Manava Dharmashastra 6
Manvarthamuktāvalī 6
- Language
- Sanskrit
6.1
caturthamāyuṣo bhāgamādyamityuktaṃ brahmacaryakālopalakṣaṇārtham| aniyataparimāṇatvādāyuṣaścaturthabhāgasya durjñānatvāt| naca "śatāyurve puruṣaḥ" iti śruteḥ pañcaviṃśativarṣaparatvam| ṣaṭtriṃśadābdikaṃ brahmacaryamityādivirodhāt| āśramasamuccayapakṣamāśrito brāhmaṇa uktabrahmacaryakālaṃ janmāpekṣādyaṃ yathāśakti gurukule sthitvā dvitīyamāyuṣaścaturthabhāgaṃ gṛhasthāśramamanutiṣṭhet| "gṛhasthastu yadā paśyet" (a0 6 ślo0 2) ityaniyatatvāddvitīyamāyuṣo bhāgamityapi gārhasthyakālameva|
6.2
parasyāpīḍā śiloñchāyācitādiradrohaḥ īṣatpīḍā yācitādiralpadrohaḥ natu hiṃsaiva drohaḥ tasyā niṣiddhatvāt| adroheṇa tadasaṃbhave'lpadroheṇa yā vṛttirjīvanopāyaḥ tadāśrayeṇa bhāryādibhṛtyapañcayajñānuṣṭhānayukto brāhmaṇo natu kṣatriyādiranāpadi jīvet| āpadi daśame vidhirbhaviṣyati| ayaṃ ca sāmānyopadeśo yājanādhyāpanaviśuddhapratigrahādisaṃgrahārthaḥ| vakṣyamāṇartādiviśeṣamātraniṣṭhatve saṃkucitasvarasatvahāniranadhikārārthatvaṃ yājanādevṛttiprakaraṇāniveśaśca syāttayāpi jīvet|
6.3
yātrā prāṇasthitiḥ śāstrīyakuṭumbasaṃvardhananityakarmānuṣṭhānapūrvakaprāṇasthitimātrārthaṃ na tu bhogārthaṃ svasaṃbandhitayā śāstravihitārjanarūpaiḥ karmabhirṛtādikṣyamāṇaiḥ kāyakleśaṃ vinā'rthasaṃgrahaṃ kuryāt |
kaiḥ karmabhirityatrāha-
6.4
anāpadītyanuvartate| ṛtādibhiranāpadi jīvet| sevayā tvanāpadi kadāpi na varteta |
aprasiddhatvādṛtādīni vyācaṣṭe-
6.5
abādhitasthāneṣu pathi vā kṣetreṣu vāpratihatāvakāśeṣu yatra yatrauṣadhayo vidyante tatra tatrāṅgulibhyāmekaikaṃ kaṇaṃ samuccāyitveti baudhāyanadarśanāt ekaikadhānyādiguḍakoccayannamuñchaḥ| mañjaryātmakānekadhānyoccayanaṃ śilaḥ, uñchaśca śilaścetyekavadbhāvaḥ tatsatyasamānaphalatvādṛtamityucyate| ayācitopasthitamamṛtamiva sukhahetutvādamṛtam| prārthite punarbhaikṣaṃ bhikṣāsamūharūpaṃ maraṇasamapīḍājananalabelnmamṛtam| etacca sāgnergṛhasthasya bhaikṣamapakvataṇḍulādirūpaṃ natu siddhānnaṃ parāgnipakvena svāgnau homābhāvāt| karṣaṇaṃ ca bhūmigatapracuraprāṇimaraṇanimittatvādbahuduḥkhaphalaṃ prakarṣeṇa mṛtamiva pramṛtam |
6.6
prāyeṇa satyānṛtavyavahārasādhyatvātsatyānṛtaṃ vāṇijyam| natu vāṇijye śāstreṇa satyānṛtābhyanujñānam| tena caivāpi jīvyata iti ca śabdena vāṇijyasamaśiṣṭatvātkusīdamapi gṛhyate| pūrvaślokoktā kṛṣiretacchloke ca vāṇijyakusīde| anāpadītyanuvṛtterasvayaṃkṛtānyetāni boddhavyāni| yathāha gautamaḥ| kṛṣivāṇijye svayaṃ cākṛte kusīdaṃ ca| sevā tu dīnadṛṣṭisaṃdarśanasvāmitarjananīcakriyādidharmayogācchuna iva vṛttirataḥ śvavṛttiruktā tasmāttāṃ prakṛto brāhmaṇastyajet|