaniḥśeṣeṇoktaṃ ataūrdhvaṃmāṃsasyabhakṣaṇe varjaneca vidhiṃvidhānaṃvakṣyāmi | 26 || prokṣitamiti | prokṣaṇākhyaśrautasaṃskārayuktaṃgovyajasaṃcitmiyamāṃsaṃtadbhakṣayediti | śrutikarmāṅgabhūtabhakṣaṇaniyamānuvādoyaṃ brāhmaṇaka manādinimittabhakṣaṇaniyamasāmyāpādanārthaḥ | yattuprokṣitaparisaṃkhyārthatvamāhustadasadanupākurutamāṃsāni iti asyāprokṣitapratiṣedhārthatvāt | brāhmaṇānāṃceti brāhmaṇaprārthanayātyaktapratiṣiddhamāṃsāśinopi ca brahmacaryādiniyamatośrīyāttathāśrāddhemadhuparkevā tadāmiṣeṇakartavyaṃ | nāmāṃsomadhuparkaḥsyāditismṛtigṛhyaśāstramrayaktenābrāhmaṇenāpiniyuktoniyamitobhakṣayet | tathācanniyukta stvityatikramadoṣaṃvakṣyati prāṇarvātyayepi cakṣunimitte vyādhinimitte catyaktamāṃsāśinopica brahmacaryādiniyamatobhuñjīta |

8.1.17

27 || prāṇasyeti | koṣṭhasthasyavāyoḥ śarīrāvasthityarthamidaṃsarvaṃprajāpatirannaṃkalpitavān | kiṃtadataāha | paścādijaṅgamaṃ mūlaphalādicasthāvaraṃ sarvaṃprāṇasya bhojanaṃ tasmātprāṇātyaye māṃsamadanīyamiti | prāṇātyayamāṃsabhakṣaṇārthavādaḥ | 28 || carāṇāmiti | jaṅgamānāmajaṅgamāḥ sthāvarāṇyannaṃ | daṃṣṭravatāṃca vyāghrādīnāmadaṃṣṭrārurvādayaḥ | hastavatāṃmārjīrādīnāma̍hastāmatsyādayaḥ | śūrāṇāṃsiṃhādīnāṃbhīravoharaṇyādayaḥ | animittapūrvaślokasyaivāyaṃprapañcaḥ | itthaṃprajāpatikalpanāyāṃsatyāṃ | 29 || nānrāduṣyatīti | adanāhrānprāṇinoharaharapyaśnannabhakṣayitā na doṣān prāpnoti | yasmātprajāpatinaivādanāhrbhakṣayitāraścotpāditāiti | prāṇātyayamāṃsabhakṣaṇaniyamadārthyārthoyamarthavādānahetuḥprāṇyupaghātaniṣedhopadeśāt | 30 || yajñāyeti | yajñasaṃpattyarthaṃtadaṅgabhūtaṃyanmāṃsabhakṣaṇametaddevocitamanuṣṭhānamataevayatnataḥ kārya | etadvyatiriktaprakāreṇa punarmāsabhakṣaṇapravṛttīrakṣaḥ samucitamācaraṇaṃ manvādibhirucyate | tasmādetannakāryamiti prokṣitabhakṣaṇaniyamādanuvādārthaḥ | 31 || krītveti | krītvātSnapshotācotpādya yathoktabhṛtyānāṃcaiva bhṛtyairityanenacānītaṃ yathoktaṃdhānā matsyānvyayomāṃsamityevaṃrvādhimāṃsaṃdevapitṛbhyodatvāśvanūpāpaṃnaprāpnotītyupākaraṇānarhaśaśādimāṃsaviṣayamidamupākaraṇārhagovyajamāṃsasyānupākurutasya devādyarcanaśiṣṭasyānupākṛtamāṃsādīni pratiṣedhāt |

8.1.18

32 || nādyāditi | māṃsabhakṣaṇaprakārajñodvijonāpadi devādyarcanavidhānaṃvinā māṃsaṃnāśrīyāt | yasmādvidhānenayomāṃsamaśnāti samṛtaḥ sanparaloketaiḥ prāṇibhiḥparavaśobhujyate | yanmāṃsamanena bhakṣitayuktetipūrvātharvādaḥ| 33|| natādṛśamiti | mṛgavadhajīviśavarādivyatiriktasya dhananimittaṃmṛgāṇāṃhaṃturnatathāvidhaṃpāpaṃbhavati | yādṛśarutadevādyarcanani khādataḥ paraloke bhavatīti pūrvārthavādaeva | 34 || niyuktastuyathāvadyomāṃsaṃnāśnātimānavaiti | śrāddhamadhuparkayoḥ śāstramaryādānatikrameṇa niyuktaḥ sanpomanuṣyomāṃsaṃnāśnāti samṛtaḥ sannekaviṃśatijanmānipaśutvaṃprāpnoti | iti yathāvidhiniyukta stviti etanniyamavyatikramaphalakathanaṃ | 35|| asaṃskṛtānīti | paśuprāgādicoditaprokṣaṇādimattvaṃsaṃskārarahitānū govyajādipaśūn viprādirnakadācidapyadyāt | kiṃtarhi naimittikaṃvaidikapaśuyāgādividhimāśritaḥ sammattasaṃskṛtadivāśrīyādityanupākūtamāṃsārthe nirūpaṇārthavādametat | 36|| kuryāditi | saṅgebhūtādi doṣeṇa śarīrāvasāde sati tadvināśanāya̍ghṛtamayīṃvā paśupatikṛtimupahvareta | na purnadevādyuddeśamantareṇaivapaśuṃhetuṃnakadāpīcchet | 37 || yasmān yāvaṃtipaśulomāṇīti | vṛthā uddeśamantareṇayaḥpaśuṃhaṃti samṛtaḥsan tasya hanasya paśoryatsakāśātsaṃkhyākān vārānūjanmanijanmanimāraṇaṃprāpnoti tasmādvathā paśuṃnehanyāt | ha śabdaāgamasūcakaḥ |

8.1.19

38 || yajñārthamiti | yajñasaṃpattyarthaṃprajāpatinātmanaivādareṇa paśavaḥ sṛṣṭāyajñaśvānauprāsteti nyāyena nāsyajagataḥbhūtyabhivṛddhyarthatasmādyajñeyovadhaḥ sodharmokhyavadhakāryābhāvādavadhaeva oṣadhyaiti | oṣadhayodarbhādyāḥ paśavochāgādayaḥ vṛkṣāḥplakṣādyāḥ tiryañcaḥkūrmādayaḥ pakṣiṇaḥkaṅkādyāḥ yajñārthavināśaṃprāptāstetataḥtamadhamārjārtatanibarhitvā punarātmajñānādhikṛtaśarīralābhenotkarṣāṃn prāpnuvanti | 40 || madhuparkeceti | rājartviksnātaketyevamādinodite gṛhoktarūpe madhuparke yajñeca jyotiṣṭomādau pitrye daive ca karmaṇyevapaśavohiṃsanīyāḥ nānyatretyevamanuruktavān | 41 || eṣviti | paramārthikavedārthajñodvijaeteṣu madhuparkādiṣu padārtheṣu paśūn‌hiṃsan ātmānaṃtāṃścapaśūnuttamāṃgatiṃsvargādau vicitraśarīrasaṃbandhaṃprāpayati | na cānyatrānyadīyakarmaṇaḥ kathamanyasyaphalaprāptiriti nodanīyaśabdapramāṇakorthoyantacchabdovodhayati tattathaivapratipādanīyamanyathāśabdapramāṇakadharmārthaphalalābhepikaāśvāsaḥ | paśusañjñapanamantramadhyeveda āmnāyate || natrāuetanmriyasenariṣyasidevāiḍeṣipathibhiḥsugebhiriti paśuṃkilahotevamāha || natvaitanmriyasenāpiriṣyasihiṃsyasekiṃtahiṃsugairnikṛṣṭayonivyavadhānaśūnyairmārge devāneṣi svargaṃprāmoṣītyarthaḥ || evaṃcānyatratvaparopakārabhāvān | 42 || gṛhaiti | gṛhasthavānaprasthabrahmacāribhiścavasthaḥpraśastātmādvijaḥapādyapi aśāstritāṃhiṃsāṃnācaret |

8.1.20

43|| kathaṃpunastulyeprāṇivyāpādanelaukikyā adharmaḥśāstrīyāyādharmaityataāha yeti | yāśāstranoditā hiṃsā sthāvarajaṅgamesmiñjagati anādikālapravṛttāṃtāṃhiṃsākāryābhāvādahiṃsāmevavidyātnonānyapramāṇakodharmovedādevannibabhau prakāśatāṃgataḥ | evaṃca nātra kutārkikavitarkāākrāmante | 44 || yo'hiṃsakānīti | yonupaghātakānprāṇinohariṇādīnātmasukhābhilāṣeṇa hinasti saihaloke paraloke na kadācit sukhaṃvardhate | 45 || yobandhanavadhakleśāditi | yobandhanavadhatrāsādīnprāṇināṃkarttuṃnecchati sasarvasyahitaprāpaṇecchośīloanantaṃsukhaṃprāmoti | 46 || yaddhyāyatīti | yaścintayatibhagavadīśvarārādhanādi yadvākurute hariharacaraṇanamaskārādi yatravā bhavabhaktibhāvanādau ratiṃbadhnāti tatsarvamayatnenaprāpnoti yaātatāyyādīnapipraṇinonahinastyevaṃmāṃsabhakṣaṇaprasaṅgenaguṇadoṣānabhidhāyādhunāmakṛtamanusartumāha | 47 || nākṛtvāti | bhāṇihiṃsāmantareṇa na kvacinmāṃsamutpadyate | prāṇivadhaśca svarganimittaṃ na bhavati matyutanarakādihetustasmādvidhināmāṃsabhakṣaṇaṃvajayet | 48 || samutpattitticeti | śukraśoṇitābhyāṃcikitsakotpādanādyesarāgyāṃsamutpattiṃmāraṇakāle ca sakalakrūrakarmaṇiṇībhūtau vadhabandhau paryālocya vihitamāṃsabhakṣaṇādapi nivarteta | 49 || kimutāvihitamāṃsabhakṣaṇādityavihitamāṃsabhakṣaṇānindārthamāha nabhakṣayatīti | yodevārcanādividhiparityāgena piśācavanmāṃsaṃ na bhakṣayati sasarvalokapriyobhavati | vyādhibhiścanapīḍyate |

8.1.21

50 || anumanteti | anyena hanyamānamavalokya sādhvayaṃhantā karotīti yonumādetesonumantā viśasitāṃgaṃkaronāhaṃtā vadhakaḥ krayavikrayī krītvāvikrīṇīte saṃskartāārandhakaḥ upahartā pariveṣṭā khādakobhakṣayitā eteghātakāḥ| ityatraca nihantāraṃvarjayitvānyeṣāmaghātakānāṃghātakavacanamaśāstritaprāṇivadhenumodanānīyapi na kāryāṇi ityevamarthanatughātakatvapratipādanārthaṃ | kartavyakartavyapratipādanaparatvāsya śāstrasya ghātakarādakādīnāṃca pṛthakpṛthak prāyaścittadarśanāt | 51 || svamāṃsamiti | svaśarīramāṃsaṃparamāṃsena devārcanarahitena yovṛddhiṃnetumicchati tasmādadhiko'nyo'puṇyakartā nāstītyavidhimāṃsabhakṣaṇanindārthavādaeva | 52|| idānīmaśiṣṭāpratiṣiddhamāṃsanivṛttidharmayintyetatpratipādayitumāha varṣevarṣaiti | prativarṣaaśvamedhena yajeta | tathā, yoyāvajjīvaṃmāṃsaṃnāśnāti tayoraśvamedhamāṃsatyāgajajanitasya puṇyasya saṃvandha svargādiphalaṃtulyaṃ | 53 || phalamūlāśanairiti | pavitrāṇāṃphalamūlānāṃca | bhakṣaṇaiḥstatharṣisaṃbandhināmannānāṃnīvārādināmāraṇyānāṃbhojane tathāvidhaṃ-

Linked texts (1)