Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 12

Manvarthacandrikā 12

Language
Sanskrit

12.2

( 4 ) rāghavānandaḥ | naikānnādīnaikamātrasthānaṃgṛhṇīyāt | upavāsasamāiti parapākarucirnasyādanindyāmantraṇāditaiti yatparapakānnāśane pāpaṃtanna syātsaṃnyāsī brahmacārī ca pakvānnasvāmināvubhauityukteḥ | stutiriti medhātithiḥ |
188 ||

12.189

( 4 ) rāghavānandaḥ | devadaivatye āgrayaṇyādiṣu tatra brāhmaṇaṃbhojayitvā svastyayanaṃvācayītetyukteriti medhātithistanna karmāṅgatvātasya kiṃtumārkaṇḍeyoktaviṣṇvādiśrāddhe tatra śrāddhabhedāḥ nityaṃnaimittikaṃkāmyaṃvṛddhiśrāddhaṃsapiṇḍanam | pārvaṇaṃceti vijñeyaṃgoṣṭhyāṃśuddhayarthamaṣṭakam || karmāṅganavamaṃproktaṃdaivikādaśamaṃsmṛtamiti viśvāmitrokteḥ || naimittikamevediṣṭam | tatraikānnamadyātpratavanmadhumāṃsavarjamaśrīyāntathāpitretraṛṣivadarṣe samyagdarśanasaṃpannatvepi madhumāṃsayorvarjanātū athavā ṛṣiyuniḥ saṃnyāsīti tadvadāsvādāsakta auṣadhavadaśanamācarediti saṃnyāsaprakaraṇa śruteḥ | evaṃdevārthamyarthitovratalopanaṃna prāpnotītyāha kāmamiti | taduktaṃyājñavalkyena brahmacaryesthitonaikamannamadyādanāpadi | brāhmaṇaḥkāmamaśrīyācchrāddhevratamapīḍayanniti|

12.190

( 4 ) rāghava walk | etatkarmanimantritabhojanaṃrājanyavaiśyayorbrahmacāritvepi śrāddhādiṣu nāśrīyādityāhuḥrājanyeti |

12.191

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca coditaiti | kuryādyogamupāyam |

12.192

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca śarīramiti | prāpte gurau tathā bhūtastiṣṭhannamukhaṃnirīkṣamāṇaityadhyayanakālaiti śeṣaḥ|

12.193

(4) rāghava parse: | kiṃca nityamiti | uddhṛtapāṇiḥ vastrādvibhyovikāsitadakṣiṇapāṇiḥ susaṃvṛtaḥ vastrāvṛtadehaḥ proktoguruṇeti śeṣaḥ |

12.194

(4) rāghava parse: | hīnānnavastraveṣaḥ apakṛṣṭānnādirgurotaḥ prathamaṃ gururutthānātpūrva caramaṃ gurusaṃveśanādanantaraṃ saṃviśet śayīta |

12.195

( 4 ) rāghavānandaḥ | pratiśravaṇasaṃbhāṣeājñāṅgīkaraṇasaṃbhāṣaṇe nāsīnaḥpīṭhādiṣu na tiṣṭhandūratitiśeṣaḥna parāṅmukhaḥ guruṃpṛṣṭhataḥkṛtvā |

12.196

( 4 ) rāghavānandaḥ | āsīnoyadā jātastadā sthitaāsanādutthitaḥabhigacchankaticitpadāni pratyudgamyāsanāderutthitaḥtattatkriyāṃkurvanpratiśravaṇasaṃbhāṣaṇe kuryātgurorityanvayaḥ |

12.197

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca parāṅiti | parāṅmukhasyaguroḥabhimukhaḥsan‌dūrasthasya gurorantikametyagatvā nirdeśenikaṭadeśe tiṣṭhatoguroḥpraṇamyaśayānasya | guroḥnideśe samīpepratiśravaṇādikaṃkuryādityanuṣajyate | uktapadārthajātamatiśayavinayasūcanārtham |

12.198

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca nīcamiti | asya śiṣyasyanīcamityādiniṣedhārthaḥ na yatheṣṭāsanaḥkṛtaparyaṅkabandhaḥ |

12.199

( 4 ) rāghavānandaḥ | kevalaṃbhagavacchabdādiśūnyaṃṉānukurvīteti anukaraṇāṃtādṛśagatyādikaraṇaṃceṣṭitaṃkaracālanādi tatkaraṇe parihāsādipratītyā krodhādisaṃbhāvanā syāt |

12.200

( 4 ) rāghavānandaḥ kiṃca guroriti | parīvādoavidyamānadoṣābhidhānepidhātavyāvācchāditavyau |
( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca parivādādeḥśiṣyakartṛkatve pratyavāyamāha parivādāditi | parakṛtaparivādaśravaṇe vā paribhoktāanucitagurudhanādyupajīvī kṛmirapadaḥ | sapadaḥkīṭaḥ | matsarī guruguṇāsahiṣṇuḥ |

12.202

( 4 ) rāghavānandaḥ | enaṃgurun | kruddhaḥsvayam | striyā guroḥ | avaruhya bhūmau |

12.203

(4) rāghavānandaḥ | gurudeśācchiṣyaṃ anugacchanvāyuḥprativātaḥ| anuvātaḥśiṣyadeśādgurumanugacchan | tasminnasaṃśrave yatragururna śṛṇotītyarthaḥ |

12.204

(4) rāghavānandaḥ | teṣāṃtvyāsane na praśvasitavyamitiśruteḥ paryudāsamāhagośveti | gavādyukteṣu śakaṭeṣu tadrūpeṣu vāprāsādedevabhūbhujāṃgṛhe saṃstare ūrṇāntatvādikṛteṣu kaṭeṣu tṛṇalatādinirmiteṣuphalakaṃdārughaṭitavistīrṇāsanam |

12.205

( 4 ) rāghavānandaḥ | vṛttimabhivādanādi | guroḥ gurau gurorācārye kuryāt | guruṇā brahmadātrā | svāngurūnpitrādīn |

12.206

( 4 ) rāghavānandaḥ | atideśārthamupadeśamupasaṃharatividyeti | vidyāguruvyatirikteṣusvayoniṣu pitṛvyādiṣu | nityāvṛttirabhyāsaḥ | pratiṣedhatsuadharmānnivartakeṣu hitaṃcopadiśatsuhitaṃdṛṣṭopakāram |

12.207

( 4 ) rāghavānandaḥ | śreyassu vidyātapaḥsamṛddheṣu | guruvannamaskārotthānādi |

12.208

( 4 ) rāghava़ānandaḥ | adhyāpayangṛhītavedatvena tatra samarthaḥyajñakarmaṇi śiṣyopi brahmacāriṇaḥtatodhyetāyajñakarmadarśanārthamāgataḥ | dvitīyovāśabdoguṇānādare | sarvadānamānāīḥsaḥ|

12.209

( 4 ) rāghavānandaḥ | pūjāṅgatvena prāptaṃpariceṣṭauditi | utsādanaṃ gātramalānāṃtyājanam | avanejanaṃpādakṣālanam | etena gurorucchiṣṭaṃbhojyam |

12.210

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca guruvaditi | savarṇāḥsamānajātīyāḥ |

12.211

( 4 ) rāghavānandaḥ | guruvatnāsāmabhyañjanādiprāpte nirākaraṇamāhaabhyañjanamiti | prasādhanaṃkeśasaṃskāraḥ |

12.212

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca pūrṇaviṃśativarṣeṇa brahmacāriṇā guṇadoṣau guṇaśca śuśrūṣayādoṣaśca sparśane tau vijānatā guṇabuddhyā pravartamānasya sparśadarśanādinā vā gurudrohedoṣaiti bhāvaḥ |

12.213

( 4 ) rāghavānandaḥ | dūṣaṇaṃśṛṅgāraceṣṭayāvyāmohanam yataḥatorthādaparihāryakāryavaśādapi sākṣānna pramādyanti sparśālāpādinā pramattāna bhavanti |

12.214

( 4 ) rāghavandanaḥ | alaṃsamarthāutpathanetuṃpramadāityanvayaḥ | tatra hetuḥkāmakrodhavaśānugamiti krodhena vaśībhūta miva janāḥkāmena vaśībhūtaṃpramadāiti vārthaḥ | taduktaṃjñānavāsiṣṭhe | rogām̐rttiraṅganā tṛṣṇā gambhīramapi mānavam | uttānatāṃnayantyāśusūryyāṃśavaivāmbujamiti |

12.215

( 4 ) rāghavannadaḥ | tāsāṃdoṣamanusmarannāhamātreti | viviktaṃvigatānyajanaṃtatraitābhirnāsīteti tatra heturbalavāniti | ahobalavānindriyagrāmoyatomātṛduhitrostriṃśadvatsarāntarepiputrādermaithunādisaṃbhāvanā tatrānyāsukākatheti |

12.216

( 4 ) rāghavannadaḥ | evaṃ cedgurupatnyavandanaṃprāptaṃtatrāhakāmamiti | bhuvi tadagrabhūmau vidhivatbāhubhyāṃsaha jānubhyāṃśirarasā vacasādhiyeti vināpādgrahaṇamityarthaḥ |

12.217

( 4 ) rāghavānandaḥ | viproṣya pravāsaṃkṛtvā | anyadābhivādanamātram | satāṃ śiṣṭānāmayamācāraitismaran |

12.218

( 4 ) rāghavānandaḥ | guruśuśrūṣaiva vidyāprāptau kāraṇamāhayatheti | khananchidrārthaṃdārayan | vārikūpādijam |

12.219

(4) rāghavānandaḥ| kiṃcānyatmuṇḍaiti | muṇḍaḥkeśarahitamastakaḥ yatra bāṇāḥsa̍ṃpatanti kumārāviśikhāivetyukteḥ | jaṭilaḥjaṭāyuktaḥ| śikhājaṭaḥśikhāmātraṃjaṭāyasyasaiti| śākhābhedena nainamiti| grāmaityupalakṣaṇaṃnagaradervasatyanukūlatvāt | enaṃbrahmacāriṇaṃśayānamabhilakṣīkṛtya nimlocedastaṃgacchedvetathā nodiyādudayaṃnāsādayetsūryaḥ |

12.220

( 4 ) rāghavānandaḥ | daivādyadyevaṃṃsyāttatrāha | taṃceti | kāmakārato'nāturatvāt icchayā śayānaṃ japansāvitrīmitiśeṣaḥ| upavaseddinamiti abhyudite'harabhojanaṃrātrau bhuktiḥ astamite tu rātrau japaḥ sūryodayaparyaṃṃtaṃsūryābhyuditobrahmacārītiṣṭhettadaharabhuñjāno'stamitaśca rātriṃjapansāvitrīmiti gautamavacanāt | upoṣagaṃ sajjyotiḥparaṃ nāsāyamupavaseditividhismaraṇāt |

12.221

( 4 ) rāghavānandaḥ | tadakaraṇe doṣamāha | sūryeṇeti | hi yatobrahmacārī bhūtvā śayānaeva sūryeṇābhinirmuktastaṃvihāya sūryo'staṃgataiti tathāsūryeṇodayataabhitaḥśayānaṃuditaḥudayena vyāptaḥ brahmacārīśayānasya yasya sūryaraśmināsaṃyogaviyogau staiti bhāvaḥ | saceduktaprāyaścittamakurvāṇaevaṃṃtiṣṭhedenasā pāpena mahatāyuktaḥ syāditi pūrvapāpasyāvaśyaphalabhāgiti |

12.222

(4) rāghavānandaḥ | yataḥśayānasya mahatpāpatve saṃndhyākaraṇameva heturataāha ācamyeti | japyaṃgāyatryākhyaṃvidhivadupāsīta | taddevatāmityarthaḥ |

12.223

(4) rāghavānandaḥ | śāstrāviruddhaṃstrībālādyācaritaṃdṛṣṭādṛṣṭaśreyaḥ sādhanamapyācaraṇīyamityāha yadīti | avarajaḥkanīyāniti medhātithiḥ | tatra strīsamabhivyāhārāt śūdraḥśāstrāviruddhe karmaṇi ramettoṣamāgacchet |

12.224

(4) rāghavānandaḥ | tatra kiṃśreyaityapekṣāyāṃmatabhedena pūrayati dharmeti | sthitiḥśāstramaryādā mokṣarūpaśreyasovakṣyamāṇatvāt | śreyaḥsopādhikasukhaṃ tadupāyaudharmārthāviti kecit | kāmārthāvityapare kāmaḥśabdādiviṣayoḥ arthodhanamiti tatdvayaṃśreyaiti kecit dharmaḥpāratrikasukhopāyaḥ aihikasukhopāyo'rthaḥśreyaḥtvamaṃtaṃtu śreyodharmārthakāmātmakastrivargaiti |

12.225

( 4 ) rāghavānandaḥ | ācāryādīnāmanāvajñāśuśrūṣayorāvaśyakatvaṃvidadhattānabrahmadṛṣṭirutkarṣāditinyāyena devatālokāptidṛṣṭyā mahīkartumanuvadati | ācāryyaścetyarddhabhiḥ | ācāryādiṣu brahmadṛṣṭiḥkāryā teṣāmutkarṣāvāptyeti nyāyārthaḥ |

12.226

( 4 ) rāghavānandaḥ | tatra kaḥkasya mūrtirityapekṣāṃpūrayati | ācāryaiti | brahmaṇaḥparamātmanomūrttirmūrcchitāvayavatayāśarīraṃprajāpaterhiraṇyagarbhasya | athavā brahmaṇohiraṇyagarbhasya prajāpatervirājaḥ | māturivapṛthivyādhārakatvādāmanaḥkṣe trajñasya svāsamāgarbheṣu |

12.227

( 4 ) rāghavānandaḥ | mātāpitroḥkleśaṃsmārayannūtayoḥśuśrūṣādaramāha | yamiti piturapigarbhādhānasaṃskṛtipoṣaṇādyaiḥ kleśostīti vabhāvanīyam | samyakūlokyatāparyata putramanuśiṣṭalokyamiti śruteḥniṣkṛtirānṛṇyaṃ |

12.228

( 4 ) rāghavānandaḥ | ācāryasyānanyaśaraṇatve tayoriva taddharaṇīyatāmāha ācāryasyeti | triṣu mātṛpitrācāryeṣu | tapaḥsarvamiti tapaḥkṛcchracāndrāyaṇādi kleśāya yauvā śuśrūṣuriti śeṣaḥ tasya sarvatapaḥsādhyatvāt |

12.229

( 4 ) rāghavānandaḥ | ananujñātaḥpratiṣiddhaḥ apratiṣiddhaṃkṛtvā nivedayediti vakṣyati |

12.230

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca taeveti | lokāstatra lokāvāptihetutvāt |

12.231

( 4 ) rāghavānandaḥ | agnaya ityuktaṃ tadvanakti piteti | stutirniragni kasyā hotraphalāvāptyarthaṃ vā | seyamagni tretā gārhapatyāditritayaṃgarīyaḥ evaṃ pitā ṛgvedo mātā yajurvedaḥ ācāryaḥ sāmavedaḥ ṛgvedogārhapatyaḥ pṛthivī brahmavetyādiśrutau ṛgvedagārhapatyayoḥ sāhacaryāt | ṛgvedagārhapatyāgyordṛṣṭiḥ pitarividhīyate | evamātari yajurvedadakṣiṇāgnyoḥ | ācārye sāmavedāhavanīyayoḥ |

12.232

( 4 ) rāghavānandaḥ | apramādyanniti cchedaḥ | dīpyamānaḥ parānudyotayanniti svarge |

12.233

( 4 ) rāghavānandaḥ | trīnlokānvijayedityuktaṃkena kaṃjāyatītyapekṣāyāmāha imamiti | imaṃbhūrlokaṃmadhyamaṃ bhuvarlokaṃācāryobrahmaloke śaityukterbrahmalokam |

12.234

( 4 ) rāghavānandaḥ | punarapi trayāṇāṃśuśrūṣāṃstutinindābhyāṃvidhatte sarvaiti dvābhyāṃ | ādṛtā ādareṇavṛtāḥsyuḥ aphalāḥkriyāḥtadā caritaṃpuṇyamātraṃniṣphalamityarthaḥ |

12.235

( 4 ) rāghavānandaḥ | priyahite ihaprītisādhanaṃpriyaṃ | āyatyāmiṣṭasādhanaṃhitamiti |

12.236

( 4 ) rāghavānandaḥ | dharmamācaredityukataṃ apratiṣiddhaḥ sannayadācaret tannivedayedevetyāha teṣāmiti | anuparodhenāpīḍayā pārakyaṃparalokaphalakaṃ manovacanakarmabhirityubhayatrācaraṇe nivedane ca saṃbadhyate |

12.237

( 4 ) rāghavānandaḥ | etadācaraṇenaiva kṛtakṛtyobhavatītyāha triṣviti | anyastadbhinnoyaḥ saupadharmo'nyadharmo'dharmaḥ pākhaṇḍadharmovā |

12.238

( 4 ) rāghavānandaḥ | brāhmaṇagurvabhāve kṣatriyādapi vedo grāhyaiti vadan dāne doṣamāha | śraddadhānaiti caturbhiḥ | śubhāṃdṛṣṭaśaktiṃgāruḍādividyāṃ dharmaṃlaukikaṃsiddhauṣadhāt |

12.239

( 4 ) rāghavānandaḥ | kiṃca viṣādviṣavyāptādamṛtamiti dṛṣṭāntārthovidheyārthovā | subhāṣitaṃmāgacchāgrekūpaiti hitopadeśaṃsadvṛttaṃ sucaritaṃdharmaṃvā |
( 4 ) rāghavānandaḥ | stryādisamasvabhāvaśuddhāni nopādānatoduṣṭānītyāhastriyaiti | somaḥśaucaṃdadautāsāṃgandharvāścaśubhāṃgiraṃ | pāvakaḥ sarvamedhyatvaṃmedhyāvaiyoṣitaḥsadā ityukteḥ || strīratnaṃsarvadāśuddhamevakūṭakārṣāpaṇādivyāvṛttyarthamāha aduṣṭānīti teṣāmṛdarkaiprāptaprakṛtitvena steyādirūpatvāt |

12.241

( 4 ) rāghavānandaḥ | abrāhmaṇādhītavedasyottarakālaṃtacchuśrūṣādyabhāvamāha abrāhmaṇāditidvābhyāṃ | na brāhmaṇānnavaiśyāttatkṣatriyādvā āpadi ityupalakṣaṇaṃ yataḥbrāhmaṇeṣvasaṃbhāvyamānā rājanyaudvaiḥvānaravidyāgṛhītāmūrdhātavyapatiṣyadyanmānāgamiṣyeti tathāpaṃcāgnividyācetyasti śrutyākhyāyikā |

12.242

( 4 ) rāghavānandaḥ | ananūcāne sāṃgavedānadhyetari ātyantikaṃyāvajjīvaṃ na vaset kiṃtu yāvadadhyayanaṃtāvadvasedityanvayaḥ |

12.243

( 4 ) rāghavānandaḥ | saṃprati naiṣṭhikabrahmacāriṇodharmasārthavādamāha yadīti dvābhyāṃ | yuktojitendriyaḥ āśarīravimokṣaṇāt |

12.244

( 4 ) rāghavandanaḥ | śuśrūṣostasyaevamevaanūcānaṃvipraṃsadastathānaṃśāśvataṃdviparādhaikālasthāyitvāt | añjasā tatvatona stutimātraṃ brahmacaryeṇa vindediti śruteḥ vindetprāpnuyādbrahmalokamiti śeṣaḥ |

12.245

( 4 ) rāghavandaḥ | snāsyansamāvartanākhyasnānaṃkariṣyan | upakurvāṇasya dakṣiṇādānenaiva samāptiṃbruvan tasyāḥkāla māha neti dvābhyāṃ | nopakurvīta dhaneneti śeṣaḥ |

12.246

(4) rāghavānandaḥ | aṃtataḥpūrveṣāmaśaktau dhānyādyuttarāharaṇamityarthaḥ dakṣiṇāyāadṛṣṭārthatvaṃmīmāṃsāstaṃtrakesthāpitam | ataāha prītimitiprītyarthamityarthaḥ |

12.247

(4) rāghavānandaḥ | yastu śuśrūṣate gurumityuktaṃ tasyāsatve kāgattistatrāha ācāryetviti dvābhyāṃ | guruvadgurutulyāṃvṛttiṃsukhādikāṃ |

12.248

( 4 ) rāghavānandaḥ | sthānāsanavihāravānagreḥguroritivāśeṣaḥ | sthānāsanādisamīpagamanādināmahīkuryāt | dehaṃbrahmalokagamanaparyantam |

12.249

( 4 ) rāghavānandaḥ | eteṣvācāryādiṣu naiṣṭhikasya brahmasadmaprāptirityupasaṃharati evamiti | aviplutabrahmacaryaḥapracyutavrataḥ | iheti viśeṣaṇātmānavāntare jāyate yadi tatra śravaṇādikṛtaṃtadāmucyate | tathā ca smṛtiḥ brahmaṇāsahate sarve saṃprāpte pratisaṃcare | parasyānte kṛtātmānaḥpraviśanti paraṃpadamiti | pratisaṃcare pralaye kṛtātmānaḥkṛtasākṣātkārāḥ |
iti śrīrāghavānandaviracitāyāṃmanvarthacandrikāyāṃdvitīyodhyāyaḥ |