Manava Dharmashastra 12
Manvarthacandrikā 12
- Language
- Sanskrit
12.2
( 4 ) rāghavānandaḥ | naikānnādīnaikamātrasthānaṃgṛhṇīyāt | upavāsasamāiti parapākarucirnasyādanindyāmantraṇāditaiti yatparapakānnāśane pāpaṃtanna syātsaṃnyāsī brahmacārī ca pakvānnasvāmināvubhauityukteḥ | stutiriti medhātithiḥ |
188 ||
12.189
( 4 ) rāghavānandaḥ | devadaivatye āgrayaṇyādiṣu tatra brāhmaṇaṃbhojayitvā svastyayanaṃvācayītetyukteriti medhātithistanna karmāṅgatvātasya kiṃtumārkaṇḍeyoktaviṣṇvādiśrāddhe tatra śrāddhabhedāḥ nityaṃnaimittikaṃkāmyaṃvṛddhiśrāddhaṃsapiṇḍanam | pārvaṇaṃceti vijñeyaṃgoṣṭhyāṃśuddhayarthamaṣṭakam || karmāṅganavamaṃproktaṃdaivikādaśamaṃsmṛtamiti viśvāmitrokteḥ || naimittikamevediṣṭam | tatraikānnamadyātpratavanmadhumāṃsavarjamaśrīyāntathāpitretraṛṣivadarṣe samyagdarśanasaṃpannatvepi madhumāṃsayorvarjanātū athavā ṛṣiyuniḥ saṃnyāsīti tadvadāsvādāsakta auṣadhavadaśanamācarediti saṃnyāsaprakaraṇa śruteḥ | evaṃdevārthamyarthitovratalopanaṃna prāpnotītyāha kāmamiti | taduktaṃyājñavalkyena brahmacaryesthitonaikamannamadyādanāpadi | brāhmaṇaḥkāmamaśrīyācchrāddhevratamapīḍayanniti|
12.190
( 4 ) rāghava walk | etatkarmanimantritabhojanaṃrājanyavaiśyayorbrahmacāritvepi śrāddhādiṣu nāśrīyādityāhuḥrājanyeti |
12.191
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca coditaiti | kuryādyogamupāyam |
12.192
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca śarīramiti | prāpte gurau tathā bhūtastiṣṭhannamukhaṃnirīkṣamāṇaityadhyayanakālaiti śeṣaḥ|
12.193
(4) rāghava parse: | kiṃca nityamiti | uddhṛtapāṇiḥ vastrādvibhyovikāsitadakṣiṇapāṇiḥ susaṃvṛtaḥ vastrāvṛtadehaḥ proktoguruṇeti śeṣaḥ |
12.194
(4) rāghava parse: | hīnānnavastraveṣaḥ apakṛṣṭānnādirgurotaḥ prathamaṃ gururutthānātpūrva caramaṃ gurusaṃveśanādanantaraṃ saṃviśet śayīta |
12.195
( 4 ) rāghavānandaḥ | pratiśravaṇasaṃbhāṣeājñāṅgīkaraṇasaṃbhāṣaṇe nāsīnaḥpīṭhādiṣu na tiṣṭhandūratitiśeṣaḥna parāṅmukhaḥ guruṃpṛṣṭhataḥkṛtvā |
12.196
( 4 ) rāghavānandaḥ | āsīnoyadā jātastadā sthitaāsanādutthitaḥabhigacchankaticitpadāni pratyudgamyāsanāderutthitaḥtattatkriyāṃkurvanpratiśravaṇasaṃbhāṣaṇe kuryātgurorityanvayaḥ |
12.197
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca parāṅiti | parāṅmukhasyaguroḥabhimukhaḥsandūrasthasya gurorantikametyagatvā nirdeśenikaṭadeśe tiṣṭhatoguroḥpraṇamyaśayānasya | guroḥnideśe samīpepratiśravaṇādikaṃkuryādityanuṣajyate | uktapadārthajātamatiśayavinayasūcanārtham |
12.198
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca nīcamiti | asya śiṣyasyanīcamityādiniṣedhārthaḥ na yatheṣṭāsanaḥkṛtaparyaṅkabandhaḥ |
12.199
( 4 ) rāghavānandaḥ | kevalaṃbhagavacchabdādiśūnyaṃṉānukurvīteti anukaraṇāṃtādṛśagatyādikaraṇaṃceṣṭitaṃkaracālanādi tatkaraṇe parihāsādipratītyā krodhādisaṃbhāvanā syāt |
12.200
( 4 ) rāghavānandaḥ kiṃca guroriti | parīvādoavidyamānadoṣābhidhānepidhātavyāvācchāditavyau |
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca parivādādeḥśiṣyakartṛkatve pratyavāyamāha parivādāditi | parakṛtaparivādaśravaṇe vā paribhoktāanucitagurudhanādyupajīvī kṛmirapadaḥ | sapadaḥkīṭaḥ | matsarī guruguṇāsahiṣṇuḥ |
12.202
( 4 ) rāghavānandaḥ | enaṃgurun | kruddhaḥsvayam | striyā guroḥ | avaruhya bhūmau |
12.203
(4) rāghavānandaḥ | gurudeśācchiṣyaṃ anugacchanvāyuḥprativātaḥ| anuvātaḥśiṣyadeśādgurumanugacchan | tasminnasaṃśrave yatragururna śṛṇotītyarthaḥ |
12.204
(4) rāghavānandaḥ | teṣāṃtvyāsane na praśvasitavyamitiśruteḥ paryudāsamāhagośveti | gavādyukteṣu śakaṭeṣu tadrūpeṣu vāprāsādedevabhūbhujāṃgṛhe saṃstare ūrṇāntatvādikṛteṣu kaṭeṣu tṛṇalatādinirmiteṣuphalakaṃdārughaṭitavistīrṇāsanam |
12.205
( 4 ) rāghavānandaḥ | vṛttimabhivādanādi | guroḥ gurau gurorācārye kuryāt | guruṇā brahmadātrā | svāngurūnpitrādīn |
12.206
( 4 ) rāghavānandaḥ | atideśārthamupadeśamupasaṃharatividyeti | vidyāguruvyatirikteṣusvayoniṣu pitṛvyādiṣu | nityāvṛttirabhyāsaḥ | pratiṣedhatsuadharmānnivartakeṣu hitaṃcopadiśatsuhitaṃdṛṣṭopakāram |
12.207
( 4 ) rāghavānandaḥ | śreyassu vidyātapaḥsamṛddheṣu | guruvannamaskārotthānādi |
12.208
( 4 ) rāghava़ānandaḥ | adhyāpayangṛhītavedatvena tatra samarthaḥyajñakarmaṇi śiṣyopi brahmacāriṇaḥtatodhyetāyajñakarmadarśanārthamāgataḥ | dvitīyovāśabdoguṇānādare | sarvadānamānāīḥsaḥ|
12.209
( 4 ) rāghavānandaḥ | pūjāṅgatvena prāptaṃpariceṣṭauditi | utsādanaṃ gātramalānāṃtyājanam | avanejanaṃpādakṣālanam | etena gurorucchiṣṭaṃbhojyam |
12.210
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca guruvaditi | savarṇāḥsamānajātīyāḥ |
12.211
( 4 ) rāghavānandaḥ | guruvatnāsāmabhyañjanādiprāpte nirākaraṇamāhaabhyañjanamiti | prasādhanaṃkeśasaṃskāraḥ |
12.212
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca pūrṇaviṃśativarṣeṇa brahmacāriṇā guṇadoṣau guṇaśca śuśrūṣayādoṣaśca sparśane tau vijānatā guṇabuddhyā pravartamānasya sparśadarśanādinā vā gurudrohedoṣaiti bhāvaḥ |
12.213
( 4 ) rāghavānandaḥ | dūṣaṇaṃśṛṅgāraceṣṭayāvyāmohanam yataḥatorthādaparihāryakāryavaśādapi sākṣānna pramādyanti sparśālāpādinā pramattāna bhavanti |
12.214
( 4 ) rāghavandanaḥ | alaṃsamarthāutpathanetuṃpramadāityanvayaḥ | tatra hetuḥkāmakrodhavaśānugamiti krodhena vaśībhūta miva janāḥkāmena vaśībhūtaṃpramadāiti vārthaḥ | taduktaṃjñānavāsiṣṭhe | rogām̐rttiraṅganā tṛṣṇā gambhīramapi mānavam | uttānatāṃnayantyāśusūryyāṃśavaivāmbujamiti |
12.215
( 4 ) rāghavannadaḥ | tāsāṃdoṣamanusmarannāhamātreti | viviktaṃvigatānyajanaṃtatraitābhirnāsīteti tatra heturbalavāniti | ahobalavānindriyagrāmoyatomātṛduhitrostriṃśadvatsarāntarepiputrādermaithunādisaṃbhāvanā tatrānyāsukākatheti |
12.216
( 4 ) rāghavannadaḥ | evaṃ cedgurupatnyavandanaṃprāptaṃtatrāhakāmamiti | bhuvi tadagrabhūmau vidhivatbāhubhyāṃsaha jānubhyāṃśirarasā vacasādhiyeti vināpādgrahaṇamityarthaḥ |
12.217
( 4 ) rāghavānandaḥ | viproṣya pravāsaṃkṛtvā | anyadābhivādanamātram | satāṃ śiṣṭānāmayamācāraitismaran |
12.218
( 4 ) rāghavānandaḥ | guruśuśrūṣaiva vidyāprāptau kāraṇamāhayatheti | khananchidrārthaṃdārayan | vārikūpādijam |
12.219
(4) rāghavānandaḥ| kiṃcānyatmuṇḍaiti | muṇḍaḥkeśarahitamastakaḥ yatra bāṇāḥsa̍ṃpatanti kumārāviśikhāivetyukteḥ | jaṭilaḥjaṭāyuktaḥ| śikhājaṭaḥśikhāmātraṃjaṭāyasyasaiti| śākhābhedena nainamiti| grāmaityupalakṣaṇaṃnagaradervasatyanukūlatvāt | enaṃbrahmacāriṇaṃśayānamabhilakṣīkṛtya nimlocedastaṃgacchedvetathā nodiyādudayaṃnāsādayetsūryaḥ |
12.220
( 4 ) rāghavānandaḥ | daivādyadyevaṃṃsyāttatrāha | taṃceti | kāmakārato'nāturatvāt icchayā śayānaṃ japansāvitrīmitiśeṣaḥ| upavaseddinamiti abhyudite'harabhojanaṃrātrau bhuktiḥ astamite tu rātrau japaḥ sūryodayaparyaṃṃtaṃsūryābhyuditobrahmacārītiṣṭhettadaharabhuñjāno'stamitaśca rātriṃjapansāvitrīmiti gautamavacanāt | upoṣagaṃ sajjyotiḥparaṃ nāsāyamupavaseditividhismaraṇāt |
12.221
( 4 ) rāghavānandaḥ | tadakaraṇe doṣamāha | sūryeṇeti | hi yatobrahmacārī bhūtvā śayānaeva sūryeṇābhinirmuktastaṃvihāya sūryo'staṃgataiti tathāsūryeṇodayataabhitaḥśayānaṃuditaḥudayena vyāptaḥ brahmacārīśayānasya yasya sūryaraśmināsaṃyogaviyogau staiti bhāvaḥ | saceduktaprāyaścittamakurvāṇaevaṃṃtiṣṭhedenasā pāpena mahatāyuktaḥ syāditi pūrvapāpasyāvaśyaphalabhāgiti |
12.222
(4) rāghavānandaḥ | yataḥśayānasya mahatpāpatve saṃndhyākaraṇameva heturataāha ācamyeti | japyaṃgāyatryākhyaṃvidhivadupāsīta | taddevatāmityarthaḥ |
12.223
(4) rāghavānandaḥ | śāstrāviruddhaṃstrībālādyācaritaṃdṛṣṭādṛṣṭaśreyaḥ sādhanamapyācaraṇīyamityāha yadīti | avarajaḥkanīyāniti medhātithiḥ | tatra strīsamabhivyāhārāt śūdraḥśāstrāviruddhe karmaṇi ramettoṣamāgacchet |
12.224
(4) rāghavānandaḥ | tatra kiṃśreyaityapekṣāyāṃmatabhedena pūrayati dharmeti | sthitiḥśāstramaryādā mokṣarūpaśreyasovakṣyamāṇatvāt | śreyaḥsopādhikasukhaṃ tadupāyaudharmārthāviti kecit | kāmārthāvityapare kāmaḥśabdādiviṣayoḥ arthodhanamiti tatdvayaṃśreyaiti kecit dharmaḥpāratrikasukhopāyaḥ aihikasukhopāyo'rthaḥśreyaḥtvamaṃtaṃtu śreyodharmārthakāmātmakastrivargaiti |
12.225
( 4 ) rāghavānandaḥ | ācāryādīnāmanāvajñāśuśrūṣayorāvaśyakatvaṃvidadhattānabrahmadṛṣṭirutkarṣāditinyāyena devatālokāptidṛṣṭyā mahīkartumanuvadati | ācāryyaścetyarddhabhiḥ | ācāryādiṣu brahmadṛṣṭiḥkāryā teṣāmutkarṣāvāptyeti nyāyārthaḥ |
12.226
( 4 ) rāghavānandaḥ | tatra kaḥkasya mūrtirityapekṣāṃpūrayati | ācāryaiti | brahmaṇaḥparamātmanomūrttirmūrcchitāvayavatayāśarīraṃprajāpaterhiraṇyagarbhasya | athavā brahmaṇohiraṇyagarbhasya prajāpatervirājaḥ | māturivapṛthivyādhārakatvādāmanaḥkṣe trajñasya svāsamāgarbheṣu |
12.227
( 4 ) rāghavānandaḥ | mātāpitroḥkleśaṃsmārayannūtayoḥśuśrūṣādaramāha | yamiti piturapigarbhādhānasaṃskṛtipoṣaṇādyaiḥ kleśostīti vabhāvanīyam | samyakūlokyatāparyata putramanuśiṣṭalokyamiti śruteḥniṣkṛtirānṛṇyaṃ |
12.228
( 4 ) rāghavānandaḥ | ācāryasyānanyaśaraṇatve tayoriva taddharaṇīyatāmāha ācāryasyeti | triṣu mātṛpitrācāryeṣu | tapaḥsarvamiti tapaḥkṛcchracāndrāyaṇādi kleśāya yauvā śuśrūṣuriti śeṣaḥ tasya sarvatapaḥsādhyatvāt |
12.229
( 4 ) rāghavānandaḥ | ananujñātaḥpratiṣiddhaḥ apratiṣiddhaṃkṛtvā nivedayediti vakṣyati |
12.230
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca taeveti | lokāstatra lokāvāptihetutvāt |
12.231
( 4 ) rāghavānandaḥ | agnaya ityuktaṃ tadvanakti piteti | stutirniragni kasyā hotraphalāvāptyarthaṃ vā | seyamagni tretā gārhapatyāditritayaṃgarīyaḥ evaṃ pitā ṛgvedo mātā yajurvedaḥ ācāryaḥ sāmavedaḥ ṛgvedogārhapatyaḥ pṛthivī brahmavetyādiśrutau ṛgvedagārhapatyayoḥ sāhacaryāt | ṛgvedagārhapatyāgyordṛṣṭiḥ pitarividhīyate | evamātari yajurvedadakṣiṇāgnyoḥ | ācārye sāmavedāhavanīyayoḥ |
12.232
( 4 ) rāghavānandaḥ | apramādyanniti cchedaḥ | dīpyamānaḥ parānudyotayanniti svarge |
12.233
( 4 ) rāghavānandaḥ | trīnlokānvijayedityuktaṃkena kaṃjāyatītyapekṣāyāmāha imamiti | imaṃbhūrlokaṃmadhyamaṃ bhuvarlokaṃācāryobrahmaloke śaityukterbrahmalokam |
12.234
( 4 ) rāghavānandaḥ | punarapi trayāṇāṃśuśrūṣāṃstutinindābhyāṃvidhatte sarvaiti dvābhyāṃ | ādṛtā ādareṇavṛtāḥsyuḥ aphalāḥkriyāḥtadā caritaṃpuṇyamātraṃniṣphalamityarthaḥ |
12.235
( 4 ) rāghavānandaḥ | priyahite ihaprītisādhanaṃpriyaṃ | āyatyāmiṣṭasādhanaṃhitamiti |
12.236
( 4 ) rāghavānandaḥ | dharmamācaredityukataṃ apratiṣiddhaḥ sannayadācaret tannivedayedevetyāha teṣāmiti | anuparodhenāpīḍayā pārakyaṃparalokaphalakaṃ manovacanakarmabhirityubhayatrācaraṇe nivedane ca saṃbadhyate |
12.237
( 4 ) rāghavānandaḥ | etadācaraṇenaiva kṛtakṛtyobhavatītyāha triṣviti | anyastadbhinnoyaḥ saupadharmo'nyadharmo'dharmaḥ pākhaṇḍadharmovā |
12.238
( 4 ) rāghavānandaḥ | brāhmaṇagurvabhāve kṣatriyādapi vedo grāhyaiti vadan dāne doṣamāha | śraddadhānaiti caturbhiḥ | śubhāṃdṛṣṭaśaktiṃgāruḍādividyāṃ dharmaṃlaukikaṃsiddhauṣadhāt |
12.239
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca viṣādviṣavyāptādamṛtamiti dṛṣṭāntārthovidheyārthovā | subhāṣitaṃmāgacchāgrekūpaiti hitopadeśaṃsadvṛttaṃ sucaritaṃdharmaṃvā |
( 4 ) rāghavānandaḥ | stryādisamasvabhāvaśuddhāni nopādānatoduṣṭānītyāhastriyaiti | somaḥśaucaṃdadautāsāṃgandharvāścaśubhāṃgiraṃ | pāvakaḥ sarvamedhyatvaṃmedhyāvaiyoṣitaḥsadā ityukteḥ || strīratnaṃsarvadāśuddhamevakūṭakārṣāpaṇādivyāvṛttyarthamāha aduṣṭānīti teṣāmṛdarkaiprāptaprakṛtitvena steyādirūpatvāt |
12.241
( 4 ) rāghavānandaḥ | abrāhmaṇādhītavedasyottarakālaṃtacchuśrūṣādyabhāvamāha abrāhmaṇāditidvābhyāṃ | na brāhmaṇānnavaiśyāttatkṣatriyādvā āpadi ityupalakṣaṇaṃ yataḥbrāhmaṇeṣvasaṃbhāvyamānā rājanyaudvaiḥvānaravidyāgṛhītāmūrdhātavyapatiṣyadyanmānāgamiṣyeti tathāpaṃcāgnividyācetyasti śrutyākhyāyikā |
12.242
( 4 ) rāghavānandaḥ | ananūcāne sāṃgavedānadhyetari ātyantikaṃyāvajjīvaṃ na vaset kiṃtu yāvadadhyayanaṃtāvadvasedityanvayaḥ |
12.243
( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃprati naiṣṭhikabrahmacāriṇodharmasārthavādamāha yadīti dvābhyāṃ | yuktojitendriyaḥ āśarīravimokṣaṇāt |
12.244
( 4 ) rāghavandanaḥ | śuśrūṣostasyaevamevaanūcānaṃvipraṃsadastathānaṃśāśvataṃdviparādhaikālasthāyitvāt | añjasā tatvatona stutimātraṃ brahmacaryeṇa vindediti śruteḥ vindetprāpnuyādbrahmalokamiti śeṣaḥ |
12.245
( 4 ) rāghavandaḥ | snāsyansamāvartanākhyasnānaṃkariṣyan | upakurvāṇasya dakṣiṇādānenaiva samāptiṃbruvan tasyāḥkāla māha neti dvābhyāṃ | nopakurvīta dhaneneti śeṣaḥ |
12.246
(4) rāghavānandaḥ | aṃtataḥpūrveṣāmaśaktau dhānyādyuttarāharaṇamityarthaḥ dakṣiṇāyāadṛṣṭārthatvaṃmīmāṃsāstaṃtrakesthāpitam | ataāha prītimitiprītyarthamityarthaḥ |
12.247
(4) rāghavānandaḥ | yastu śuśrūṣate gurumityuktaṃ tasyāsatve kāgattistatrāha ācāryetviti dvābhyāṃ | guruvadgurutulyāṃvṛttiṃsukhādikāṃ |
12.248
( 4 ) rāghavānandaḥ | sthānāsanavihāravānagreḥguroritivāśeṣaḥ | sthānāsanādisamīpagamanādināmahīkuryāt | dehaṃbrahmalokagamanaparyantam |
12.249
( 4 ) rāghavānandaḥ | eteṣvācāryādiṣu naiṣṭhikasya brahmasadmaprāptirityupasaṃharati evamiti | aviplutabrahmacaryaḥapracyutavrataḥ | iheti viśeṣaṇātmānavāntare jāyate yadi tatra śravaṇādikṛtaṃtadāmucyate | tathā ca smṛtiḥ brahmaṇāsahate sarve saṃprāpte pratisaṃcare | parasyānte kṛtātmānaḥpraviśanti paraṃpadamiti | pratisaṃcare pralaye kṛtātmānaḥkṛtasākṣātkārāḥ |
iti śrīrāghavānandaviracitāyāṃmanvarthacandrikāyāṃdvitīyodhyāyaḥ |