<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Polity, Pleasure & Law](https://indike.org/pramana/in.niti) › [Law and Social-Religious Duty](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma) › [Mānava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu) › [Manvarthacandrika](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda) › 11

# Manava Dharmashastra 11

Manvarthacandrikā 11

- **Language:** Sanskrit

### [11.1](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.1)

( 4 ) rāghavānandaḥ | vaivāhikovakṣyamāṇavivāhasaṃbaṃdhīsaṃskāraḥupanayanasaṃskārasthānīyaḥ | tena tannivṛttiḥ vaidi-

### [11.68](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.68)

( 4 ) rāghavānandaḥ | vartiṣyamāṇakarmayogaṃvaktuṃvṛttaṃkīrtayati eṣaiti | aupanāyanikaupanayanasaṃbandhīupanayanaparyantovāupanītasya yena karmaṇā yogastaṃ utpattitryañjakautpatterdvitīyajanmano vyañjakaḥpuṇyastatpradaḥ |

### [11.69](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.69)

( 4 ) rāghavandiḥ | tatrādau guruśikṣaṇīyamāha upanīyeti | śiṣyamiti liṅgasaṅkhyeavavikṣite aṣṭavarṣaṃbrāhmaṇamupanayītetyādiśruterjātivatpaśumālabhetetivat vidheyagatatvātpūrvāprāpterekavākyepānantvācca | atovakṣyati | adhyeṣyamāṇaityekavacanāntaṃśaucaṃvakṣyateekāliṅgaityādibhiḥagnikāryaṃagnau sāyaṃprātaḥsamiddhomānuṣṭhānam |

### [11.70](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.70)

( 4 ) rāghavandvaḥ | śiṣyasya vedagrahaṇaniyamamāha adhyeṣyamāṇaiti tribhiḥ | laghuvāsā gurutolaghuvāsāḥpavitravāsāvāevaṃvidhaevādhyāpyaḥ |

### [11.71](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.71)

( 4 ) rāghavavānandaḥ| kiṃca brahmeti | brahmārambhe vedasyādhyayanasamāptayorbrahmāñjalikṛtaityuktaṃ tallakṣaṇamāha saṃhṛtyeti | añjaliratra kadalīpuṣpākāraḥ |

### [11.72](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.72)

( 4 ) rāghavānandaḥ | guroḥpādau grāhyāvityuktaṃ tatprakāramāha vyatyasteti | upasaṃgrahaṇaṃ pādayoritiśeṣaḥ etadvyanakti savyeneti savyena svasya vāmahastena savyoguroḥ pāda evamuttaratranāyaṃkamaḥ tathā ca paiṭhīnasiḥ | uttānābhyāṃ dakṣiṇaṃdakṣiṇena savyaṃsavyena pādāvabhivādayediti |

### [11.73](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.73)

( 4 ) rāghavānandaḥ | guruśiṣyayorniyamamāha adhyeṣyamāṇaṃtviti tribhiḥ | adhyeṣyamāṇaṃśiṣyamadhīṣvabhoiti brūyāttathā virāmostviti virāmostvityukteḥ āramet nivartetādhyayanāt śiṣyaiti śeṣaḥ |

### [11.74](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.74)

( 4 ) rāghavānandaḥ | oṃkārāyantamadhyayanaṃniyamayati brahmaṇaiti | brahmaṇovedasya pūrvamanoktaṃtaṃbrahma sravati cyavate svaravarṇataḥ viśīryate | yadapyadhītaṃtadapi vismṛtaṃsyāditi praṇavoccāraṇeṣyarthavādaḥ |

### [11.75](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.75)

( 4 ) rāghavānandaḥ kiṃna prāgiti | prākkūlānprāgagrān kuśāniti śeṣaḥ | pavitrairhastadvayasthītakuśaiḥ |

### [11.76](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.76)

( 4 ) rāghavānandaḥ | prāṇāyāmapūtasyaiva praṇavoccāraṇādhikāraityuktestadaṅgagāyatrīpraṇavavyāhṛtisaṃyuktaṃjñāpayan ādau praṇavasya vedatrayasāratāmāha akāraṃceti dvābhyāṃ | vedatrayātṛgyajuḥsāmabhyaḥ niraduhatuddhṛtavān dadhnaiva navanītam |

### [11.77](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.77)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tebhyoġāyatryāstrīnpādānadūduhadityāha tribhyaiti| tadityṛcaḥ tatsaviturityādyāyāṛcaḥ parameṣṭhī hiraṇyagarbhaḥ āpojyotirityādiśiropi jñeyaṃ | savyāhṛtiṃsapraṇavāṃgāyatrīṃśirasāsah | triḥpaṭhedāyataprāṇaḥ prāṇāyāmaḥ saucyateiti śruteḥ | gāyatrīṃśirasāsādhaṃ japedvyāhṛtipūrvikāṃ | pratipraṇavasaṃyuktāṃ trirayaṃ prāṇasaṃyamaiti yājñavalkyokteśca || gāyatrītyupalakṣaṇaṃtriṣṭubjagatyoḥ saṃvatsare ṣaṇmāsyecaturviṃśatyahe dvādaśāhe ṣaḍahe tryahe vā sadyaśleṣagāyatrīṃbrāhmaṇāyānūbrū-

### [11.78](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.78)

( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃpratyasyājapārthamānupūrvīpradarśayati etaditi | etadakṣaraṃoṃkārākṣaraṃetāṃtatsaviturityādimacoī yādityantāṃ bhūrbhuvaḥsvariti vyāhṛtayaḥ praṇavātparasminpūrve ca vyāhṛtayoyasyātadityādikāyoḥ tāmityarthaḥ vedapuṇyena vedatrayādhyayanajaṃtulyapuṇyena |

### [11.79](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.79)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca tasyājapaviśeṣaṃ phalaviśeṣamāha sahasreti | trikaṃpraṇavāditrayaṃrbahiḥ grāmāt na dharaṇyādau tvacaḥ kañcukānavaupamānārthaḥ tvaceveti kvacitmahatobrahmahatyādeḥ tasmātsarvapāpakṣayakāmenaiṣājapanīyetibhāvaḥ |

### [11.80](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.80)

( 4 ) rāghavānandaḥ | etadvaimukhyedoṣamāha etayeti | etayāṛcātatsaṃviturityādikayā visaṃyuktaḥ parityaktaḥ kriyayāsandhyāgnihotrādikayā cagarhaṇāṃnindyatām |

### [11.81](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.81)

( 4 ) rāghavānandaḥ | mumukṣūṇāṃtadeva śaraṇamityāha oṃmiti | avyayāṃ avyayaphaladātrīṃ brahmaṇaḥparaṃbrahmaṇaḥmukhaṃprāptyupāyaṃvedasya pradhānabhūtaṃvā |

### [11.82](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.82)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca yaiti | adhīteabhyasyati saṃkhyāpūrvoktaiva vāyubhūtaḥvāyurrvaigautamatanūsūtramityādiśruterhiraṇyagarbhapadavīṃ prāpya khamūrttimān ākāśavaddehāyanāvacchinnaḥbrahmabhavediti kramamuktirityarthaḥ |

### [11.83](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.83)

( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃprati mumukṣūṇāṃsaṃnipattyopakārakāṇi bruvantrīhyādisādhyahiṃsātmakāni karmāṇi nindati ekākṣaramitidvābhyām | ekākṣaraṃpraṇavaḥ paraṃbrahmatadabhidhāyakatvāt tasya vācakaḥpraṇavaiti pātañjalokteḥ | paraṃtapaḥśarīraśoṣaṇapāpanāśaktvasāmyātprāṇāyāmena pātakamityukteḥ ataāha maunātsatyamiti | maunāt tūṣṇīṃbhāvātsatyaṃpraṇavādaijapaḥ upakramopasaṃhārābhyāṃjapaevanātparyān |

### [11.84](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.84)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃvā'nyatkṣaranti hiraṇyagarbhapadasyāsādhakatvānnatatra dakṣiṇāṃyaṃtīti śruteḥ | dakṣiṇāagnihotrādiparāḥ ataevākṣaramityādi akṣaraṃavināśi tadevabrahmaprajāpatirhiraṇyagarbhaśca etadvai satyakāmaḥparaṃcāparaṃca yadoṃkāraiti śruteḥ parāparabrahmaprāptyupāyatvāt |

### [11.85](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.85)

( 4 ) rāghavānandaḥ | japasyaśreyastvaṃ pradarśayanuttadviśeṣe phalabhūmānamāha vidhīti | vidhiyajñādagnihotrādeḥjapayajño vācikaḥdaśabhirguṇairviśiṣṭodaśaguṇaphaladaḥsaevopāṃśutvenānuṣṭhitaḥśataguṇaphaladaḥ | upāṃśuriti yatsamīpasthojanonaśrṛṇoti

### [11.86](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.86)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tatkāryamantaḥkaraṇaśuddhirapi japasādhyetyāha yadveti dvābhyām | pākayajñāvakṣyamāṇāḥvidhiyajñādarśapaurṇamāsādayaḥ |

### [11.87](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.87)

( 4 ) rāghavānandaḥ | japyena mantrāṇāṃjapena saṃsiddhyedantaḥkaraṇaśuddhiṃlabheta dharmeṇa pāpamapanudatīti mahatopyenasomāsāttvacevāhirvimucyataiti | japatonāsti pātakamiti śruteḥ | smṛtiḥyāṃjanyayāgādikaṃmaitraḥmitraḥ sūryaḥ tadvaityaḥgāyatryupāsakaḥ athavā prāṇimātrapriyaḥaṇsvārthikaḥbrāhmaṇobrahmaniṣṭhaḥ kṛtasākṣātkāraucyate khamūrttimānityuktam | sa brahmaṇaḥ kenasyādyenasyādityādiśruteḥ |

### [11.88](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.88)

( 4 ) rāghavānandaḥ | anupasaṃtṛptendriyāṇāṃjapopinaphalāyeti tadarthamatyāhāramāha | indriyāṇāmiti | apahāriṣupuṃndriyāṇi svapravaṇaṃkartuṃśīleṣu yantāaśvaniyamanasārathiriva saṃyamanaṃkuryāt |

### [11.89](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.89)

( 4 ) rāghava़ānandaḥ | tāni katītyapekṣāyāmāha eketi | pūrve brahmādayaḥ ānupūrvaśaḥśrotrādikrameṇa |

### [11.90](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.90)

( 4 ) rāghavānandaḥ | teṣāṃsvarūpaṃsaṃkhyāṃkāryaṃcāha śrotramiti tribhiḥ | svarūpaṃśrotramityādi saṅkhyāṃpañcetyādiḥ kāryaṃdhīkarmajanakatāeṣāṃmadhye svaguṇena saṃkalpenobhayātmakamubhayaguṇaprerake yasminamanasi jite gaṇaudhīndriyakarmendriyātmakau |

### [11.93](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.93)

( 4 ) rāghavānandaḥ | anupasaṃhāre doṣaṃkīrtayanantaḥkaraṇe phalamāha iṃdriyāṇāmiti | prasaṃgenendriyārtheṣvabhiṣaktyādoṣaṃsaṃsārākhyaṃsiddhiṃmanaḥśuddhidvārā mokṣākhyāṃtathā ca gītā siddhiṃmāpnoyathā brahma tathāpnotinibodhamaiti |

### [11.94](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.94)

( 4 ) rāghavānandaḥ | nanubhoge sati svayamevauparameyurantāni kimupasaṃhāraṃṇetyataāha | neti | kāmobhilāṣaḥkāmānāṃkāmyaṃtepāmupabhogaḥsākṣātkāraṃṇatena śāntirdūre api tu vardhataevetyāha | haviṣeti | kṛṣṇavartmāgniḥ | tathā ca viṣṇupurāṇe yayātivākyama | yatpṛthivyāṃvrīhiyavaṃhiraṇyuṃpaśavaḥ striyaḥ || ekasyāpi na paryāptaṃ dityatitṛṣaṃtyajet || atitṛṣaṃ atitṛṣṇāṃmitmarthaḥ || tathā pūrṇaṃvarṣasahasraṃme viṣayāsaktacetasaḥ | tathāpyanudinaṃtṛṣṇā mamaiteṣveva jāyate || ityādi |

### [11.95](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.95)

( 4 ) rāghavānandaḥ | rtārha viṣayābhoge mṛtireva tatrāha śrutveti | bhogo napratibandhakaḥ kiṃtuvāsaktiḥ taduktam paśyanśṛṇvanspṛśannityādīndriyārtheṣuvartataiti dhārayannityantaṃbhagavatā kṛṣṇena |  
98 ||

### [11.96](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.96)

( 4 ) rāghavānandaḥ | balādindriyasaṃbandhe kaupāyastatrāha na tatheti | etānīndriyāṇiasevayā śuṣkavairāgyeṇa tatrahetuḥpraduṣṭāni prakarṣeṇabahukālasevayā prasaktāni jñānena kṣayiṣṇutvādidoṣadṛṣṭyā tatvajñānena vā taduktam | viṣayāvinivartantenirāhārasyadehinaḥ | rasavajrrasopyasyaparaṃdṛṣṭvā nivartataiti || nirāhārasyendriyairviṣayānasevinaḥ rasorāgaḥ sopi paraṃbrahmadṛṣṭavatonirvatataiti gītārthaḥ |

### [11.97](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.97)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ataevātmānātmavivekaśūnyasya na kepi śodhakāityāha vedāiti | vedāabhyasyamānāḥ tyāgāḥ saṃnyāsādānaṃvāniyamaḥ śaucasaṃtoṣādayaḥ tapāṃsi kṛcchrādīni eteanuṣṭhīyamānāapi vipraduṣṭabhāvasya rūpādiṣvavyāsaktasya |

### [11.98](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.98)

( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃndhyayorvedavidityuktaṃ tacca kiyantaṃkālaṃ vyāpya kartavyamiti prakāraṃlakṣaṇaṃcāha pūrvāmiti | sandhyāṃvyāpya japannūrdhvatiṣṭhetvāsīno bhavediti vidhirastatraivāvadherapekṣaṇāt | jape tu saṅkhyaiva niyamyate natu kālaḥ | sahasraparamāṃdevī śatamadhyāṃdaśāvarāmityukterārkadarśanāt saṃpūrṇārkadarśanamabhivyāpya taddarśanaṃyāvatsamyagarkṣavibhāvanātsamyak‌ṛkṣaṃsamyagṛkṣaṃ tasya vibhāvaneprakāśaḥ tāvadadhyāsīta upaviśya japedityarthaḥ | hrāsavṛddhītu satataṃ divasānāṃyathākramaṃ | sandhyāmuhūrtamātraṃtu hrāse vṛddhau ca saṃsthiteti yogiyājñavalkyokterdaṇḍadvayaṃsandhyā |

### [11.99](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.99)

( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃyatendriyasya siddhihetutoktā tatra sarveṣāṃ apravṛttāvapyekasyapravṛttau kodoṣastatrāha | indriyāṇāṃṣviti | sarveṣāmindriyāṇāṃmadhye yatkiṃcitkṣaratīndriyaṃviṣayapravaṇaṃsyāt prajñādhairyatenaiva kṣarati dṛteścarmamayodakapātrasya pādātchidrānsarvaudakaṃkamaśonaśyati tathā ca viṣayendriyasaṃprayogānmanaḥ kṣubhyati nānyathā | atra gītā | indriyāṇāṃhi caratāyaṃnmanonuvidhīyate | tadasya harati prajñāṃvāyurnāvamivāmbhasi iti || manaḥ sahakṛtaṃyadindriyaṃkṣaradi taddharatīti gītārthaḥ | evaṃmasaktaṃindriyamātraṃprajñāharatītibhāvaḥ |

### [11.100](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.100)

( 4 ) rāghavānandaḥ | prakaraṇārthanigamayan tasya pumarthaparyavasāyitāmāha vaśīti | arthāndharmādīn akṣiṇvan apīḍayan yogataḥ yogopāyena avarjanīyaviṣayasevayetiyāvat |

### [11.101](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.101)

| ( 4 ) rāghavānandaḥ | kṛtabhogādakṛtabhogojanaḥśreṣṭhaityāha yaścaitāniti | prāpnuyāt bhuñjīta kevalānindriyasaṃbandhānsarvakāmānāṃviṣayāṇāṃprāpaṇātbhogāt |

### [11.102](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.102)

( 4 ) rāghavānandaḥ | khādiranyāyenāha naiśamiti | niśākṛtaṃenaḥpāpamalamapi pāpaṃyathā khādiraṃpaśuṃbadhnāti khādiraṃvīryakāmasya yūpaṃkurvīteti vacanadvayenaikaeva khādiroyūpaubhayārthaḥ evaṃsandhyāpīti nyāyārthaḥ |

### [11.103](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.103)

( 4 ) rāghavānandaḥ | sandhyākaraṇe doṣamāhaneti | śūdravaditi tadakaraṇe'nadhikāritaiva tatpūrvakatvātsarvakarmaṇām |

### [11.104](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.104)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tatra praśastasthānamāha apāmiti | naityakaṃbrahmayajñarūpaṃsamāhito'nanyamanāḥ sāvitrīmapīti anadhītasūktāntarasya brahmayajñārtha | viśiṣṭoyamaparovidhiriti medhātithiḥ |

### [11.105](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.105)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ahanyahanotyuktaṃaṣṭakāpaurṇamāsyāvityādau kāgatiririti cettatra paryudāsādhikaraṇanyāyenāha vedopakaraṇaiti | vedopakaraṇe śikṣādivedāṅge naityake brahmayajñādirūpe gurumukhātprathamādhyayane vā taeva snātakamakaraṇaevānadhyāye gaṇitastasyādhyayanasya kāmyatvātanurodheapekṣāaṅgādernāsti tathā ca sūtram | kāmaṃvedāṅgānīti | kāmamicchā tadvaśāttavedāṅgādhyayanamiti jaiminisūtrārthaḥ | yajatiṣu | ye yajāmahe kuryānnānuyājeṣviti tatra yathāanuyājavarjiteṣu yāgeṣuyeyajāmahakaraṇaṃtadvadatrāpi anadhyāyeṣvaṅgādipāṭhaiti nyāyārthaḥ |

### [11.106](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.106)

( 4 ) rāghavānandaḥ | arthavādenoktamarthaṃdṛḍhayati naityakaiti | brahmasatraṃsatatabhavatvānnabrahmaivāhutistasyāhutaṃhomarūpādhyayanaṃsomāhutisthānīyaṃanadhyāyavaṣaṭkṛteanadhyāyādhyayanaṃvaṣaḍiti yājyāsamāpakavauṣaṭsthānīyaṃtena kṛtaṃsaṃskṛtaṃbrahmasatramitirūpakaṃpuṇyaṃ puṇyadaṃ | nāpohedāgniṣu kriyāiti home nāstyanadhyāyaāvaśyakatvāt | tathā prātyahikajapepīti bhāvaḥ |

### [11.107](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.107)

( 4 ) rāghavānandaḥ | adhyayanasya guṇaphalamāha | yadveti | vidhinā prākkūlānityuktenakṣarantipitrādīnāṃtṛptiṃprati | taduktaṃyājñavalkyena | madhunā payasā caiva sadevāṃstarpayedvijaḥ | pitṝnmadhughṛtābhyāṃcaṛcodhīte tu yonvaham || īdṛśaḥ svādhyāyaḥ godohanaviśiṣṭāpaḥ praṇayanaṃ yathāpaśusādhanaṃtathāyamuktaphalasādhanamiti arthavādoyamiti medhātithiḥ | tannaarthavādatve parapadārthāpattiḥ svapadārthatyāgaiti mīmāṃsāmudrābhaṅgaḥ anyathā godohamapyarthavādaḥ syāt |

### [11.108](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.108)

( 4 ) rāghavānandaḥ | brahmacāriṇo'vaśyakarttavyamāha agnīndhanamiti agnīndhanaṃsāyaṃmātaḥ samiddhemaḥ adhaḥśayyāṃkhaṭvādyanārūḍhatāṃkuryātsamāvartanaparyantamityanvayaḥ |

### [11.109](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.109)

( 4 ) rāghavānandaḥ | vidyādānapātrāṇyāha ācāryaputraiti | jñānadaḥ athavā vidyayā vidyetyuktatvātdhārmikaḥ lābhādyanupajīvyadharmārthayaḥ paṭhati śuciralubdhaḥ āptobandhuḥ | śaktovedatadarthavicāraṇādauarthadauttarakāle svojñātiḥ |

### [11.110](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.110)

(4) rāghava़ānandaḥ | sārthavādānipātrāṇyāha nāpṛṣṭaiti ṣaḍbhiḥ | anyāyena yathāvidhinamaskārādirahitena pṛcchatastatprati na brūyāditi | jānannapi tatra tatra samarthopi lokeapātre jaḍavanmūkavatsyāt |

### [11.111](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.111)

(4) rāghavānandaḥ | uktātikrame'narthamāha adharmeṇeti | adharmeṇa pṛṣṭaiti śeṣaḥ | prāhaadharmeṇa ca pṛcchati yaḥtayormadhyeanyataraḥvyatikramakārī praiti mriyate phalāccyavate |

### [11.112](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.112)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca dharmārthāviti | tadvidhā vidyādānānānurūpāūṣarekṣārabhūmau tatroptaṃyathānāṅkurayati tathā tādṛśe dharmārthādayona syuriti |

### [11.113](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.113)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ayogye'dānaṃśreyaityāha vidyayaiveti | brahmavādinā vedānadhyāpayitumicchatā ghorāyāṃvṛtterabhāvena mṛtyuparyavasitāyāṃkalalobhāt kasyacidūparepi śubhabījāropaṇaṃmrāmaṃtannirāsāyāha na tvenāmiti | iriṇeuktoṣareetāṃvidyām | ayamarthaḥ kaṅgubījāderalpatayā'nyatonupakārakatvaṃvidyāyā svataeva pārāyaṇādinopakārakatvam |

### [11.114](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.114)

( 4 ) rāghavānandaḥ | atraheturvidyeti | śevadhirnidhiḥtadasūpayayāvidyākuṇṭhatā syāt | adāne vīryavattamā vīryāti śayavatīapātradāne tu duradṛṣṭajanakatayāadhyayanoktaphalājanikā | ādāne tu tajjaniketibhāvaḥ |

### [11.115](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.115)

( 4 ) rāghavanndaḥ | dānapātramāha yamiti | yaṃniyatamuktaniyamavantaṃtaṃvidyāt jānīyāt | nidhipāyanidhividyāṃpātuṃśīlāyāpramādine'kutsitāya brūhi |

### [11.116](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.116)

( 4 ) rāghavannandaḥ | gurorananujñayā vidyānagrāhyetyāha brahmeti | brahma vedaṃadhīyānādanyasmāttadarthoccaritaṃniyatastatrasthoavāpnuyāt | svīkuryātsabrahmasteyīti |

### [11.117](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.117)

( 4 ) rāghavānandaḥ | namaskārasya vidyāgrahaṇe pūrvāṃṅgatvaṃ prāptaṃpūrvenoktaṃtatra bahuvaktavyatvādidānīṃtadāha laukikamiti saptadaśabhiḥ | laukikaṃ kṛṣivicatrādiviṣayaṃ smārtaṃvā vaidikamagnihotrādipratipādakaṃ ādhyātmikamātmānātmavivekaviṣayakaṃ jñānaṃ taddhetuśāstrādi |

### [11.118](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.118)

( 4 ) rāghavānandaḥ | nanutathāvidhaḥavedaviccetkathaṃnamasyastatrāha sāvitrīti | suyantritaḥasmatpratimahaniṣiddharasādivikrayaparāṅmukhaḥayantritobhinnamaryādaḥsarvāśīsarvaṃatuṃśīlaḥsarvavikretuṃśīlaḥsarvavikrayī trivedovedatrayavettāpinābhivādyaḥ prakaraṇāt |

### [11.119](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.119)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca śayyeti | śreyasā guruṇādhyācarite svīkṛte vakṣyamāṇakathaṃcittuṣṭyātiriktaina samāviśennādhitiṣṭhetaenaṃguruṃmatyutthāyaśayyāderityarthaḥ |

### [11.120](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.120)

( 4 ) rāghavānandaḥ | yatohisthavire guṇādhikeāyati satiūrdhvaṃniṣkrāmantidehādvahirgatāivabhavantimṛtyutthānaṃsaṃmramatiguruṃpratyabhivādanaṃtābhyāṃtāṃnanukrāntānapi prāṇānpratipadyate | punarityanvayaḥ |

### [11.121](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.121)

( 4 ) rāghavānandaḥ | na kevalamevaṃapinvabhīti | prajñābuddhiḥ | vidyeti kvacitpāṭhaḥ |

### [11.122](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.122)

( 4 ) rāghavānandaḥ | abhivādane padaniyamamāha abhīti | yena śabdena paraḥsaṃbodhyateāśiṣaṃpratimayojyate kuśalapraśnāṃ kāryate sobhivādaḥetadarthakānabhivādānabhivādayaityasmātparamasau devadattanāmāhamasmīti jyāyāṃsaṃabhivādayanmaskurvanbrūyāt | gautamopyāha svanāmaprayuttyābhivādayediti |

### [11.123](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.123)

( 4 ) rāghavānandaḥ | yenamasyāsteyadināmadheyasyoktābhivādasyaabhivādaṃabhivādārthanajānatetānnaṃmasye ahamityevabrūyānnādhikam |

### [11.124](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.124)

( 4 ) rāghavānandaḥ | abhivādane kartavye yannāma prayuktaṃtasyānte bhoḥśabdaṃkīrtayedityanvayaḥ | bhoḥśabdaprayoge hetuḥ nāmnāmiti | abhivādyasya nāmnāṃsvarūpabhāve bhobhāvo bhoityanuśiṣṭastena bhoityavaśyaṃprayujyate abhimukhīkaraṇāya tathāasau nāmāhamasmi bhoḥ | ataeva sāṅkhyāyanaḥ asāvahaṃbhoḥ ityātmanonāmādibrūyāditi |

### [11.125](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.125)

( 4 ) rāghavānandaḥ | viprakartṛkebhivādane sobhivādayitā vipraāyuṣmānbhava saumyeti vācyaḥ pratyabhivādanīyo'bhivādyeneti vākyārthaḥ | āyuṣnāniti ciraṃjīvetyāderupalakṣaṇam | akāraścetiakārādisvaraḥasyābhivādakasya nāmnonteamukaśarmannityāderante vartamānoyaḥsaplutaḥpratyabhivādakena vācyaḥ | vākyasya ṭeḥpluta udāttaḥityanuvṛtte pratyabhivādeaśūdraiti hi sūtram|asyārthaḥ| vākye vartamānaṣṭirantyasvaraḥplutaḥsyāttrimātraḥsyādudāttaśca śūdraṃvarjayitveti| pūrvākṣaraśvanakārasya pūrvaṃ pūrvamaśrutaityakṣaraḥ akṣaraṃbrahmavarṇayorityabhidhānādvirodho'nyathāakārāderdevabhūtyoḥ pūrvatvābhāvepi rāhoḥśirovadupacārādantatvaṃsvarāpekṣamivi navyañjanāntepi syāttathā ca vasiṣṭhaḥ | āmantrite yonrtyaḥsvaraḥsaplūyate sandhyakṣaramapragṛhyaṃ | athabhāvaṃcāpadyatepūrvenāmagatamakṣaraṃsaṃśliṣṭaṃyasya sapūrvākṣaraḥtenāganturūpakṛṣyavāakārādisvaraḥpluto na kāryaiti medhātithiḥ| tathā caāyuṣmānbhava saumyaamukaśarmanniti prayogaḥ | amukavarman amukabhūpate bhorājanyaviśāṃveti smaraṇāttakṣatriyavaiśyayostu vaikalpikaḥ | tasmādatra vipraityupalakṣaṇam | govindarājastu evamayuṅkte | amukaśarmannāyuṣmānbhavaiti | dharaṇīdharastvāyuṣmānbhava saumyāmamukaśarmeti | tatsarvamanūktāyuṣmān bhava saumyeti vācyovipraityānupūrvyāviruddham |

### [11.126](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.126)

( 4 ) rāghavānandaḥ | pratyabhivādanājñāne kathamityatrāha | yaiti | nābhivādyaiti yathāśāstraṃna namasyaḥtatra hetuḥ yathāśūdraiti | gāyatrīmātrasāraityanena tādṛśāṃtadajñānāmapi namasyatokteḥnindārthavādamātraṃvā |

### [11.127](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.127)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tatraiva prāsaṅgikaṃmaśraprakāramāha brāhmaṇamiti | brāhmaṇādidarśanādau kiṃcidvaktavyamiti prāptaṃtanniyamādaṣṭārthaśabdaviśeṣoccāraṇamarthapaunaruktyepi |

### [11.128](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.128)

( 4 ) rāghavānandaḥ | dīkṣitādiṣu viśeṣamāha | dīkṣitaḥsomayāgādiṣvabhivādanādike kārye nijanāmnā'vācyaḥ kiṃtubhoḥdīkṣita kiṃkaroti bhavānkutra gacchatītyādi |

### [11.129](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.129)

( 4 ) rāghavānandaḥ | arthaprayuktaparastriyā saha saṃbhāṣaṇamāha pareti | yonito'saṃbaddhāubhayalakṣaṇasaṃbandhahīnāḥ subhagetyādi brūyādityanvayaḥ | strīti vaktavye parapatnīyā strīti svastrīvyatirekaniścayārtham |

### [11.130](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.130)

( 4 ) rāghavānandaḥ | guruniti jñānavṛddhatapovṛddhayorupalakṣaṇaṃyaviṣṭhāḥkhalu guravaityādihārītavacanāt | asāvahamiti svanāmanirdeśaḥyavīyasopi kaniṣṭhānmātulādīnityarthaḥ |

### [11.131](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.131)

(4) rāghava़ānandaḥ | saṃpūjyāḥpratyutthānādibhiḥgurupatnīti | gururatra brahmadastasya patnī tatra hetuḥsamāstāiti |

### [11.132](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.132)

(4) rāghavānandaḥ | savarṇāḥsvasvajātayaḥviproṣya pravāsaṃkṛtvopasaṃgrāhyāḥ | pādayoriti śeṣaḥ | jñātisaṃbandhīti jñātīnāṃsvagotrajānāṃsaṃbandhināṃmātulānāṃca jyeṣṭhānāṃyoṣitaḥ |

### [11.133](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.133)

( 4 ) rāghavānandaḥ | jyāyasyāṃjyeṣṭhāyāṃsvasari bhaginyāṃtāsāṃsamavāye tāsāṃkanīyasyapimātaiva pūrvenamasyetyāhamātetyādi |

### [11.134](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.134)

( 4 ) rāghavānandaḥ | namaskāraprasaṅgena mānyatve kāraṇamāha | daśābdākhyamiti caturbhiḥ | ekapuravāsināṃvidyāguṇahīnatvepi daśābdākhyaṃvayasā sthityā vā daśavarṣādhikyaṃabhyutthānākhyamānyatve kāraṇam | puragrahaṃṇagrāmādyupalakṣaṇam | tathāpañcābdākhyaṃgīta|dikalājñānāṃtvalāyagrahaṇāpekṣayā svayoniṣu pitṛvyatatputrādiṣu svalpena vayasā |

### [11.135](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.135)

( 4 ) rāghavānandaḥ | piteti | pitṛvanmānārhaḥ |

### [11.136](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.136)

(4) rāghavānandaḥ | vijātīyānāmutkarṣamuktvā sajātīyānāṃtamāha vittamiti | vittaṃdhanaṃnyāyārjitam | bandhuḥpitṛvyādiḥ | karmaśrautaṃsmārtaṃca | vidyāvedārthatattvajñānam | yaduttaramiti | tādṛśadhanavatobandhumānmānyaḥbandhumatovayodhikastatopikarmī tatopividyāvāniti | evaṃtriṣu vittādiṣu bhūyāṃsi guṇavanti ceti bahavoguṇāyatretyarthaḥ | tenāyamarthaḥvittabandhuyuktovayodhikānmānārhaḥ evaṃvittāditrayayuktakarmavataḥvittādicatuṣṭayayuktavidyāvataiti |

### [11.137](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.137)

(4) rāghavānandaḥ | daśamīṃgataḥnavatyūrdhvavayogataḥ |

### [11.138](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.138)

( 4 ) rāghavānandaḥ | jyeṣṭhaḥvasyamānyatvakāraṇaprasaṅgenānyadapyāha cakriṇaiti dvābhyām | cakriṇaḥ rathakārārūḍhasya | snātakasya tadvratadhāriṇaḥ | bhāriṇobhārākrāntasya | varasya kanyāmudvoḍhuṃprasthitasya | etebhyaḥ panthādeyaityanvayaḥ |

### [11.139](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.139)

( 4 ) rāghavānandaḥ | teṣāṃsamavāyetvāha snātakonṛpamānabhāgiti | rājakartṛmānabhāgiti pūrvaṃpitāputrau viprakṣatriyāvityuktau tenātra yugapadupasthityādinimittaṃpūjādi vimṛśya |

### [11.140](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.140)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ācāryaputraityuktaṃtatra ka ācāryaityapekṣāyāṃtallakṣaṇaṃupādhyāyādisapratiyogikaṃsārthavādaṃca brūte upanīyeti aṣṭādaśabhiḥ | sakalpaṃyajñavidyāsahitaṃsarahasyamupaniṣaduktopāsanāsahitam |

### [11.141](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.141)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ekadeśaṃśākhāmātraṃmantraṃbrāhmaṇaṃvā | vedāṅgāni śikṣākalpovyākaraṇaṃniruktaṃchandojyotiṣamiti | ṣaṭetānivṛttyarthaṃyo'dhyāpayati saupādhyāyaḥ |

### [11.142](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.142)

( 4 ) rāghavānandaḥ | garbhādhānaṃyonau retoniṣekaiti | viprapadamulakṣaṇaṃsaṃskārasya dvijātimātraniyatatvāt | saṃbhāvayati puṣṇāti niṣekātiriktasaṃskārākartṛtvepi pitā guruḥ | tathāca vyāsaḥ prabhuḥ śarīraprabhavaḥpriyakṛnmānadoguruḥ| hitānāmupadeṣṭā ca pratyakṣaṃdaivataṃpiteti || prabhuḥ kāryākāryaniyoktā śarīrasya prabhavautpattiryasmātsaityarthaḥ |

### [11.143](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.143)

( 4 ) rāghavānandaḥ | agnyādheyaṃprāhavanīyādyutpādakaṃkarma | pākayajñānaṣṭakādarśādīni | makhānityagniṣṭomādeḥ viśeṣaṇam | yasya vṛtaḥ varaṇaṃgataḥ san | ācāryādikṛtvigantāḥ saṃbandhiśabdāstena yasyaite saṃbandhinastasyaivaitāni kuryurnānyasye tibhāvaḥ |

### [11.144](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.144)

( 4 ) rāghavānandaḥ | mukhyācāryasya sarvotkṛṣṭatvānnasya manasāpyaniṣṭaṃnācaraṇīyamiti autsukyādāha yaiti | avitathaṃvarṇasvaravaigupyarahitaṃbrahmaṇāvedena śravaṇau karṇāvāvṛṇoti sarahasyādivedamadhyāpayatītyarthaḥ |

### [11.145](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.145)

( 4 ) rāghavānandaḥ | atra heturupādhyāyāniti | upādhyāyāna‌ddaśāpekṣyadaśassūpādhyāyeṣuyāvatpūjāditatsarvamekopyācāryorhatītyevamuttaratra |

### [11.146](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.146)

( 4 ) rāghavānandaḥ | ācāryāṇāṃupanayanapūrvakasāṅgavedādhyāpayitṝṇāṃgarbhādhānādidṛṣṭopakārakatayā pitrorgarīyastvepi dṛṣṭādṛṣṭārthatayāācāryaeva kṣemyogarīyānityāha utpādaketi | garīyānbrahmadaḥ pitetyatra hetuḥ brahmajanmetiuḍanītasyaiva vedasvīkṛtidvāreha karmādhikāritā tadvārā ca svargādyavāptiḥ | śaśvadbrahmāvāptihetutvācchāśvatamiti bhāvaḥ |

### [11.147](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.147)

( 4 ) rāghavānandaḥ | piturutpādakatvamanyathā siddhamityāha kāmāditi tribhiḥ | kāmānmanmathavaśātsaṃpūrttiṃpaśvādisādhāraṇīṃyadyatoyoniṣvabhijāyateabhitaḥ pūrvajātopyuttaratrāpi jāyate ratisukhārthaṃpravṛttayormātā pitroḥ duḥkhahetujanihetutvāddhigvigdhikkṛtajanmetyāśayaḥ |

### [11.148](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.148)

( 4 ) rāghavānandaḥ | brahmajanmabrahmasāvitrītahrahaṇameva janma brahmagrahaṇayogyaṃvā brahmajanmanaḥpunaḥprāyeṇa na jāyataevetyāha ācāryaiti | asyamāṇavakasya sāvitryā sakala rahasya sāvitryupadeśena sāsatyetyāditādṛśasya samānaja-

### [11.149](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.149)

( 4 ) rāghavānandaḥ | vedārthopadeṣṭṛtvaṃgurutve heturnatu vayobāhulyādītyāha sārthavādaṃdaśabhiḥ | alpamitiyasyayaṃprati śrutasya vedasya śrutena vedaśāstratarkavyākaraṇakalādikena tadarthenālpamapyupakaroti yastaṃguruṃvidyādityarthaḥ | śrutamevopakriyāupakārastayā |

### [11.150](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.150)

(4) rāghavānandaḥ | brāhmaṇasya brahmagrahaṇayogyasyaupanayanābhāvena pitṛmātṛtbhojanmastvepi śūdrāderivānadhikārātdharmasya śāsitopadeṣṭā ca bālopi pitā syāddharmatodharmaśāstraprāmāṇyāt |

### [11.151](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.151)

(4) rāghavānandaḥ | atretihāsamāha adhyāpayāmāseti | āṅgirasaḥaṅgirasaḥputraḥkaviḥkrāntadarśī jñānena taddhetunā vedādhyāpanena parigṛhyaśiṣyatāṃnītvā |

### [11.152](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.152)

( 4 ) rāghavānandaḥ | te pitarastamarthaṃputrakāiti śabdārthaṃāgatamanyavaḥputrakāityāvhānena jātamanyavomanyuṃprāptāḥ etānpitṝn |

### [11.153](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.153)

( 4 ) rāghavānandaḥ | nyāyyatvehetuḥajñaityādi | bālaḥsaṃskāryatvātpitā mantrapradānena saṃskārakatvāt | piteti nadvitīyā | itiparatvābhāvāt |

### [11.154](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.154)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tatrārthe ṛṣyuktiḥpramāṇamityāha nahāyanairiti | hāyanairdairvayobāhulyena jarākṛtakeśapālityaikeśadhāvalyāairbāndhubhiḥputrapautrādyairvāetairvyastasamastatayāvādhikye na mahattvaṃkiṃtarhi yaḥanūcānaḥsāṅgavedādhyetā tasyaiva mahattvamityāha ṛṣayaityādinā | dharmamayaṃdharmaiti nirṇayaṃstutimātraṃvā |

### [11.155](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.155)

( 4 ) rāghavānandaḥ | viprāṇāṃjñānatojyaiṣṭhyamitivadaṃstatpratiyogitayā 'nyeṣāmapi tadāha viprāṇāmiti | jñānaityādicaturṣvapi tṛtīyārthe tasiḥ | vīryataḥśastrakauśalena kenāpi dhanavidyādimattvepi śūdrasya janmanaivetyavadhāraṇārthaḥ |

### [11.156](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.156)

( 4 ) rāghavandiḥ | atrārthedevasaṃmatimapyāha na teneti | śirasaḥ pālityaṃpakvakeśatātvakśauthilyaṃvā | adhīyāno'dhyayanodyatopi kimutādhītavedaḥ |

### [11.157](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.157)

( 4 ) rāghavānandaḥ | anadhīyānasya dānāpātratvaṃvadaṃstaṃsadṛṣṭāntaṃnindati yatheti dvābhyām | kāṣṭhamayaḥkṛtrimaḥ nāma bibhrati mṛgaityādi nāmabibhrayante na tu te mṛgādayaḥtattkāryakāritvāt |

### [11.158](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.158)

( 4 ) rāghavānandaḥ | yathāṣaṇḍhonapuṃsakaḥdṛṣṭādṛṣṭakāryaśūnyaḥgauḥstrīgavāntaraṃgavi vatsotpādanayogyāyāṃphalamaṇḍakośastacchūnyovātathāanṛcaḥvedaśūnyaḥdeyadravyādiphalājanakatvāt | brāhmasyetyādinavaślokāadhyayanastutyarthāḥ |

### [11.159](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.159)

( 4 ) rāghavānandaḥ | vāṅmanasayoḥśuddhau guroḥ śiṣyasya vedādhyayanaṃsādhu tatrādau guruṃ śikṣayati ahiṃsayaiveti tribhiḥ | mūrtānāṃśiṣyāṇāṃprakaraṇāthiṃsātropakosalavadvahukālavyāpi duḥkhaṃtatkādivaddakṣiṇādānaṃvā'drohesyavakṣyamāṇatvāt | śreyonuśāsanaṃśreyaḥpumarthacatuṣṭayasādhanatvātvedādhyāpanasya tasyānuśāsanaṃdānaṃmadhurāprītijananīataeva ślakṣṇāmṛddhīdharmamicchatā | anudvegakaraṃvākyaṃsatyaṃpriyahitaṃca yat | svādhyāyābhyasanaṃcaivavāṅmayaṃtapaucyate || itismṛteḥ | śiṣyānugrahovādharmaḥ | tamicchatā |

### [11.160](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.160)

( 4 ) rāghavānandaḥ | yanmanasādhyāyati tadvācā vilapatīti śruteḥ tatkāraṇasya manasopi śuddhiḥkāryetyāha | yasyeti yasya guroḥsaṃkṣobhehetausati krodharāgadveṣānabhibhavatvaṃmanasaḥśuddhiḥvācaḥśuddhiruktaguṇeasatyāditorakṣite prakarṣeṇa sarvātmakaṃvedāntopagataṃbrahma vāgiti dṛṣṭāntatayā vācaiva manasaḥśuddhiḥkāryeti bhāvaḥ |

### [11.161](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.161)

( 4 ) rāghavandanaḥ | tatraiva hetutayā vyatirekamāha nāruntudaiti | ārtorogārdinā śiṣyakṛtāparādhena vā na paradrohakarmadhīḥparasya drohaḥpīḍātasyai yatkarmaabhiśāpādistatradhīrmatiryasyasaḥtathā na syāt | alokyāṃsvargādilokānarhāṃtāṃvādaśīṃnodīrayennoccārayet |

### [11.162](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.162)

( 4 ) rāghavānandaḥ | daivādgurordhyā nasaskhalane śiṣyaṃśikṣayati saṃmānāditi | viṣādivaviṣavadudvegahetutvāllokāvarjanasyaamṛtaṃyathāamaratvahetutvādākāṃkṣitaṃavamānopi śreyohetutvāttathāanena gurostyāgedoṣānadhyayanādyanarthaḥ |

### [11.163](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.163)

( 4 ) rāghavānandaḥ | daivādapi tadutpattau guṇamevāha | sukhaṃhyavamataiti | avamataḥtiraskṛtaḥsaṃmānanābhāvānjanānārahitaḥathavāavamataḥkhaṇḍitamānaḥsvavivekabuddhyāsausukhaṃśete nidrātianyathāavamānaduḥkhairdahyamānonanidrāti ataeva sukhaṃnapratibudhyate samyaganidritatvātsukhaṃcarati sveṣṭasādhaneṣu pravartateavamatastvavamānāsahiṣṇuḥkiṃcitkartuṃnekṣamatetyanubhavasiddham |

### [11.164](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.164)

( 4 ) rāghavānandaḥ | evaṃśikṣitaḥśiṣyaḥkikuryāttatrāha aneneti | saṃskṛtātmopanītaḥanenādyavahitoktena kramayogena tapaḥsaṃcinuyāt dvijastraivarṇikaḥ| tapobrahmacaryādi brahmādhigamikaṃvedaprāptyupāyam |

### [11.165](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.165)

( 4 ) rāghavānandaḥ | tatraiva naitadacīrṇavratodhītetyādiśrutiṃpramāṇayati tapaiti | tathāhi muṇḍakamadhīyānaḥśirasyaṅgārapātraṃvibharti kaścittathā kārīrīmadhīyānobhūmibhojanaṃkaroti aśvamedhamadhīyāno'śvasya ghāsaṃ prayacchati | tapoviśeṣairvidhicoditaiḥsvasvagṛhyoktaiḥ | sarahasyaḥrahasyaṃnāmopāsanādi tadyuktaṃḥ |

### [11.166](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.166)

( 4 ) rāghavānandaḥ | satyaṃvada dharmaṃcara svādhyāyānmāpramadaḥ ityādiśrutiṃ brahmacāriprakaraṇagatāṃpramāṇayati vedeti | abhyasecchabdato'rthataścāvartayet tapsyantamitumicchan tapaḥsthāne vedādhyayanamevakuryāditi |

### [11.167](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.167)

(4) rāghavānandaḥ| tatraivaitihyaṃpramāṇayati āhaiveti| chandasi vyavahitāścetisūtrādāṅānakhenasaṃbandhādānakhāgrebhyodehavyāpi tapaḥ| haśabdaaitihyadyotī| sragvīmālī viṣayāsaktopīti yāvat tapovidhāne sragvītyādyasamañjasamatovedābhyāsetātparyam|

### [11.168](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.168)

( 4 ) rāghavānandaḥ | adhyayanasyāvaśyakatve'rthavādamāha yaiti | anyatra tarkavyākaraṇādau gurumukhādanadhītasya vedasya karmānadhikārācchūdratvam | sānvayaḥputrānvitaḥ | medhātithistu dvijasyāṅkau śūdrāpariṇayanaṃḍapanītasya prathamatona vyākaraṇādyadhyayane śūdratvamiti atharvabodhakamasya vedādhyayanamiti śruteḥ | ayamarthavādo nityakarbhākaraṇe paryavasitaḥ |

### [11.169](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.169)

( 4 ) rāghavānandaḥ | adhītavedasya janmadvayamanuvadanjyotiṣṭomādiyajñasyāvaśyakatvaṃtṛtīyajanmatvenāha māturiti | māturadhijananaṃjanmamauñjībandhane dvitīyaṃtannimittaṃyāvajjīvamagnihotraṃjuhuyāditi śruteḥ | vasantevasante jyotiṣā yajeteti | pratisaṃvatsaraṃsomaitismṛteśca | teṣāmāvaśyakatvena dīkṣāyāapyāvaśyakatvāt punarjāyerannṛtvijogarbhakurvantidī kṣayanti ityādiśruterdīkṣāyā janmāntarahetutvaśravaṇātataevāha śruticodanāt |

### [11.170](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.170)

(4) rāghava़ānandaḥ | brahmadasya pituḥjanayitavye paratvāpekṣāṃpūrayanmauñjībandhanadīkṣālakṣaṇajanmadvayakāraṇatvādeva pitutaḥśraiṣṭhyamāha tatreti tribhiḥ | tatradvitīye janmanyupanayanākhye tṛtīye yajñajanmani dīkṣāprasūḥ ṛtvikpitetyuktaḥ |

### [11.171](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.171)

(4) rāghavānandaḥ | asminnanupanīte bāle na yujyate adṛṣṭārthaṃkartṛtveneti śeṣaḥ |

### [11.172](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.172)

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca vedagrahaṇayogyatāsaṃpādakajanmayāvanna jāyate tāvannābhivyāhārayet naadhyāpayet brahma vedam | svadhāśrāddhaṃtannīyeteniṣpādyate yena mantrajātena tadvarjayitvā | tenānupanītasyapituraurdhvadehikestyadhikāraiti | śūdreṇa hi samaḥvedaṃyathāśūdraṃna vācayati kiṃtu tūṣṇīṃkartāroti śūdro'mantreṇa gṛhyataiti smṛteḥ evamasya tadatiriktavedāvācakatvāt |

### [11.173](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.173)

(4) rāghava़ānandaḥ | saṃprati brāhmaṇādibrahmacāriṇaḥprajāpatyuktavratādyanuvādena niyamānāha kṛtopanayanasyeti saptadaśabhiḥ | vratādeśanaṃ traividyakādivratopadeśoguruṇākāryaḥtatovedādhyayanaṃtataścopanīyagururityuktakramobādhyateiti medhātithiḥ| upanīyaityevavedaśabdotra gāyatrīparaiti na kramavirodhaḥ |

### [11.174](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.174)

(4) rāghavānandaḥ | vrateṣu ṣaṭtriṃśadābdikādivedavrateṣukāmyeṣu vedgrahaṇatātparyante ṣuvā |

### [11.175](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.175)

( 4 ) rāghavānandaḥ | imānvakṣyamāṇān |

### [11.176](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.176)

( 4 ) rāghavānandaḥ | nityaṃsnātvetyādikān | samidādhānamagnāviti śeṣaḥ |

### [11.177](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.177)

( 4 ) rāghavānandaḥ | madhusāragham | rasān retovṛddhihetudugdhādīnstriyaḥbhogaviṣayatvena | śuktānrīti svarasatomadhurāṇi kālavaśenaamlatāṃyānti yāni tānīti |

### [11.178](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.178)

( 4 ) rāghavānandaḥ | abhyaṅgaṃtailādinonmarddanam | kāmodhanābhilāṣaḥ |

### [11.179](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.179)

( 4 ) rāghavānandaḥ | janavādaṃnirarthakavākkalaham | strīṇāmitidṛdamasyāḥsaukumāryamityādisarāgekṣaṇasparśanai | upaghātaṃ apakāraṃmanovacobhiḥ hiṃsātukāryeneti bhedaḥ |

### [11.180](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.180)

(4) rāghavānandaḥ| na skandayetsvecchayā na pātayet | kvacidyonāvapi | kāmāditi prāyaścittārthamanuvādaḥ avakīrṇī nairṛtaṃgardabhālambhanaṃ kuryāditismṛteḥ |

### [11.181](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.181)

(4) rāghavānandaḥ | ṛcaṃpunarmāmaitvindriyamityetām |

### [11.182](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.182)

( 4 ) rāghavānandaḥ | gośakṛtgomayam | yāvadarthāni prayojanopayuktāni nādhikānīti |

### [11.183](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.183)

( 4 ) rāghavānandaḥ | yebhyo bhaikṣyamāhārthatānāha vedeti | praśastānāṃdakṣāṇāṃsvakarmasu |

### [11.184](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.184)

( 4 ) rāghava build:rāghavānandaḥ | bhikṣāharaṇe pratiṣiddhānāhaguroriti | tasyodvegahetutvāddūradṛṣṭaśaṅkayāyasmai deyaṃtatoyāhyamiti nyāyavirodhātjñātikulabandhuṣu snehādvasādaradānahetoḥbandhuṣu mātulādiṣu | alābhedityādeḥgurutyāgetātparyam |

### [11.185](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.185)

( 4 ) rāghavānandaḥ | pūrvoktānāṃvedyajñairahīnānāṃasaṃbhavaḥsvarūpatodravyataśca | abhiśastānmahāpātakitvādinārsigdhān |

### [11.186](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.186)

( 4 ) rāghavānandaḥ | dūrādvanādeḥ | vihāyasi bhūmyatiriktaśucideśe | tābhiḥsamidbhiḥ |

### [11.187](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11.187)

( 4 ) rāghavānandaḥ | upadiṣṭāmakaraṇe doṣamāha akṛteti | asamidhya aprajvālya homārtham | avakīrṇivrataṃ nairṛtaṃgardabhālambhanam |

## Linked texts (1)

- [Paiṭhīnasidharmasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.dharma.paithinasi*fragments.1.4) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.manu!raghavananda.11) · Pramāṇa
