Manava Dharmashastra 2
Manvarthamuktāvalī 2
- Language
- Sanskrit
2.1
vidvadbhirvedavidbhiḥ sadbhirdhārmikaiḥ rāgadveṣaśūnyairanuṣṭhito hṛdayenābhimukhyena jñāta ityanena śreyaḥ sādhanamabhihitam| tatra hi svarasānmano'bhimukhībhavati| vedavidbhirjñāta iti viśeṣaṇopādānasāmarthyājjñātasya vedasyaiva śreyaḥsādhanajñāne kāraṇatvaṃ vivakṣitam| khaḍgadhāriṇā hata ityukte dhṛtakhaḍgasyaiva hanane prādhānyam| ato vedapramāṇakaḥ śreyaḥsādhanaṃ dharma ityuktaṃ| evaṃvidho yo dharmastaṃ nibodhata| uktārthasaṃgrahaślokāḥ— ‘‘vedavidbhirjñāta iti prayuñjāno viśeṣaṇam| vedādeva parijñāto dharma ityuktavānmanuḥ|| hṛdayenābhimukhyena jñāta ityapi nirdiśan| śreyaḥsādhanamityāha tatra hyabhimukhaṃ manaḥ|| vedapramāṇakaḥ śreyaḥsādhanaṃ dharma ityataḥ| manūktameva munayaḥ praṇindhurmarmalakṣaṇam’’|| ataeva hārītaḥ—‘‘athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ| śrutipramāṇako dharmaḥ| śrutiśca dvividhā vaidikī tāntrikī ca’’| bhaviṣyapuṇe ‘‘dharmaḥ śreyaḥ samuddiṣṭaṃ śreyo'bhyudayalakṣaṇam| sa tu pañcavidhaḥ prokto vedamūlaḥ sanātanaḥ|| asya samyaganuṣṭhānātsvargo mokṣaśca jāyate| iha loka sukhaiśvaryamatulaṃ ca khagādhipa|| ’’ śreyaḥsādhanamityarthaḥ| jaiminirapi idamapi dharmalakṣaṇamasūtrayat,—‘‘codanālakṣaṇo'rtho dharma’’ iti| ubhayaṃ codanayā lakṣyate, arthaḥ śreyaḥsādhanaṃ jyotiṣṭomādi| anarthaḥ pratyavāyasādhanaṃ śyenādiḥ| tatra vedapramāṇakaṃ śreyaḥ sādhanaṃ jyotiṣṭomādi dharma iti sūtrārthaḥ| smṛtyādayo'pi vedamūlatvenaiva dharme pramāṇamiti darśayiṣyāmaḥ| govindarājastu hṛdayenābhyanujñāta ityantaḥkaraṇavicikitsāśūnya iti vyākhyātavān| tanmate vedavidbhiranuṣṭhitaḥ saṃśayarahitaśca dharma iti dharmalakṣaṇaṃ syāt| evaṃ ca dṛṣṭārthagrāmagamanādisādhāraṇaṃ dharmalakṣaṇaṃ vicakṣaṇā na śraddadhate| medhātithistu hṛdayenābhyanujñāta iti yatra cittaṃ pravartayatīti vyākhyāya, athavā hṛdayaṃ vedaḥ sa hyadhīto bhāvanārūpeṇa hṛdayasthito hṛdayamityucyata ityuktavān|
2.2
phalābhilāṣaśālitvaṃ puruṣasya kāmātmatā| sā na praśastā bandhahetutvāt| svargādiphalābhilāṣeṇa kāmyāni karmāṇyanuṣṭhīyamānāni punarjanmane kāraṇaṃ bhavanti| nityanaimittikāni tvātmajñānasahakāritayā mokṣāya kalpante na punaricchāmātramanena niṣidhyate| tadāha ‘‘na caivehāstyakāmatā’’ iti| yato vedasvīkaraṇaṃ vaidikasakaladharmasaṃbandhaścecchāviṣaya eva|
atropapattimāha-
2.3
anena karmaṇedamiṣṭaṃ phalaṃ sādhyata ityevaṃviṣayā buddhiḥ saṃkalpaḥ, tadanantaramiṣṭasādhanatayāvagate tasminnicchā jāyate, tadarthaṃ prayatnaṃ kurute cetyevaṃ yajñāḥ saṃkalpaprabhavāḥ vratāni, yamarūpāśca dharmāścaturthādhyāye vakṣyamāṇāḥ| sarva ityanena padena anye'pi śāstrārthāḥ saṃkalpādeva jāyante| icchāmantareṇa tānyapi na saṃbhavantītyarthaḥ| govindarājastu vratānyanuṣṭheyarūpāṇi yamadharmāḥ pratiṣedhārthakā ityāha|
atraiva laukikaṃ niyamaṃ darśayati-
2.4
loke yā kācidbhojanagamanādikriyā sāpyanicchato na kadācidddaśyate| tataśca sarvaṃ karma laukikaṃ vaidikaṃ ca yadyatpuruṣaḥ kurute tattadicchākāryam|
saṃprati pūrvoktaṃ phalābhilāṣaniṣedhaṃ niyamayati-